Demokratııanyń joǵary mektebi

30 tamyz kúni elimizde Ata Zańymyz – Konstıtýsııanyń qabyldanǵanyna 15 jyl tolýyna oraı úlken merekelik sharalar uıymdastyrylýda. О́ıtkeni, muny uly mereke desek, qatelespeımiz. Osydan 15 jyl buryn, ıaǵnı 1995 jyly 30 tamyzda ótken res­pýb­­lıkalyq referendýmda búkil­ha­­lyqtyń daýys berýimen Qazaq­stan Respýblıkasynyń qoldanys­taǵy Konstıtýsııasy qabyldandy. Onda referendýmǵa qatysqan ha­lyqtyń 90 paıyzy Ata Zańymyz­dyń qabyldanýyn jaqtap daýys bergen edi. Sol kezden bastap bul kúndi memlekettik mereke – Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tı­tý­sııa­sy kúni retinde atap ótip kelemiz. Alaıda Ata Zań kúnin 1995 jyl­men ǵana baılanystyrsaq, qatelik bolar edi. О́ıtkeni, bu­rynǵy keńestik júıeden keıingi kezeń bizdiń elimizdiń egemendigin joǵary quqyqtyq dárejede nyǵaıtýdy talap etti. Táýelsiz Qazaqstannyń Kons­tıtýsııasyna qalyptasqan álemdik standarttarǵa, adam quqyqtaryn qorǵaý jóninde deklarasııa men basqa da halyqaralyq aktilerge jaýap beretin, damyǵan elderdiń quqyqtyq keńistiginde oryn alǵan ozyq normalar men erejeler en­gizildi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń memlekettik egemendik alǵan sá­tinen bastap qabyldanǵan nor­ma­lar – memlekettiń táýelsizdigi, bıliktiń bóliný qaǵıdattary, qazaq tilin memlekettik til dep, Prezı­dentti Memleket basshysy retinde taný, sonymen qatar memlekettik bılik organdarynyń arasynda tepe-teńdik jáne tejemelik júıesi men adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý sekildi máseleler de endi. Memleketimiz jyl saıyn aý­qym­dy áleýmettik mindetterdi qa­byldap keledi. Kedeıshilikpen, jumyssyzdyqpen kúres júrgizil­ý­­de. Bul keshendi sharalar adam ále­ýetiniń damýyn tıimdi qalyptas­ty­rýǵa jáne ómir súrýdiń sapasyn arttyrýǵa turaqty negiz bolýda. Memleket pen qoǵam úshin Kons­tıtýsııa basqa zań aktile­ri­men salystyrǵanda negiz qalaýshy sıpatqa ıe. Ol qoǵamnyń barlyq músheleriniń, barlyq azamattary­nyń múddelerin qorǵap qana qoı­maı, rettep te otyrady. Iаǵnı, mem­­lekettik qurylystyń negizin, onyń ulttyq-aýmaqtyq qury­ly­myn, adam men azamattyń negizgi quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne mindetterin, memlekettik bılik pen basqarýdyń uıymdas­ty­rylýy men júıesin bekitedi, qu­qyq­tyq tártip pen zańdylyqty ornatady. Sondyqtan, konstıtý­sııalyq normalar – memlekettik organdardyń, saıası partııa­lar­dyń, qoǵamdyq uıym­dardyń, laýazymdy tulǵalar men azamat­tardyń qyzme­tinde negiz qalaýshy bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy tek árbir azamat­tyń, ásirese, jas urpaqtyń ómir sú­rýine qolaıly jaǵdaı týǵyzyp qana qoımaı, sonymen qatar óz hal­qyna turaqtylyqtyń kepili bo­lady.   Halyq ózi daýys berip qa­byldaǵan zańyn árdaıym ádil dep esepteıdi. Ata Zańǵa qurmet bol­maı­ynsha, ony qasterleý ishki qa­jettilikke aınalmaıynsha, zańnyń qudireti kemshin bolyp keledi. Kons­tıtýsııa normalary is júzin­de jaqsy jumys isteý úshin ony buljytpaı oryndaý azamattardyń kúndelikti daǵdysyna, úırenshikti ádetine aınalýǵa tıis. Al, ártúrli amal-aılamen ony aınalyp ótýge tyrysýshylyq órkenıetti eldiń mádenıetine jatpaıdy. Biraq, bizdiń qoǵamymyzda sybaılas jemqorlyqpen baıla­nys­ty qylmystar, quqyq buzý­shylyqtar joq emes, bar. Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly zań bekerden-bekerge shy­ǵyp otyrǵan joq. Bul qylmystyń dárejesi qoǵamǵa, memleketimizge edáýir qaýip tóndirip, alǵa basýy­myzǵa bóget bola bastady. Son­dyq­tan, azamattyq qoǵamǵa jat bul qubylysqa qarsy kúreske bar­shamyz atsalysýymyz kerek. Konstıtýsııany jáne zańdar­dy qabyldaǵan soń olardy múl­tik­siz oryndaý qajet. Árıne, qalyń kópshiliktiń zańdy jappaı moı­yndaýyn, ishteı túısinip sezinýin, óz ómiriniń basty erejesine aınaldyrýyn qamtamasyz etý ońaı sharýa emes. Bizdiń Konstıtýsııada qoǵam damýyndaǵy barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan, biz tek ony óz máninde oryndasaq bolǵany. Konstıtýsııa bir kúndik qujat emes, onyń múmkindigi búkil bo­lashaqqa baǵyttalady. Al, halyq jumyla qabyldaǵan Konstıtý­sııa­nyń ómirsheńdigi ýaqyt ótken saıyn barynsha aıqyndala túsýde. Alaıda, ómir aǵyny qoǵamnyń da­mýyna da túrli ózgerister ákeledi. Soǵan oraı basty qujat – Kons­­tıtýsııanyń ózi ózgeristerdi qajet etedi. Osydan eki jyl buryn, ıaǵnı 2007 jyly da Konstıtýsııaǵa azdaǵan ózgerister endi. Sol kezde Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń bylaı degeni esimizde: “Eń áýeli qoldanylyp júrgen Konstıtý­sııa­myzdyń áleýetin barynsha paı­da­lanýymyz qajet. Bizdiń Konstı­týsııamyzdyń demokratııalyq qoǵamnyń mindetterine sáıkes ke­letini álemde tanylyp otyr. De­genmen de oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý – demokra­tııalyq jolmen qadam basqan Qazaqstan úshin ýaqyt talaby”. Sóıtip, 1998 jáne 2007 jylda­ry en­gizilgen ózgertýler Ata Za­ńymyz­dyń tıimdiligin arttyrdy. Parla­ment ókilettiligin keńeıtý, bas­shy­lardyń keıbir sanattaryn, sonyń ishinde óńir basshylaryn saı­laý sekildi ózgeristerdi qazirgi tań­daǵy bılik ınstıtýttaryn de­mo­kratııa­lan­dyrýǵa da jatqyzýǵa bolady, saıası partııalar men qozǵa­lystar­dyń qyzmeti men eldiń ómirine azamat­tyq qoǵam birlestik­teriniń belsendi aralasýymen de baıla­nystyrýǵa bolady. Kons­tıtý­sııaǵa taǵy bir tolyqtyrý 2010 jyly engizildi – táýelsiz Qazaq­stannyń qalyptasýy men damýyna qosqan zor úlesi úshin eldiń Tuńǵysh Pre­zıdenti Nursul­tan Nazarbaevqa zań júzinde “Elbasy” degen ataq bekitildi. Memleketimizdiń temirqazyǵy bolyp sanalatyn Konstıtýsııa­myz­dyń kirispesi “Ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan hal­qy” degen sózdermen bastalady. Munyń ózi kópultty elimiz halqy­nyń dostyǵy, tatýlyǵy, beıbitshil jáne ózara syılasym qatynasta­ryn qoldaıtyndyǵymen baıla­nys­ty. Osy turǵyda Konstıtýsııa qoǵam músheleriniń ýaıym-qaı­ǵysyz jáne beıbit ómir súrýiniń alǵysharty bolyp tabylady. О́ıt­keni, Ata Zańda qoǵam músheleriniń áleýmettik, saıası jáne ekonomı­kalyq qundylyqtarǵa qatysty eń ozyq oı-pikirleri jınaqtalǵan. Ata Zańymyz bekitip bergen shekterden aspaı, jalpyǵa birdeı syıymdy qalyptardy ustana oty­ryp, beıbit jáne tatý, turaqtylyq jaǵdaıynda ómir súrý – bul búgingi kúnniń basty talaby. Osy rette “demokratııalap” urandap júrip, adamnyń quqyqtary men bos­tandyqtaryna, ulttyq bolmy­symyzǵa qarama-qaıshy keletin demokratııalyq tetigimizden kóz