Qazaqstandyq kásiporyndardyń eksportqa shyǵýdaǵy problemalary

Kóptegen jyldar boıy Qazaqstan­nyń syrtqy saýdasy 2005-2009 jyldar aralyǵynda tıisinshe 45,2-den 71,6 mıllıard AQSh dollaryna deıin 1,6 ese ulǵaıa otyryp, eldiń ekonomıkalyq ósýiniń negizgi lokomotıvteriniń biri bolyp tabyldy. Álemdik taýar rynok­taryndaǵy qolaıly syrtqy ekonomı­kalyq konıýnktýra eldiń sheshýshi ekonomıkalyq kórsetkishteriniń kóte­rilýin qamtamasyz ete otyryp, Qazaq­stan ekonomıkasyna qarjy resýrsta­rynyń turaqty quıylyp turýyna jaǵ­daı jasady. 2005-2009 jyldary IJО́ ósimi 7,6-dan 15,9 trıllıon teńgege jetip, 109 %-dy, al el IJО́-sindegi syrtqy saýda aınalymynyń úlesi 2005 jylǵy 79,1%-dan 2008 jyly 81,7%-ǵa deıin ósip, tek 2009 jyly ǵana 66,5%-ǵa tómendedi. Eksporttyń jalpy qurylymyna jasalǵan taldaý eksporttyń negizgi úlesin (2005-2009 jyldary 70-72 %) shıkizat taýarlaryn shyǵarý quraıty­nyn, al óńdelgen taýarlar eksporty úlesiniń 28-30% deńgeıinde qalyp turǵanyn kórsetti. Keń aýqymdy ekonomıkalyq kate­gorııalar boıynsha klassıfıkasııa­laýǵa sáıkes taýar toptary boıynsha eksportqa jasalǵan qurylymdyq tal­daý búkil shıkizat eksportynyń jalpy somasynda 99,92-99,97%-dy quraıtyn mıneraldy shıkizat, mal jáne ósimdik ónimderiniń Qazaqstannyń sońǵy bes jyldaǵy negizgi shıkizattyq taýarlyq toptaryn quraıtynyn kórsetip berdi. Syrtqy saýda álemdik ekonomıka­lyq júıedegi turaqsyzdyqtarǵa aıtar­lyqtaı dárejede táýeldi bolyp keledi. 2008-2009 jyldary álemdik ekonomıka buryn-sońdy bolmaǵan qarjylyq turaqsyzdyqty bastan ótkerip, ol jahandyq ekonomıkalyq quldyraýmen jáne saýda kórsetkishteriniń túsip ke­týimen qosa júrdi. Álemdik ekonomı­ka­daǵy daǵdarys qubylystary 2009 jyly Qazaqstannyń sheteldermen saýda aınalymy kóleminiń tómendeýine ákelip soqtyrdy. Álemdik qarjy daǵdarysynyń te­ris zardaptaryna qarsy turý maqsa­tyn­da kóptegen memleketter daǵda­rysqa qarsy túrli sharalar qabyldady. 2009 jyly Qazaqstan Úkimeti de syrt­qy saýda qyzmetin kedendik-tarıftik retteý jóninen birqatar sheshimder qabyldady. Daǵdarys kórinisteriniń tereńdeı túsýine baılanysty otandyq óndiristi soǵan sáıkesinshe qorǵaýdy qam­tamasyz etý maqsatynda respýb­lıka Úkimeti ımporttyq kedendik baj salyqtarynyń stavkalaryn ulǵaıtty. Mundaı sharalar óndiristi ulǵaıtý, básekelestikti arttyrý, ishki rynokty qurylys materıaldarymen qamtamasyz etý úshin daıyn shyny, kabeldi-ót­kizgish ónimderine t.b. qatysty júzege asyryldy. Kedendik baj salyqtary­nyń stavkasy ósirilip qana qoıǵan joq, sonymen qatar tómendetilgen jaǵ­daılar da boldy. Máselen, jemis-jı­dek ónimderi óndirisimen aınalysa­tyn kásiporyndardy jemis daqyl­da­rynyń ekpe kóshetterimen qamtamasyz etý úshin osyndaı aǵash kóshetterine, jylyjaı jabdyqtaryna, alıýmınıı qaǵazdarǵa kedendik bajdardy tómen­detý joldary qarastyryldy. Sol sı­ıaqty el ishinde óndirilmeıtin shıkizat túrleri men olardy jıyntyqtaýshy ónimderdi engizýge de baj salyqtary tómendetildi. Osy aıtylǵandardyń syrtynda, álemdik baǵalardyń quldyraýy jaǵ­daı­ynda taýarlardy engizýdi jáne eksporttyń rentabeldiligin ulǵaıtýdy yntalandyrý qajettigine baılanysty eksportqa túsetin salyqtyq júktemeni tómendetý jóninen de sharalar qa­byl­dandy. Sonymen qatar, eksporttaý­shylardy servıstik jáne qarjylyq qoldaý sheńberinde qazaqstandyq taý­arlardy syrtqy rynoktarǵa shyǵarýǵa baǵyttalǵan eksportty yntalandyrý sharalary da qoldanyldy. 