Tuǵyry bólek túrik fýtboly

Aldaǵy juma kúni Astanadaǵy “Astana-arena” stadıonynda Qazaqstan quramasy 2012 jylǵy Eýropa chempıonaty irikteý tobyndaǵy birinshi oıynyn  ótkizedi. Bul kúni bizdiń fýtbolshylar ózderimen birge “A” tobyna túsken Túrkııa quramasyn qabyldaıdy. Anadoly túrikteri úshin bul kúnde fýtbol uǵymy jáı sporttyq oıyn ǵana emes. Náti ermekten shy­ǵatyn osy oıynnyń olardyń túsiniginde bul sheńberden álde­qaıda joǵary jatqan áldebir erekshe qasterli nársege aınalyp ketkeli qashan! Túrik ulandary úshin teńbil doptyń tepkini shyn máninde qazir ulttyń urany men ustyny, rýhy men namysy, dáre­jesi men mártebesi sııaqty. Men osyny oılaǵanda, ylǵı túrik násiliniń kóshbastaýshy kósemi Mustafa Kemal Atatúriktiń el jastary men bolashaq urpaqqa arnaǵan úndeýin eriksiz eske túsi­remin. “Eı, túrik jastary! Seniń birinshi mindetiń – túrik táýel­sizdigin, Túrkııa respýblıkasyn máńgi saqtaý jáne qorǵaý!”, delingen edi onyń ortańǵy tusynda. Al mátinniń sońǵy jaqtary: “Eı, túrik bolashaǵynyń perzenti! – dep keler edi álgindegi ór úniniń úzirin úzbeı. – Osyndaı ahýal men shart­tar arasyndaǵy seniń mindetiń de túrik táýelsizdigi men respýblıka­syn qutqarý bolyp tabylady. Saǵan qajet kúsh-qýat – tamyr­laryńdaǵy asyl qanyńda!” Qudaıǵa shúkir, osy zamanda túrik oǵlany­nyń eldiń táýelsizdigi jolynda shyr-pyry shyǵyp, shybyn jan­daryn shúberekke túıip alyp, shyr­qyraıtyndaı shyryqtary joq. Sondyqtan ata-babalarynan ama­nat bolyp jetken asyl qandary boı­larynda bulqynǵan túrik per­zent­teri ult pen otan dańqyn shy­ǵarý­dyń basqasha beıbit baǵyttary­na baǵdar ustaǵan syńaıy bar. So­lar­dyń aldyńǵy sapynda, álbette, sport tur. Sport bolǵanda, osy kúngi túrik aǵaıyndar onyń aýyr atletıka, jeńil atletıka, boks, kúres jáne basketbol syndy túr­lerinen kóbirek bıik belesterdi ba­ǵyn­dyryp júr. Alaıda, osylardyń bári jabylyp júrip, bul elde fýt­boldyń bedeli janynda jóńkiltip jip te ese almaı qalady. Osy sebep­ti eldiń quramasy 2002 jyly Japonııa men Koreıada ótken álem chempıonatynan alǵash ret jáne ázirge sońǵy márte qola medal alyp qaıtqanda, Kishi Azııa túbe­ginde baqyttan basy aınalmaǵan birde-bir ısi túrik túlegi qalmaǵan edi. Rasynda álemdegi osy salanyń bilikti mamandary qazirgi zamanǵy túrik fýtbolyn nege uqsataryn bilmeı jappaı áýre. Ol eń aldy­men tamaqsaý adamǵa taǵam usyn­ǵandaı tań-tamasha kórinis beredi. Oıyn dese oıranyn salatyn túrik fýtbolshysy jankúıerine jaqsy kórinip, alań ústinde shahıt ketýge qaıyl. Olar júdá jeńistiń aýyly alty qyrdyń arǵy jaǵyna andyz­dap ketse de, sońǵy kúshi sarqyl­ǵansha boıyndaǵy baryn sarp etip, qaıtpaı shaıqasyp baǵýǵa bar. Osy tepkilesken teketirestiń tálkeginde túrikter ózgemen qosa óziniń de tirsegin aıamaıdy. Túrkııadaǵy fýtbol – eldegi erkek kindiktiler ókilderiniń eń ne­gizgi ıdeologııasy. Bul júm­húrııat­­ta aıaqdoptyń alamany ekinshi din sekildi. Túrikterdiń ózi sondyqtan keıde “bizdegiler bir Allahqa senedi, biraq yqylasyn fýtbolǵa tógedi” degendi qaljyńdap aıtyp qoıady. Sodan bolar, ata-analardyń deni balalary