29 tamyz — Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni

AL ÁLI KÚNGE DEIIN AÝYZDYQTALMAǴANY QANShA? AQSh. Nevada. Elimiz álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartyp, Semeı atom polıgonyn japqanyna bıyl 19 jyl bolǵanymen, bul ónegeni jalǵastyrýshylar tabylmaı otyr. Iri derjavalardyń synaq alań­darynda jarylystar júrgizilmese de, olardyń polıgon­dary jumys isteıtinder qatarynda sanalady. Nevadadaǵy ıadrolyq polıgon 1951 jyldan jumys isteıdi. Onyń aýmaǵy 3500 sharshy shaqyrym­daı. Munda 1951 jylǵy 27 qań­tar­daǵy alǵashqy jarylystan bastap 1992 jylǵa deıin barlyǵy 928 jarylys jasalǵan, onyń 828-i jer astynda júzege asyrylǵan. AQSh-tyń basqa jerlerinde 126 ıadrolyq zarıad synaqtan ótken. 1953 jylǵy 25 mamyrda Neva­dada tarıhta alǵash ret artıl­lerııa­lyq ıadrolyq snarıadty atý synaǵy ótken. Onyń ıadrolyq sańyraý­qulaǵy Los-Andjeleste kóringen eken. Al ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda bul sańyraý­qulaqtar 160 shaqyrymnan kóri­netin bolyp, olardy qyzyqtap qaraý úshin adamdar týrıst retinde Las-Vegasqa keledi eken. Mundaǵy jer asty sy­naq­tary 1992 jylǵy 23 qyr­kúıekke deıin jalǵasypty. Al synı massaǵa jetpeıtin jary­lystar áli de jal­ǵasady eken. 2006 jyly óte qýatty 1100 tonnalyq ıadrolyq emes bomba jarý jos­parlanyp, keıinnen bul joba resmı túrde alyp tas­talypty. Qazirgi kezde Nevada ıadrolyq polıgonynda jarylystar jasal­maıtyn kórinedi. Munda aı saıyn polıgon boıynsha týrlar uıym­das­tyrylady eken, oǵan kezek birneshe aı buryn qa­lyptasady. Kelýshilerge ka­meralar, dúrbiler, qalta­fondar, basqa da tehnıkalar alýǵa ruqsat etilmeıdi. Sol sekildi polı­gonnan eskertkishke tas alyp ketýge de tyıym salynǵan. Sol týrlarǵa qatysýshylardyń aıtýlaryna qaraǵanda polıgonda eýropalyq jáne amerıkalyq qala­larǵa tán ǵımarattar turǵy­zylǵan, túrli tehnıka men kólik qural­dary, ártúrli qurylystar orna­lastyrylǵan. Bul nysandar­dyń bári jarylys núktelerine túrli qashyqtyqta jáne túrli buryshpen qoıylady eken. Qorǵalatyn oryndarǵa qoıyl­ǵan jedel jyldamdyqty kamera­lar jarylys tolqyndarynyń, radıasııanyń, temperatýra men ıadrolyq jarylystardyń basqa saldarlarynyń áserin túsirip turǵan. Reseı. Kapýstın Iаr. 1946 jylǵy mamyrda, amerı­kalyqtar Germanııadan áketilgen A-4 snarıadynyń alǵashqy ushy­rylýyn Nıý-Meksıkadaǵy Ýaıt Sendz polıgonynda júzege asyr­ǵanynan bir aıdan keıin KSRO-da da osyndaı polıgon qurý týraly sheshim qabyldanyp, oǵan oryn izdestirile bastaıdy. Jeti túrli nusqadan metereologııa, gıdro­logııa, kommýnıkasııa, qurylys múmkin­dikteri boıynsha taldaý jasalyp, Astrahan oblysyndaǵy Kapýstın Iаr selosy tańdap alynady. 