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵy jaǵdaıyndaǵy syrtqy ekonomıkalyq qyzmetti retteıtin birqatar normatıvtik aktiler kúshine endi. Atap aıtqanda, Keden odaǵynyń Biregeı keden tarıfi bekitildi. El Prezıdentiniń 2010 jyldyń 19 naýryzyndaǵy Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń memle­ket­tik baǵdarlamasy aıasynda óńdelgen eksportty damytý men syrtqa shy­ǵarýǵa yqpal jasaý jónindegi mem­le­kettik is-sharalardy júzege asyrýdyń bes jyl­dyq merzimge arnalǵan negizgi basym­dyqtary men mehanızmderi belgilendi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýb­lıkasyn 2020 jylǵa deıin damytýdyń strategııalyq josparyna sáıkes jáne memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda óńdelgen eksportty damytýǵa jáne syrtqa shyǵarýǵa yqpal jasaýǵa baǵyttalǵan on jyldyq merzimge arnalǵan “Eks­port-2020” bıýdjettik baǵdarlamasy ázirlenýde. Mamandardyń paıymdaýynsha, bútindeı alǵanda, qoldanystaǵy quqyqtyq baza óndiristi ártaraptan­dyrý men eksport salasyndaǵy memle­kettik saıasattyń bir arnaǵa toǵysýy men qajetti belsendilik deńgeıin qam­tamasyz ete almaıdy jáne memleket jarııalaǵan eksportqa baǵyttap damytýdyń maqsattaryn beıneleı almaıdy. Qazirgi bar zańnamanyń yntalandyrýshy nemese qoldaýshy sıpatynan góri retteýshilik sıpaty basymyraq. Osyǵan baılanysty ón­diristik qyzmetke, sol sııaqty ónimder eksportyn damytý men syrtqa shyǵa­rýǵa teris áser etetin tómendegideı kedergiler men problemalardy bólip kórsetýge bolady. 1.Marketıngtik jáne konsaltıng­tik qyzmetterdiń damymaǵandyǵy, ry­nok týraly aqparattardyń joqtyǵy. Kásiporyndarda marketıngtik qyzmet­terdiń damymaýy, sol sııaqty rynok­tar izdeý men ónimderdi eksportqa shy­ǵarý salasynda qoljetimdi konsaltıng­tik qyzmetterdiń bolmaýy eksportty damytý men ulǵaıtý isinde asa ótkir má­sele bolyp tur. Qazaqstanda shetel­derde suranysqa ıe taýarlar men qyz­met­ter, olarǵa qoıylatyn talaptar men kedendik sharalar týraly aqpa­rat­tar joq, al sheteldikter Qazaqstannyń eksporttyq múmkindikterinen habarsyz. 2. Zaemdyq qarjylardyń qymbat­tyǵy. Qazaqstan kásiporyndary úshin zaemdyq quraldardyń qymbattyǵy eleýli problemalardyń biri bolyp tabylady. Ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıeler boıynsha syıaqy stavkalary joǵary, al nesıe alý sharttary tym qa­tań. Nesıeni óteý kestesiniń annýı­tettik esep aıyrysý shemasy boıynsha esep aıyrysý kezeńiniń sońynda óteý somasy kredıt somasyna eselep ósip ketedi. 3. Kedendik prosedýralardy júzege asyrýdaǵy kúrdelilikter, kedendik-tarıftik retteýdiń shekteýliligi. Qazirgi kedendik prosedýralar men formal­dylyqtar shetel memleketterinde qabyldanǵan ortaq normalardan asyp ketedi, sóıtip saýdaǵa kedergiler tý­ǵyzady. “Doing Business” Búkilálemdik bank esebiniń sońǵy málimetteri de ony rastaıdy. Ol boıynsha Qazaq­stannyń eksporttyq shyǵyndary 89 kúndi (3005 AQSh doll.), al eks­port­tyq opera­sııalardy jasaýǵa qajetti qujattar sany 11-di quraıdy. Bul reı­tıngte Qazaqstan zerttelgen elder tizi­minde 180-inshi orynda tur. Al Búkil­álemdik bank ázirlegen Kólik Logıs­tı­kasy Indeksine (LPI) sáıkes Qazaq­stan 150 eldiń tiziminde 133-inshi orynda. 