apyl-tapyl júre bastaǵannan olardy fýtbol klýb­tarynyń tabaldyryqtaryna jete­lep alyp barýǵa qushtar. Al búldir­shinder boıyna dopqa degen yntyq­tyq besiktegi kezinen egiledi. Ár­túrli klýbtardyń attary jazylyp, en-tańbalary salynǵan bas kıimder men jeıdeler, jalaýshalar men plakattar árbir derlik túriktiń úıi­nen kezigedi. Dop dodasy degende osy­laısha eńbektegen baladan eń­keıgen kárige deıin ishken as­taryn jerge qoıyp, oǵan esteri ketkenshe eliretin bul elde fýtboldyń shańyn talaı jyldardan beri qaǵyp júrgen “Galatasaraı”, “Beshık­tash”, “Fe­ner­bahche”, “Trabzon­spor” koman­da­larynyń tarıhy men oıyn­shylary­nyń aty-jónderin pisteshe shaǵyp aıtyp bere al­maıtyn er kisi joq esepti. Al osy klýbtardyń biriniń atyn aıta qoı­sańyz, kez kelgen túrik azamatymen ortaq til taby­syp, áńgimeńiz jara­syp júre berer edi. Bulardyń ara­synda túrik komandalarynyń ara­synda birinshi bolyp 2000 jyly ÝEFA Kýbogyn jeńip alyp, shoq­tyǵyn bıiktete túsken “Galata­saraı” kúlli osmanly qaýymynyń ortaq maqtanyshy. Búkil halyq bolyp qabaqtary­nyń qabatyna alǵan fýtbol oıy­nynyń jankúıerleri de bul elde sondyqtan erekshe. Túrik fanat­tary eldiń quramasy ǵana emes, klýbtyq komandalar oıyndaryna da qatty mán beredi. Qaı qalanyń qaı stadıonyna barsańyz da, chempıonat matchtary ıne shanshar oryn qalmaǵan abyr-sabyr kúıde ótip jatady. Basqa elderdegideı bulardyń arasynda da ár kezde ártúrli qaqtyǵystar bolyp turady. Qyzý qandy túrikter kezdesý bary­syndaǵy qıly qısyny kem sátsiz sátterde ózderin ózderi ustaı almaı qalyp jatady. Alaıda, bular kileń osylaı ózara jaǵa jyrtysýmen ǵana júredi eken deýge taǵy bol­maı­dy. Bile-bilgenge olardan úıre­netin nárse kóp. Túrik aǵaıyndar óz komandasyna qoldaý kórsetý jóninen jankúıerler júıesi erte­den qalyptasqan aǵylshyndardyń ózin oqytyp jibere alady. Olar­dyń án salǵandary qandaı! Myń-myńdaǵan adam qatar turyp shyr­qaǵanda, kil kásibı ánshiler bir únmen qosylyp jatqandaı ádemi áser qaldyrady. Osyndaı kúnge túrik fýtboly da birden jáne ońaı jete salǵan joq. Búgingi Túrkııa stadıon­daryn­da kórermenge bılet satýdan bas­tap, olardy qarsy alyp, shyǵaryp salǵanǵa deıingi aralyqtyń máde­nıetin tolyq meńgergenshe qansha­ma jyldar ótti. Sol úzdiksiz izde­nis­tiń arqasynda mundaǵy fýtbol­dyń ózindik tutas bir ındýstrııasy qalyptasyp, jańa ınfraqury­ly­mynyń negizi qalanyp shyqty. Tuǵyryn bólekshe etip tundyrǵan bul elde fýtbol bıik mádenıet deńgeıine jetti. Árbir matchtyń jarnamasy men anonsynan bastap, ony kógildir ekranda kórkemdep kórsetýge deıin dáýlettiń deńgeıi áldeqashan sharyqtap ketken. Ony biz turmaq, kórshi Reseı eliniń mamandary da moıyndap otyr. Al osy ulan joldyń basy túrikter úshin 1923 jyly Osman ımperııasy ydyrap, memlekettik bılik basyna Mustafa Kemal bas­taǵan respýblıkashyl jańa tolqyn kelip jatqan tustan bastaý alady. Osy jyly birinshi halyq­aralyq oıynyn Rýmynııamen ótkizgen túrikter quramasy 2:2 esebimen teń túsken eken. Janashyrlary erke­letip “Aı-ıyldyz” jáne “Ienı sherı” dep ataıtyn el terme ko­man­dasy álem chempıonatynyń