1947 jylǵy 18 qazanda KSRO-daǵy alǵashqy ballıstıkalyq zymyran ushyrylǵan. Ol 86 sha­qyrym bıiktikke kóterilip, ny­sanadan 30 km. aýytqyp, 274 shaqyrym jerge baryp túsken. Sodan 1957 jylǵa deıin Kapýstın Iаr keńestik ballıstıkalyq zy­myrandardy synaýdyń birden bir orny bolǵan. Polıgonda R-1 (1948 jylǵy qyrkúıek-qazan, 1949 jylǵy qyrkúıek-qazan), R-2 (1949 jylǵy qyrkúıek-qazan), R-5 (1953 jylǵy naýryz), R-12, R-14, RSD-10, “Skad” jáne basqa zymyran­dar synalǵan. 1957-1959 jyldary Kapýstın Iаrda “Býrıa” atty kontı­nent­aralyq qanatty zymyrandardy ushyrý júzege asyrylǵan. 1960 jylǵy 20 mamyrda polıgon aýma­ǵynda Qurlyq áskerleriniń zy­myrandyq oqý ortalyǵy uıym­dastyrylǵan. 1962 jylǵy 16 naýryzda bul polıgon kosmodromǵa aınal­dyrylyp, “Kosmos-1” jer serigi ushyrylǵan. Budan keıingi jerde kosmodromda shaǵyn zertteý jer serikteri ushyrylyp, olar úshin jeńil synypty zymyran-ushyr­ǵyshtar paıdalanylǵan. Keıingi jyldary polıgonda shaǵyn jáne orta qashyqtyqtaǵy túrli zymy­randar, qanatty zymyrandar synaqtan ótýde. Ashyq derekterge qaraǵanda Kapýstın Iаr polıgonynda 1950 jyldan bastap 300 metr bıiktikten 5,5 shaqyrym bıiktikke deıingi aralyqta kem degende 11 ıadrolyq jarylys jasalǵan. Olardyń jıyn­tyq qýaty Hıro­sımaǵa tas­talǵan atom bombasy sekildi 65 bombanyń qýatyna teń. Reseı 2008 jyly ushyrǵysh zymyrandardyń 27 ret ushy­rylýyn júzege asyryp, 2007 jylǵy kórsetkishinen asyp túsken. Bulardyń deni Baı­qońyr­dan ushyrylsa, bireýi ǵana Ka­pýstın Iаrdyń úlesine tıgen. Fransııa. Mýrýroa. Fransııanyń negizgi polıgony retinde Fransýz Polınezııasyna jatatyn Týamotý arhıpelagynyń ońtústik-shyǵysyndaǵy Mýrýroa atoly atalǵanymen, bul el negizgi sy­naqtaryn Sahara shólinde ótkiz­gendigi belgili. Osynda 1960 jylǵy 13 aqpanda fransýzdyń alǵashqy atom bombasy synaqtan ótken. Eldiń ıadrolyq baǵdarlamasyn iske asyrý 1954 jyly Fran­sııanyń Vetnamdaǵy jeńilisinen keıin bastalǵan. 1958 jylǵy maý­symda Sharl de Goll bılikke kel­gennen keıin AQSh-tyń odaq­tastyq kepildikterine kúmán kel­tirip, atom bombasyn óz betteri­men jasaýǵa kirisken. 1957 jyly Afrıkadaǵy Aljır eliniń aýmaǵyna ornalasqan Reggan oazısinde úsh jyldyń ishinde 10 myń adam turatyn qalashyq jáne ǵylymı-zertteý kesheni salynǵan. Qurylys 100 mlrd. frankke tús­ken. Alǵashqy synaq osy polı­gonda 1960 jylǵy 13 aqpanda jasal­ǵan. Keıinnen Parıjdegi ortalyq bılikke qarsy kóterilgen fransýz búlikshileriniń qolyna atom qarýy túspesin dep, 1961 jyl­ǵy sáýirde synaq alańyn jarý­ǵa týra kelgen. Sóıtip Aljır­­diń ońtústik bóli­ginen alǵashqy polıgonnan 560 shaqyrym jerdegi Hoggar granıtti ústirtinde ekinshi polıgon salynyp, ol 1966 jylǵa deıin paıdalanyl­ǵan. Munda 13 jarylys jasalǵan. 