jazyp qalmaýymyz kerek. Ata Zańymyzda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtary naqty kórsetilgen jáne olarǵa shynaıy kepildik be­riledi. Konstıtýsııada adam jáne onyń quqyqtary men bostandyq­tary jónindegi erejeniń bekitilýi ár azamatty qorǵaýǵa degen umty­lystyń kórinisi. Qazaqstan Res­pýb­lıkasy adam quqyqtaryn ret­teıtin kópjaqty halyqaralyq akti­lerdiń qatysýshysy bolyp ta­bylady. Búginde elimizde qoǵam­nyń ár túrli qoǵamdyq-saıası kúsh­teri arasynda ózara syılastyq qarym-qatynas, saıası jáne eko­nomıkalyq turaqtylyq, azamat­tyq beıbitshilik, áleýmettik, ult­tyq birlik pen kelisim ornaǵan. Elbasymyzdyń Ata Zańda kór­setilgen konstıtýsııalyq aýqymda jemisti jumys istep otyrǵanyna búkil el kýá. Onyń dáleli retinde eli­mizdegi saıası turaqtylyqty, keıbir qı­yn­dyqtarǵa qaramastan makro­ekonomıkalyq deńgeıdegi ilgeri­leý­di, otandyq ónerkásipti jan­dan­dyrýǵa shetel ınvestısııa­la­ryn kóptep tartýdy, shıkizat kóz­derin ıgerip, jer asty baılyqta­ryn eko­nomıkany aıaqqa turǵyzýǵa paıda­lanýdy, alys-jaqyn shetel­dermen ońdy qatynastar ornatyp, elimiz­diń rýhanııatyn, qorǵanysyn da­my­týǵa kúsh salýdy jáne basqa san-salaly jetistikterdi aıtýǵa bolady. Keıingi jyldary Konstıtý­sııamyzdyń negizinde Qazaqstanda ómirdiń barlyq salalarynda ma­ńyzdy reformalar júrgizildi. Osy­nyń nátıjesinde Qazaqstan Res­pýb­lıkasy óz memlekettiligin qa­lyp­tastyryp, ulttyq táýelsiz­di­giniń negizin qalady, eldiń ter­rı­torııalyq tutastyǵyn, sheka­ra­nyń buzylmaýyn qamtamasyz ete bildi, álemdik rynokqa kirdi, osy za­manǵy aqsha-nesıe júıesin engizdi. Ata Zańymyz qabyldanǵan kezden beri ótken 15 jylda Qazaq­stan ómirdiń barlyq salalarynda úlken jetistikterge qol jetkizip, búkil TMD elderi arasynda je­tekshi orynǵa shyǵyp otyr. Biraq, sarap­shylardyń paıymdaýynsha, 1995 jyly qabyldanǵan Kons­tı­týsııa­nyń eń mańyzdy jetistigi osy jyl­dary Qazaqstan Respýb­lıkasynda beıbitshilik pen ty­nyshtyqtyń berik ornyǵýy bolyp tabylady. 15 jyldyq belesti erkin eńsergen Ata Za­ńy­myz úshin alda áli talaı synaqtar turǵany anyq. Sondyqtan ótken­nen oı túıip, jarqyn bolashaqqa umtylatyn kez keldi. Eń bastysy, elimizge degen súıispenshilikten, Ata Zań aldyn­daǵy ar-ojdan taza­lyǵy men adam­gershilik qasıetter­den ajyrama­saq, kez kelgen murat-múddelerimiz oryndalaryna se­nimimiz mol. Qoǵamnyń qaı sala­synda bolma­syn moraldyq ju­tańdyqtan saq­tanǵan jón. Eko­no­mıkalyq to­qy­raý men saıası ydy­raýdyń, qoǵam­dyq azǵyndaýdyń astarynda adam­zattyń rýhanı jutańdanýy jata­tynyn esten shyǵarmasaq abzal. Jalpy, 15 jyl bul naqty qo­rytyndy jasaıtyn ýaqyt emes, jasalǵan jumystarǵa baǵa beretin kezekti kezeń ǵana. Qazirgi tańda biz konfessııaaralyq kelisimniń bo­lýyna, turaqtylyqqa, ekonomı­kadaǵy tabystardyń barlyǵyna da Konstıtýsııanyń negizinde qol jetkizdik dep tolyq aıta alamyz. Bul tańdaýdy baǵalaýymyz jáne qurmetteýimiz qajet, Ata Zańmen ómir súrý – bul demokratııanyń joǵary mektebi bolyp sanalady. Sondyqtan da, barsha otandas­tarymyzdy kele jatqan uly mereke – “Konstıtýsııa kúnimen” quttyq­taımyn! Ata Zańymyz ardaqtala ber­sin, el aman, jurt ty­nysh bolsyn! Abý-Alı SATTAR, Qaraǵandy qalasynyń prokýrory.