irikteý týryna birinshi ret 1950 jyly qatysty. Biraq irikteý tobyndaǵy ilki oıynynda Sırııa komandasyn 7:0 etip utqan aı-juldyzǵa tabynýshy jańa sheriler, ıakı sony sarbazdar qarjy tapshy­lyǵyna baılanysty týrnırge qatysa almady. Onyń esesine 1954 jyly túrik komandasy toptan ozyp shyǵyp, birinshilikke qatysý múmkindigine ıe boldy. Birinshi matchta ol ıspandarǵa 1:4 esebimen ese jibergenimen, kelesi oıynda osy qarsylasynan 1:0 esebimen ese qaıyrdy. Sosyn bul quramalar arasynda úshinshi oıyn ótkizýge týra keldi. Keskilesken sıpatta ótken ol 2:2 bolyp teń aıaqtaldy. Al tıyn tyǵyp, jerebe tastaǵanda, túrikterdiń baǵy janyp ketti. Sóıtip, bul eldiń quramasy GFR-de ótken álem chempıonatyna baryp qaıtty. Munda Vengrııa, GFR sııaqty kúshti komandalarmen bir topqa tap kelgen túrikter formaty ózgesheleý chempıonattyń erejesine oraı bulardyń aldyńǵysymen oınamaǵanymen, kelesisimen kez­desip, 1:4 esebimen utyldy. Sodan soń Ońtústik Koreıa komandasyn 7:0 etip talqandap tastady. Biraq toptan shyǵý úshin nemistermen qaıtara ótkizgen kezdesýinde 2:7 esebimen kúıreı jeńildi. Budan keıingi otyz jyldan astam ýaqyttyń ishinde qansha umtylys jasaǵandarymen, túrik túlekteri qaıta jarqyrap kórine alǵan joq. Aıtalyq, 60-shy jyldar sheginde quramany bir sátsizdikten soń bir sátsizdik tusaýlap jiber­mese, 70-shi jyldar sheńberinde qurlyqtaǵy ortasha deńgeıge ázer ilikti. Osy jyldarda álem jáne eýro­palyq chempıonattardyń irik­teý týrnırlerine úzbeı qatysqany­men, odan ozyp shyǵatyndaı esh múmkindikteri bolǵan joq. Al 80-shi jyldardyń aıasynda Túrkııa óziniń shejiresinde Anglııa quramasynan eki ret 0:8 esebimen utylyp, beti­men jer basyp qalǵandaı bolǵan. Túrikter bulardyń birinshisin 1984 jylǵy 14 qarasha kúni óz alańynda, Ystambulda jiberip alsa, ekinshisine 1987 jylǵy 14 qazanda Londonnyń tórinde oryn berip qoıdy. Al tap osyndaı eseppen kúıreı jeńilýdi olar eń alǵash ret bulardan áldeqaıda buryn, 1968 jylǵy 24 sáýirde Polshanyń Horsov qalasynda osy eldiń quramasynan bastap edi. Degenmen, 90-shy jyldardyń basynan túrikter quramasy kúlden kóterilgen kúlgin qustaı qaıta qanatyn jazyp, kók júzinde kól­beńdep sharyqtaı tústi. Osy 1990 jyly aqyrǵy oıyndaǵy sátsizdigi ǵana olardyń álem birinshiligine aparatyn joldaryn qıyp tastady. Osy aralyqtarda klýbtyq deńgeı­degi túrik fýtboly aıtarlyqtaı bıik belesterge jetip úlgerdi. Eldiń komandalary osy shamada Eýropa arenalarynda atoı salyp, táp-táýir jetistikterge jetip júrdi. Joǵaryda aıtylǵan “Galatasaraı” sol tusta aǵylshynnyń “Arsena­lyn” ÝEFA Kýbogynda teńseltip ji­berse, Chempıondar lıgasynda ıs­pannyń “Realyn” artta qaldy­ryp, taǵy da abyroı ústine abyroı qosty. Solardyń áseri bolsa kerek, komanda 2001 jylǵy qańtarda “Álem­niń úzdik fýtbol klýby” atandy. Túriktiń bir kezderde eptep ba­sy­lyp qalǵan rýhy osylaı kóteri­le tústi. Ol 2002 jyly quramanyń álem chempıonatynda úshinshi ko­manda atanýymen óziniń sharyqtaý shyńyna jetti. Osy chempıonattyń shırek fınalynda Senegaldy “altyn dop” erejesi boıynsha 1:0 etip utqan osmanly oǵlandary