1962 jyly Al­jır táýelsizdik alǵan soń polı­gondy jańa orynǵa, Mýrýroa atolyna kóshirýge týra kelgen. KSRO, AQSh pen Ulybrı­ta­nııa 1990-1992 jyldardan bastap ıadrolyq synaqtarǵa jarııalaǵan moratorııge Fransııa 1996 jyly ǵana qosylǵan. Sóıtip, 1960-1996 jyl­darda Saharada jáne Polı­nezııa­da barlyǵy 210 ıadrolyq synaq júrgizgen, sonyń 181-i Mýrýroada jasalǵan. 1996 jyly Fransııa jerde ornalasqan ortaq qashyqtyqtaǵy ballıstıkalyq zymyrandardan jáne jerde ornalasqan taktıka­lyq ıadrolyq qarýlardan bas tart­ty. Bolashaqta bul el súńgýir qa­ıyqtardyń ballıstıkalyq zymy­randaryn ǵana saqtap qalmaq. Qazirgi kezde súńgýir qaıyqtardaǵy 384 strategııalyq oqtumsyqtardan basqa avıasııalyq taktıkalyq ıadrolyq qarýdyń 80 birligi bar. Qytaı. Lobnor. 1928 jyly 3100 sharshy shaqyrymǵa jetetin aýdandy alyp jatqan Lobnor kóli sýarý­dyń, aınalasyndaǵy aǵashtardy kesýdiń sal­darynan birtutas aıdyn qalpyn joǵal­typ, kóptegen kólshikterge bólinip ketken. Osynda 1964 jylǵy 16 qazanda Qytaıdyń alǵashqy ıadrolyq jarylysy júzege asyrylǵan. Shyńjan-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanynda ornalasqan kól mańyndaǵy polıgonda 1996 jylǵy 24 qyrkúıekke deıin, QHR Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shartqa qol qoıǵanǵa deıin barlyǵy 45 synaq (23-i – atmosferada, 22-si jer as­tynda) jasalǵan. 1968 jyl­ǵy 27 jeltoqsanda qýaty úsh megatonnalyq atom bomba­syn jarsa, 1970 jylǵy 14 qazanda úsh megatonnalyq sýtegi bombasynyń jary­lysy júzege asyrylǵan. Qytaıdyń atom bomba­syn jasaýǵa degen umtyly­syna alǵash KSRO kómek­tes­­keni belgili. Keıinnen eki el­diń qarym-qatynasy na­shar­­­laǵan kezde Mao Szedýn óz­deri­niń ıadrolyq qarýyn jasaý ju­­my­syn óristetý jóninde sheshim qabyldaǵan. Bul jobamen jumys isteýge 900-ge jýyq ǵylymı jáne ónerkásiptik uıymdar tartylǵan. Al onyń negizin ýrandy óndirý jó­nin­degi (Chensıan, Henshan Dapý, Shan­grao kenishteri), óńdeý jáne ba­ıy­tý jónindegi (Bao­toý, Dzıýsıan, Lanch­joý, Henıan) kásiporyndary, Szıýsıýandaǵy plýtonıı ázirleý ortalyǵy, Sın­haıdaǵy soltústik-batys qarý-jaraq­ty damytý or­talyǵy quraǵan. Olar­dyń qataryn­a Pekın ıadrolyq qarý-jaraq ıns­­tıtýtyn, Atom ener­gııasy ıns­tı­týtyn, Lob­­nor­daǵy synaq po­lıgonyn qossaq, qan­daı­lyq qýatty kúsh shy­ǵatynyn ańǵarý qıyn emes. Sonyń ar­qa­­synda Qytaı bas­tapqy josparlanǵan 8-10 jyldyń ornyna 5 jylda atom qarýyna ıe bolǵan. 2009 jylǵy jaǵ­daı boıynsha Qytaı jerde ornalastyrý jáne teńizde alyp jú­rýdiń jahandyq aý­qymdaǵy ıadrolyq qu­ral­daryna ıe bo­lyp otyr. Olardyń ishin­de jerde orna­lastyrý zymyran­dary, orta qa­shyq­tyqtaǵy zymy­ran­dar, 2500 shaqy­rym qa­shyq­tyqqa de­ıin ıad­ro­lyq oqtum­syq­tar­dy jetkizýge qabiletti bombar­dırovshıkter bar. 2007 jyly Lob­nor polıgonynda tý­rıster úshin baza ashylyp, olarǵa al­ǵash­qy