Akademııalyq utqyrlyq utymdylyǵy

Ulttyq mekteptiń uly muraty Bolon prosesi aıasyndaǵy stý­dentterdiń akademııalyq utqyrly­ǵyna úlken mán beriledi. Bolon deklarasııasy stýdentterdiń basqa oqý oryndaryna aýysýyna jáne sáıkesti qyzmetter alýyna erekshe kóńil bóle otyryp, bul aýysýdyń erkindigin tıimdi júzege asyrýda kedergilerdi eskerý arqyly utqyr­lyǵyna jaǵdaı jasaý maqsatyn jarııalaıdy. Bolon prosesiniń min­detteri: jumysqa turý múmkin­digimen azamattardyń utqyrlyǵyn damytý baǵytynyń negizgi kilti retinde joǵary bilimniń eýropalyq aımaǵyn qurý; Eýropanyń ıntel­lek­týaldy, mádenıetti, áleýmettik jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin qalyptastyrý men nyǵaıtý; dúnıe júzinde joǵary mekteptiń bedelin kóterý; basqa bilim júıelerimen eý­ropalyq joǵary oqý oryndarynyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý; joǵary bilimniń ulttyq júıeleriniń úlken úılesimdiligi men salystyrmalylyǵyna qol jetkizý; bilim sapasyn arttyrý; mádenı qundylyqtardy damytýda ózderin jańa gýmanıstik sana túsinikti qoldaýshy, taratýshy retinde sanaı­tyn ýnıversıtetterdiń ortalyq rólin kóterý. Bolon Deklarasııasyna qosyl­ǵan memleketter ózderine belgili bir naqty mindetter alady, atap aıt­qanda, Bolon prosesiniń negizgi talaptaryna saı ulttyq bilim júıelerin reformalaý mindeti. Bolon prosesiniń mindetti parametrleri joǵary bilimniń úsh deńgeılik júıesi, – ESTS akade­mııa­lyq kredıtteriniń júıesi,  joo stýdentteriniń, oqytýshylary­nyń jáne ákimshilik qyzmetker­le­riniń akademııalyq utqyrlyqtary, dıp­lomǵa eýropalyq qosymsha, joǵary bilimniń sapasyna baqylaý, biryń­ǵaı eýropalyq zertteý keńistigin qurý bolyp tabylady. Bolon prosesiniń fakýltatıvti parametrleri: daıyndaý baǵyty boı­ynsha bilim mazmunyn úıles­ti­rý; tańdaý kýrstary, stýdentterdi oqy­týdyń syzyqtyq emes traek­to­rııasy, modýldik júıe, qashyqtan oqytý, elektrondy kýrstar; oqytý­shylar men stýdentterdiń akade­mııalyq reıtıngileri. Bolon júıesin Qazaqstanda engizýdiń maqsattary dep tómendegi jaılar aıtylady: bilim, oqý sa­pa­syn qamtamasyz etý; Qazaq­stannyń joǵary bilim júıesiniń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý jáne onyń eýropalyq joǵary bilim ke­ńistigine ıntegrasııalaý; stýdent­­ter­diń akademııalyq utqyrlanýla­ryna alǵyshart jasaý; halyqaralyq úlgilerge sáıkes keletin joǵary oqý oryndary dıplomdarynyń moıyndalýy men balamalylyǵy; ulttyq jáne halyqaralyq deńgeı­degi eńbek rynogynda otandyq ýnıversıtetter dıplomdarynyń moıyndalýyn qamtamasyz etý; quzyrettilikti qalyptastyrý; ózdiginen bilim alý deńgeıin ósirý men úzilissiz oqýdy qamtamasyz etý. Sonymen, akademııalyq utqyr­lyq Bolon prosesiniń negizgi bir quraýshysy bolyp tabylady. Aka­demııalyq utqyrlyqtyń mańyzdy ereksheligi – stýdentterge oqý úr­disi aıaqtalǵannan keıin basqa joo-da, bazalyq joo-da oqyǵan pánderi esepteledi nemese olar bir mezgilde bilimi týraly eki qujat alýyna múmkindik beriledi. Bolon prosesinde akademııalyq utqyrlyqtyń eki túri ajyraty­lady: tiginen jáne kóldeneńinen. Tik utqyrlyqty stýdenttiń shetel­dik joo-da tolyq bilim alýy, kól­deneńdi sonda tek belgili bir shek­telgen ýaqytta oqýy (semestr, jyl, bólingen saǵat) dep túsiný kerek. Teorııalyq turǵyda stýdent oqyǵysy keletin joo-ny ózi tańdaı alady. Tájirıbede stýdenttiń ut­qyr­lyǵy olardyń derbestigimen jú­zege aspaıdy, óıtkeni barlyq joo-lar oqýǵa qabyldaýdy ulttyq zańnamaǵa sáıkes júrgizedi. Sirá, alǵashqy kezde utqyrlyqty joo deń­geıinde qamtamasyz qajet bo­lar. Sebebi joo eki ýnıversıtette de oqylatyn pánderdiń ózara moı­yndalýy men balamalylyǵy jáne alynǵan akademııalyq nátıjeler týraly kelisim-shart jasaýǵa, bi­rikken oqý baǵdarlamalaryn ja­saý­ǵa quqyly. Stýdentterdiń shetel­derde oqýyna jáne sheteldik joo-nyń bilim týraly dıplom alýyna zańdy negizi bolyp joo-lar ara­syn­daǵy kelisim-shart sanalady. So­nymen akademııalyq utqyrlyq­tyń mańyzdy sharty joo-lar­dyń halyqaralyq yntymaqtastyǵy bolyp tabylady. Oqý baǵdarlama­la­­rynyń, pánderdiń ózara sanalýy tártibiniń kelisimi bilim traekto­rııalaryn saqtaýǵa, mamandyqtar sheńberinde mamandandyrýdy qa­lyptastyrý, rynok pen jumys berýshilerdiń talaptaryn eskerýge shaqyrady. Sheteldegi joo-da oqytylatyn pánder yntymaqtasty jaqtardyń memlekettik bilim standarttarynyń ǵylymı-teorııalyq deńgeılerine sáıkes kelýi kerek. Bul jerde min­detti pándermen birge osy úrdiste joo-nyń belsendi rólin paıym­daı­tyn ellektıvti quraýyshtarǵa da baılanysty. M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ-de sheteldegi joo-lardyń joǵary bi­lik­ti oqytýshylaryn tartý arqyly bilim baǵdarlamalaryn birigip jú­zege asyrý tájirıbesi keń kólemde qoldanylyp keledi. Bilim baǵdarlamalaryn birlesip júzege asyrý BQMÝ-ǵa seriktes joo-lar oqytýshylaryn shaqyrý­men de, sonymen qatar seriktes joo-ǵa BQMÝ-dyń stýdentterin jiberý arqyly da oryndalady. Bizdiń ýnıversıtettiń stýdent­teri jekelegen mamandyqtardyń birqatar pánderin oqyp úırenip, ma­mandaný úshin Germanııaǵa, Pol­shaǵa, Re­seıdiń Máskeý, Ýlıanov, Saratov, Volgograd qalalaryna barady. Magıstranttardyń synaq isine de úlken mán beriledi, atap aıt­qanda, 2008 jyly Reseıdiń mem­le­kettik týrızm jáne servıs ýnıver­sı­teti BQMÝ-dyń 22 magıstrantyn ǵylymı synaq isinen ótýge qabyl­dady. 2009 jyly bizdiń ýnıversı­tettiń 38 magıstranty Máskeý qalasyndaǵy Reseıdiń Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetinde ǵylymı synaq isinen ótti. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qa­zaqstan memlekettik ýnıversı­teti Túrkııa úkimetimen halyqara­lyq almasý baǵdarlamasyn júzege asyryp keledi. 2005 jyldan bastap BQMÝ-dan Túrkııa oqý orynda­ryna magıstratýraǵa oqýǵa 8 biti­rýshi túlek, aspırantýraǵa – 1, al PhD doktorantýraǵa 1 adam ji­be­rildi. Al Túrkııadan ýnıversıtetke oqýǵa 6 stýdent alyndy. Gazı ýnıversıtetimen (Ystam­bul, Túrkııa) kelisim-shart boıyn­sha “Týrızm”, “Shet tili: eki shet tili” mamandyǵynda oqıtyn BQMÝ stýdentteri Túrkııada týrıstik ke­shender mekemelerinde tájirıbeden ótýge jiberiledi. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qa­zaqstan memlekettik ýnıversı­tetinde bakalavrıat jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim baǵdar­lamalaryn júzege asyrýǵa qatysý úshin jaqyn jáne alys shetel­der­den oqytýshy-ǵalymdar shaqyry­la­dy. Olar doktor Karl Kaıner (Maıns qalasy, GFR); doktor Ger­hard Bıkes (Maıns qalasy, GFR); tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, RAEN korrespondent-múshesi D.A.Kısıleva (Máskeý qalasy, Reseı); saıasattaný ǵylym­darynyń doktory, professor A.K.Ma­gomedov (Ýlıanov qalasy, Reseı); fızıka-matematıka ǵylym­da­rynyń doktory, professor A.A.Chı­­bılev (Orynbor qalasy, Reseı); tarıh ǵylymdarynyń kan­dıdaty, dosent G.B.Golýb (Samara qalasy, Reseı) jáne taǵy basqalar. Akademııalyq utqyrlyqty jú­ze­ge asyrý maqsatynda M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ seriktes joo-men kelisim-shartqa qol jetkizý neg­i­zin­de qos dıplomdy bilim baǵdarla­ma­laryn belsendi túrde jetildirip keledi, bul birlesken qos dıplomdy bilim baǵdarlamasyn jasaýdy jáne júzege asyrýdy, alynǵan akademııa­lyq nátıjelerdi jáne eki ýnıver­sıtette oqylatyn mamandyqtardyń balamalylyqtaryn, sáıkestigin moıyndaý jaqtaryn qarastyrady. Qos dıplomdy bilim berý tó­mendegideı joldar arqyly júzege asyrylady. Bilim berý baǵdarla­malaryna sáıkes jáne seriktes joǵary oqý ornyna stýdentterdi qabyldaý múmkinshiligi, sonymen qosa oqytýdyń ártúrli formala­ryn paıdalana otyryp eki joǵary oqý ornynda bilim alý. Mysaly, N.G.Cher­nyshevskıı atyndaǵy Sa­ratov memlekettik ýnıversıtetimen qol qoıylǵan kelisim-shartqa sáı­kes bakalavrıat boıynsha 3 kýrsty bitirgen jáne tolyq emes joǵary bilimi bar M.О́temisov atyn­daǵy BQMÝ stýdentteri kelisim-shart ne­gizinde N.G.Chernyshevskıı atyn­daǵy Saratov memlekettik ýnıver­sı­tetine syrttaı oqý túri boıynsha oqýǵa qabyldanyp, eki ýnıver­sı­tet­te bir ýaqytta oqýǵa múmkindik alady. Sonymen qatar, mamandyq­tar­dyń uqsastyǵy negizinde M.О́te­mi­sov atyndaǵy BQMÝ-dyń “Bıo­lo­gııa”, “Geografııa”, “Tarıh”, “Ha­lyq­aralyq qatynastar”, “Mate­ma­tıka”, “Áleýmettaný”, “Fızıka”, “Aımaq­taný”, “Hımııa”, “Zańtaný” ma­man­dyqtaryndaǵy bakalavr-tú­lek­terdi N.G.Chernyshevskıı atyn­da­ǵy Sara­tov memlekettik ýnıver­sı­tetine ke­lisim-shart boıynsha ma­gıstratýraǵa qabyldaý qarasty­rylǵan. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qa­zaqstan memlekettik ýnıversı­teti qos dıplomdy bilim berýde bir­lesken baǵdarlamalardy kelesideı modelder boıynsha júzege asyryp keledi: eki seriktes joǵary oqý or­nyn­da bir mamandyq boıynsha bi­lim alyp eki joǵary oqý ornynyń teń dárejeli dıplomyn alý; serik­tes joǵary oqý oryndarynda bir-birine jaqyn mamandyq boıynsha bilim alyp eki joǵary oqý orny­nyń teń dárejeli dıplomyn alý; BQMÝ-da bir mamandyq boıynsha bilim ala otyryp seriktes joǵary oqý ornynda qosymsha biliktiligin artyrý negizinde BQMÝ-dyń negizgi dıplomy men seriktes joǵary oqý ornynyń qosymsha biliktiliginiń dıplomyn alý. “Menedjment” mamandyǵy boı­ynsha magıstrlerdi birlese daıyn­daý maqsatynda RHDÝ-men (Reseı Halyqtar dostastyǵy ýnıversı­teti) kelisim-shartqa qol qoıyldy. Jáne de oqý josparyndaǵy 24 pán­niń ish­in­de 7-eýi BQMÝ-daǵy baǵdarla­ma­ǵa qatysýshylar oqıtyn magıs­tra­­­týranyń “Ekonomıka” maman­dy­ǵy­nyń oqý josparymen ózara sáıkes keledi dep eseptelip otyr. Oqý­­dy aıaqtaǵannan keıin baǵdar­la­maǵa qatysýshylar “Eko­nomıka” maman­dy­ǵynyń BQMÝ magıstri jáne “Me­nedjment” mamandyǵy boıyn­sha RHDÝ magıs­tri degen akademııa­lyq dárejesi bar dıplomǵa ıe bolady. Ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha bakalavrıatta bilim alý­shylarǵa arnalǵan RHDÝ-men “Munaı-gaz bıznesiniń menedjeri” qosymsha biliktiligin alý úshin birlesken bilim baǵdarlamasy qu­ras­tyryldy. Oqýdy aıaqtaǵannan keı­in túlekter BQMÝ bakalav­ry­nyń dıplomyn jáne RHDÝ-nyń qosymsha biliktilik dıplomyna ıe bolady. Oqý RHDÝ-dyń profes­sor-oqytýshylar quramynyń kó­megimen M.О́temisov atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan memlekettik ýnıv­er­sıtetiniń negizinde júrgiziledi. BQMÝ-dyń bilim berý baǵdar­la­malaryna sáıkes ýnıversıtet stý­dentterdi seriktes joǵary oqý or­nynyń dıplomyn jáne qosymsha biliktilik alý maqsatynda sol oqý orndarǵa da oqýǵa jiberip otyrady. Halyqaralyq týrızm jáne máde­nıet ınstıtýtynda (Bydgosh qala­sy, Polsha) BQMÝ-dyń bir top stýdentteri “Týrızm” maman­dy­ǵy boıynsha bilim alýda. Stý­dent óz erkimen 1 kýrs qana oqyp, “Týrın­formator” qosymsha bilik­ti­lik dıp­lomyn ala alady nemese barlyq kýrsty aıaqtap, joǵary bilimi bar “Týrızmdi uıymdastyrý mamany” dıplomyna ıe bola alady. Sonymen qosa, stýdentterdiń akademııalyq belsendilikteriniń osy ýaqytqa deıin keń aýqymdy damymaǵanyn atap ótken jón. Buǵan tómendegideı faktorlardyń áserin atap ketúge bolady. Birinshiden, akademııalyq bel­sen­diliktiń qazirgi tańda kóbine stý­dentterdiń basym bóligi negizinen Qazaqstannan shetelderge shyǵý ar­qyly júzege asýda. Al, kerisinshe, shetelderden