jar­tylaı fınalda bolashaq chempıon – Brazılııa quramasyna osy esep­pen jol berip aldy. Al 3-oryn úshin shaıqasta alań ıeleriniń biri – Ońtústik Koreıa quramasyn 3:2 esebimen utyp, qola medaldyń qojaıyndary atandy. Osy matchta túrikter sapynan eki gol soqqan Ilhan men ataqty Hakan Shúkir naǵyz ulttyq qaharmandarǵa aınal­dy. Túrik aǵaıyndar 2003 jyly ótken Konfederasııa kýbogynda da tabys bıiginen kórinip, júldeli úshinshi orynǵa taban tiredi. Olar budan keıingi úshinshi orynǵa 2008 jylǵy Eýropa chempıonatynda qol jetkizdi. Sol aralyqta 2004 jyly pleı-off matchynda Latvııa qura­masynan, 2006 jyly sondaı jek­pe-jekte shveısarııalyqtardan asa almaı, birinde kontınenttiń, ekin­shisinde jahannyń dodalarynan tys qaldy. Túrikter endi bizge qurlyq bi­rin­­shiliginiń qola júldegeri retinde kelgeli otyr. Osy aralyqta olar bas bapkerin de shalt aýystyryp úlgerdi. Komandany tolaǵaı tabys­tarǵa bastaǵan óz qandastary Fatıh Terım alańnyń syrtynda qal­dy. Bıylǵy qystan beri sol orynǵa golland mamany Gýs Hıd­dınk kele­tini belgili boldy. Ol óziniń quzyr­ly tirligine osy tamyz aıynda ǵana kiristi. Demek, óziniń osyndaǵy tusaý­keser kezdesýin Gýs myrza Qazaq­stan quramasymen ótkizgeli otyr. Al bul jattyqtyrýshy jóninde aıtylar derek kóp. Sony birer sóılemmen ǵana jetkizsek, Hıddınk álgindegi 2002 jylǵy álem chempıonatynda 3-oryn úshin túriktermen talasqan koreıler ko­man­dasynyń tizginin ustaǵan edi. Birinshilik bitisimen týǵan eline oral­ǵan ol sonda PSV “Eındho­ven” komandasyn 2005 jylǵa deıin jattyqtyrdy. 2005-2006 jyldary Avstralııa, 2006-2010 jyldary Reseı quramalaryn baptady. Ol bul elderdiń bárinde de úlken abyroı­ǵa jetti. Sondaı baǵaly maman bolǵan soń, túrikter de sońy­nan qalmaı júrip, aqyry ony elderine ákelip tyndy. Kelesi aptada bolatyn oıyn biz­diń túriktermen birinshi ret bet­pe-bet kelýimiz emes. Onyń debıýtin bizder 2005 jylǵy 8 maýsymda Al­maty­da ótkizip, masqara bolǵanda, 0:6 esebimen utylyp qalǵan edik. Onyń qarymta kezdesýi kelesi, 2006 jylǵy 9 qazanda Ystambulda ótip, 0:4 esebimen taǵy da kúıreı jeńildik. Jalpy esep jıyntyǵy – 0:10! Bul az ba, kóp pe, ony árkim ózi shamalaı jatar. Sondyqtan osy joly túrikterge laıyqty qarsylas bola alatyndaı oıyn kórsetýdiń mańyzy zor. Ol, aınalyp kelgende, qazaq fýtbolynyń kókiregi kóterilýine áser etken bolar edi. Aldaǵy bolatyn kezdesý aldynda Gýs Hıddınk 23 oıyn­shyny jıynǵa shaqyrdy. Olardyń arasynan qaqpashylar Volkan men Rıýshtıýdi, qorǵaýshylar Servet Chetın men Gekhan Zandy, Sabrı Saryoglý men Emre Gıýngerdi, jar­tylaı qorǵaýshylar Hamıt Altyntop pen Mehmet Topaldy, shabýyl­shylar Nıhat pen Arda Tý­ran­dy, sondaı-aq Gekdenız Karade­nızdi kórýge bolady. Komandany alańǵa, álbette, onyń kapıtany Emre Belezoglý bastap shyǵady. Osy match aldynda onyń bary­sy jóninen boljam aıtyp jatqan­dar da kóp qazir. Solardyń ara­syn­da túrik fýtbolynyń ańyzǵa aınalǵan tulǵalarynyń biri Sergen Iаlchynǵa den qoısaq, ol matchtyń eki jaq úshin de ońaıǵa túspesin búkpesiz aıtady. Laıym solaı bolǵaı! Serik PIRNAZAR. Astana.