Ýaqyt talabynan týǵan qadam

Tamyz aıynda Elbasy “Qazaq­stan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý qyzmeti men sot júıesiniń tıim­diligin arttyrý jónindegi sharalar týraly” Jarlyqqa qol qoıdy. Bul qujatty elimizdiń órkenıetti elder qataryna qosylý, zaıyrly memle­ket qurý jolyndaǵy jańa, tabysty qadamdardyń biri dep baǵalaımyz. Atalǵan Jarlyqty júzege asyrý maqsatynda respýblıka aýmaǵynda qoldanystaǵy zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý máselesi kún tártibinde tur. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty, sot júıesiniń qoǵam­daǵy orny, bolashaǵy týraly oı-pikirlerimizdi kópshiliktiń nazaryna usynsaq deımiz. Búgin biz, Qazaqstan Respýblı­kasynda Qazaqstan halqynyń Kons­tıtýsııada kórsetilgen quqyq­tary men bostandyqtaryn múltiksiz qorǵaýdy qamtamasyz etetin, ha­lyqaralyq standarttar men demo­kratııalyq prınsıpterge negizdel­gen, memlekettik bıliktiń qasıetine nuqsan keltirmeıtin táýelsiz sot júıesiniń qurylǵanyn maqtanysh­pen aıta alamyz. Desek te, ýaqyt bir ornynda turmaıdy. Zaman óz­geredi, urpaq aýysady. Zamanmen bir­ge zań da ózgeredi. Sol sebepti eli­mizdiń sot júıesindegi zańdylyq­tar men us­ta­nymdardyń ózgerip otyrýy or­yndy qubylys. Sot tóreliginiń ádildigi men ash­yq­tyǵyn qamtamasyz etetin birden- bir jaýapty tulǵa – sýdıa. Sýdıa degende kóz aldymyzǵa keshegi bir aýyz sózben búkil bir eldiń máse­lesin sheship, jesirin jylatpaǵan, jetimin qulatpaǵan, darqan dalanyń danagóı aqylmandary, ot aýyzdy, oraq tildi, qazaqtyń dańqty bıleri – Tóle bı, Qazybek bı men Áıteke bı kóz aldymyzǵa keledi. Qalyń qazaqty dýaly aýyz sheshendigimen, kóregen kósemdigimen aırandaı uı­y­t­qan osynaý úsh abzal bı zama­nyn­da ústine mantııa kıip, keń zal­dar­da otyrmasa da, qara bastyń qa­myn oılamaı, baıtaq qazaqqa bas bo­lyp, telisi men tentegin tyıa bilip, ádil­digimen, týrashyldyǵymen el yqy­lasyna bólenip edi. Sýdıa, eń aldymen, ádildik pen týrashyldyqtyń jarshysy bolý kerek. “Týra bıde týǵan joq, tý­ǵandy bıde ıman joq” dep beker aıtpaǵan halqymyz. Osynaý ula­ǵatty sózdiń astaryna ulttyq tanym - túsinikpen tereńdeı úńilsek, sýdıa týǵandy emes, eń aldymen, ımandy bolýy kerek dep bilemiz. Sýdıa qaı ýaqytta da óz qyz­metinde Ata Zańymyzben qatar Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda qoldanystaǵy barlyq zańnamalyq aktilerdi, jalpyǵa birdeı adamger­shilik normalardy jáne minez-qulyq erejelerin basshylyqqa alýy tıis. Munyń bári aınalyp kelgende, sýdıa ádebi degen uǵymmen toǵy­sa­dy. Sýdıa zań talaptaryna súıene oty­ryp, ádil sheshim qabyldaýshy tulǵa ǵana emes, sýdıa, eń aldymen úlken mádenıet pen parasat ıesi bolýy kerek. Eger bizdiń aramyzdan bir adam óziniń jeke basynyń múddesin memleket, zań, ar men oj­dan múddesinen joǵary qoıyp, zań buzýshylyqqa jol berse, búkil sot júıesine, sýdıalar mártebesine zor nuqsan keletinin jaqsy túsinemiz