4. Bilikti jumysshy kadrlar tap­shy­lyǵynyń ótkirligi. Kóptegen qa­zaqstandyq kompanııalar basqarýshy, ınjenerlik jáne bilikti jumysshy kadr­laryna tapshylyq sezinýde. Ol qa­­zaqstandyq kásiporyndardyń álem­d­ik standarttarǵa jaýap beretin básekege qabiletti ónimder shyǵarýyna kedergi keltirip otyr. 5. О́nimderdi tasymaldaý proble­malary. Qazaqstannyń teńiz portta­rynan qashyqtyǵy kólik shyǵyndaryn aıtarlyqtaı ósirip jiberedi. Onyń syrtynda eksporttaýshylar úshin qarapaıym jáne arnaıy temir jol vagondarynyń jetispeýshiligine, keden beketteriniń alystyǵy men ótkizý qabiletteriniń tómendigine baılanysty turyp qalý problemlary da bar. Bul qosymsha shyǵyndar týyndatady. 6. Syrtqy rynoktarǵa shyǵar kez­de qazaqstandyq kompanııalarǵa saıası-dıplomatııalyq qoldaýdyń álsizdigi. Baratyn elderdegi elshilikterdiń saýda-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıka­lyq qyzmettestik jónindegi eki jaqty úkimetaralyq komıssııalar sheńberinde eksporttaýshylardy qoldaý múmkin­dikteri nashar paıdalanylady. Al olar eldiń syrtqy rynoktardaǵy ekono­mıkalyq múddelerine lobbı jasaýdyń quraly bolyp tabylady. 7. Uıymdar arasynda eksportqa qatysty aqparattardy júıeli almasyp otyrýdyń joqtyǵy, otandyq taýar ón­dirýshilerge qoldaý kórsetýdiń memle­kettik baǵdarlamalary men quraldary týraly aqparattardyń bolmaýy, qa­zaqstandyq ónimderdi eksporttaýdaǵy syrtqy táýekelder. Memlekettik or­gandar men jeke sektordyń arasynda naqty jolǵa qoıylǵan aqparattar almasýdyń joqtyǵynan óńirlerde otandyq óndirisshilerge qoldaý kórsetý jóninen qabyldanǵan jáne júzege asyrylyp jatqan memlekettik baǵdar­lamalar men quraldar týraly aqparat­tar jetimsizdigi oryn alǵan. Onyń syr­tynda eksportty alǵa bastyrý jó­ninen qyzmetter kórsetetin uıymdar arasynda úılesim men ózara is-qımyldar joq. Keıbir kásiporyndar belgili bir elderdegi saıası turaqsyz­dyqtarǵa baılanysty shetelderdegi óz qyzmetterin toqtatýǵa májbúr bolýda. 8. Kedendik statıstıkalarǵa qol­je­timdiliktiń shekteýliligine baılanys­ty qazaqstandyq óńdelgen ónimderdiń naqty eksportyn baǵalaýdaǵy qıyn­dyqtar. Egjeı-tegjeıli aqparattarǵa jalpy qoljetimdiliktiń bolmaýy sal­darynan óńdelgen ónimder ekspor­tynyń kólemi týraly málimetter asy­ra kórsetiledi. Qazaqstandyq kásip­or­yndar men kompanııalar óz rynokta­ry­na taldaý jasaǵan kezde de óz taýar­lary ataýlarynyń TN VED-tiń 10-ynshy belgisi dárejesinde tolyq emes detaldaný problemasyna ushyrasady. Qazaqstandyq kásiporyndardyń sýrette keltirilgen taýarlar shyǵarý­dy, olardy sapamen qamtamasyz etýdi, olarǵa baǵa belgileý men eksportqa shyǵarýdy júzege asyrýda jolyǵysa­tyn problemalary turaqty negizdegi memlekettik qoldaýdyń júıeli de, se­lektıvti de sharalaryn qabyldaýdy ta­lap etedi. Bul sharalar qazaqstandyq óń­delgen ónimderdi damytý men eks­portqa shyǵarýǵa memlekettik qoldaý jasaýdyń retteýshilik, qarjylyq, konsaltıngtik jáne oqytý baǵyttaryn aıqyndaıdy. S.ALMASOV.