ıadrolyq bom­ba synalǵan oryndar kórsetiletin bolǵan. KHDR. Iаngando. Koreı halyq-demokratııalyq respýblıkasy 2005 jylǵy aqpanda alǵash ret ıadrolyq qarý jasaǵany týraly ashyq málimdese, 2006 jylǵy 9 qazanda alǵashqy ıadro­lyq jarylys júrgizilgen. Eger bir zertteýshiler Kım Ir Sen 1950-1953 jyldarǵy Koreı soǵysynda AQSh-tyń Phenıan men onyń tóńiregine 7 ıadrolyq zarıad tastaý­dy josparlaǵanyn bilgennen ke­ıin 1956 jyly KSRO-men ıadro­shy mamandardy daıyndaý keli­si­­mine qol qoıǵan. Endi bir zert­teýshiler 1952 jyly Atom ener­gııa­syn zertteý ınstıtýtyn qurý týraly sheshimmen baılanys­tyrady. Qalaı bolǵanda da alǵashqy sharalar 50-shi jyl­dardyń aıaǵynda alynǵan bolýy kerek. 1959 jyly KHDR KSRO-men jáne QHR-men ıadro­lyq ener­gııany beıbit paıdalaný sala­synda yntymaqtastyq týraly kelisim jasasyp, zertteý orta­lyǵyna keńes­tik reaktor ornatyl­ǵan bola­tyn. Beıbit maqsatta delin­genimen, 1992 jylǵy maýsym­da eldiń atomdyq nysandarynda bastalǵan MAGATE ınspeksııasy keıbir kúmándi jáıtterdi anyqta­dy. Shý shyqqannan keıin Koreıa­nyń atom energııasy jónindegi mınıstri ınspeksııaǵa ruqsat berilmeıtinin aıtsa, 1994 jylǵy 13 maýsymda KHDR MAGATE qura­mynan shyqty. Kezinde bul elge kómektesken Reseı men Qytaı da 2004 jylǵy maýsymda 6 jaqty kelissózderdiń úshin­shi raýndynda ıadrolyq daǵ­darysty sheshý úmiti paıda bol­ǵanyn aıtqan edi. Biraq Phenıan bul kelissózden de shy­ǵyp tyndy. Keıinnen bul el Japonııaǵa, Koreıa Respýblı­kasyna, basqa elderge de ıadrolyq qoqan-loqqy jasaýǵa kóshkende, ıadrolyq synaqtardy jalǵastyra beretinin málimdegende damyǵan memleket­ter Soltústik Koreıanyń ıadrolyq saıasatyn toqtatý úshin oǵan qarsy qatań ekonomıkalyq sanksııalar qoldaný qajet bolar degen oıǵa da kele bastaǵan. * * * Bul aıtylǵandar bes el ǵana, al atom bombasy Ulybrıtanııada, Úndistan men Pákstanda da bar ekenin eskerer bolsaq, ajal ajdahasynyń aýyz­dyqtalýy ońaı bolmaıtyndyǵy anyqtala túsedi. Eki eldiń egesinen týǵan ıadrolyq qarýǵa umtylýshylyq sońy Irandy qandaı jaǵdaıǵa dýshar etkeni de belgili. Al endi 1991 jylǵa deıin batys elderiniń qanshama ıadrolyq oqtumsyqtary Qazaqstanǵa kezelip turǵanyn, Semeı polıgony jarylystaryn júrgizip, aınala tóńirektegi halyqqa zardabyn tıgize beretinin oılaıtyn bolsaq, Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń alǵashqy jarlyqtarynyń birimen ajal ajdahasyn aýyzdyqtaǵany, sodan keıin qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi arsenal sanalǵan qanshama atom qarýynan bas tartýy búgingi zamannyń eń kóregen, eń sarabdal saıasaty ekenin túsinetinimiz anyq. Qazaqstan ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń basynda boldy jáne sol izgilik sharasyn jalǵastyra beretin bolady.