Qazaqstanǵa kelip jat­qan stýdentterdiń sany ázirge az. Ekinshiden, bakalavrıatqa qara­ǵanda magıstratýraǵa qyzyǵýshy­lyqtyń kóp ekendigin atap ótken jón. Úshinshiden, qazaqstandyq stý­dentterdiń shetelderdiń tilderin meń­gerýiniń áli de nashar bolýy bir­den-bir úlken kedergi bolyp ta­by­lady. Alaıda stýdentterdiń qa­zaq-orys tilderin jetik meńgerýi Reseı oqý oryndarymen tyǵyz yn­ty­maq­tas­tyqta bolýǵa zor septigin tıgizýde. Tórtinshiden, stýdentterdiń aka­demııalyq belsendilikteri halyq­ara­lyq deńgeıde tegin júzege as­paıtyndyǵy da anyq. Shetelde bi­lim alyp jatqan stýdentke óziniń ta­maqtanýyna, jol shyǵynyna, tur­ǵylyqty ornyna kólemdi qara­jat qajet ekeni anyq. Bul óz keze­ginde qarjylyq máseleniń tý­yn­daýyna ákelip soqtyrady. Demek, akademııalyq belsen­di­lik tujyrymdamasyn naqty anyq­taý qajet. Sonyń ishinde, norma­tıvtik quqyqtyq baza qurastyryp, Bolondyq júıeniń qatysýshy elde­rimen jáne Qazaqstannyń bilim berý salasynda qarym-qatynas jasaıtyn elderimen kelise otyryp, talqylaý kerek. Osyǵan oraı ýnı­versıtette utqyrlyq úrdisin júzege asyratyn uıymdastyrýshylardy daıyndaý jáne olardyń qyzmetin respýblıka deńgeıinde qarastyrý, qabyldaý sharttarymen, akademııa­lyq kúntizbe qurýmen aınalysatyn toptardy qurý, shetelderdiń joǵary oqý oryndarynan alynǵan bilik­tilikti moıyndaý jáne sheteldik joo dıplomdaryn nostrıfıka­sııalaý júıesin ári qaraı jetildirý; stýdentterdiń tildik daıyndyq­ta­ryn túbegeıli jaqsartý; jazǵy ýnı­versıtetter ashý, qashyqtan oqytý júıesin damytý, qazaqstandyq jo­ǵary oqý oryndarynyń bazasynda shetel joǵary oqý oryndarynyń dıplomyn alý múmkindigin keńeıtý, shetel joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryn shaqyrtý arqyly akademııalyq utqyrlyqty júzege asyrýdy túrlendirý qajet. Akademııalyq utqyrlyqtyń júzege asý qaǵıdasynyń túr-sıpaty ártúrli bolýy múmkin, bul óz keze­ginde atalǵan úrdiske kedergi týdyrmaıdy, kerisinshe onyń oń jaqtary da bar. Qazirgi tańda ár eldiń bilim berý júıesinde mańyz­dy ózgeshelikterdiń bolýyna baı­lanysty stýdentterdiń akademııa­lyq belsendiligin júzege asyrý kóbine joǵary oqý oryndary ar­qyly júrgizýge bolady. Negizgi másele, joǵaryda atalyp ótkendeı, mobıldi baǵdarlamalar bazasynyń joqtyǵy, ár elderde bilim berý júıesiniń normatıvtik-quqyqtyq bazasynyń alýandylyǵy jáne qar­jylyq múmkinshiliktiń shekteýliligi bolyp tabylady. Alaıda, bul úrdis keńeıtilip, ári qaraı damýy qajet, óıtkeni otandyq bilim berý júıesi búgingi tańda halyqaralyq talap­tar­ǵa saı sapaly jetilýge baǵyt­tal­ǵan. Eń bastysy, bul kólemdi úrdis, birinshi kezekte, bilim alýshylar men jumys berýshilerdiń múdele­rine baǵyttalǵan. Tuıaqbaı RYSBEKOV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. Oral.