jáne osyndaı qolaısyz jaǵdaı­lar­dyń aldyn alý barysynda kóptegen keshendi sharalar atqarylýda. Men qyzmet jasaıtyn Qostanaı oblystyq soty qaralatyn isterdiń sany jaǵynan respýblıkadaǵy al­dyńǵy qatardaǵy ujymdardyń biri. Tek qana aǵymdaǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda oblys sotta­rynda 16 905 azamattyq is, 2439 adam­ǵa qatysty qylmystyq is, 9892 ad­am jóninde ákimshilik ister ón­di­risimen aıaqtaldy. Atalǵan aza­mat­tyq isterdiń 5-eýi, qylmystyq is­ter­diń 16-sy, ákimshilik isterdiń 1 700-i boıynsha ǵana aryzdar men narazylyqtar túsken. Azamattyq isterdiń – 0,4, qylmystyq isterdiń – 0,3, ákimshilik isterdiń – 0,1 paıyzy oblystyq sotta qaıta qa­ralǵanda ózgeriske ushyrady. Atal­ǵan kórsetkishter sapa ahýalynyń turaqty ekenine dálel bola alady. Degenmen, sottardyń jumysynda kem­shilikter men olqylyqtar bar eke­nin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Ata­lǵan kemshilikter tek sýdıa­lar­dyń biliktiligine, adaldyǵyna ǵana emes, qoldanystaǵy keıbir zańdar­dy qaıta qaraý máselesine de baı­la­nysty bolyp otyr. Respýblıka Joǵarǵy Sotynyń quramynda azamattyq jáne ákim­shilik, sonymen qatar qylmystyq ister qaraıtyn qadaǵalaý sot alqa­lary qurylǵany belgili. Al ob­lystyq jáne oǵan teńestirilgen sot­tar apellıasııalyq jáne kassa­sııa­lyq alqalardan turady. Oblystyq sottardyń quramynda arnaıy ma­mandandyrylǵan alqalardyń bol­maýy jalpy reformalaý baǵytyna sáıkes kelmeıdi jáne birinshi saty­daǵy sottarmen jumys uıymdasty­rýda tıimdi bolmaı otyr. Sondyq­tan oblystyq sottardaǵy apellıa­sııa­­lyq alqany azamattyq jáne ák­imshilik, qylmystyq ister jónindegi alqalarǵa qaıta bólip, al kassa­sııa­lyq alqa tóraǵasynyń mindetin ob­lystyq sottardyń tóraǵalaryna júk­tegen durys bolar edi. Sonymen qatar, oblystyq sottarda kassasııa­lyq tártipte qaralatyn qylmystyq isterdiń sottylyǵy prınsıpin qaı­ta­lap zerdelegen jón dep esepteımiz. Qylmystyq ister boıynsha izgi­lendirý baǵytyn ustaný mindeti sýdıa­lardyń V sezinde basty min­detterdiń biri retinde ataldy. Bizdiń oblys boıynsha aǵymdaǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 564 adam bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesildi, ıaǵnı bul kórsetkish 42,2 paı­yzdy quraıdy. Osy mán-jaı­lar­dy talqylaıtyn bolsaq, 335 adam aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵany úshin sottalsa, 229 adam orta jáne jeńil qylmysy úshin ja­zasyn óteıdi, olarǵa tek qylmysty qaıtadan jasaǵany úshin osyndaı aýyr jaza taǵaıyndalǵan. Bas bos­tandyǵynan aıyrylǵan adamdardyń sanyn obektıvti túrde azaıtý úshin Qylmystyq kodekstiń 58, 59, 60-baptarynyń talaptaryn qaıta qa­rap, ásirese qylmysty qaıtalap ja­saǵan kezde jaza taǵaıyndaý tár­tibin ózgertken tıimdi bolar edi. So­nymen qatar, qylmystyq jaýap­ker­­shiliktiń keıbir túrlerin, my­saly, jeke aıyptaýdan týyndaıtyn jáne basqa quramdardy ákimshilik jaýapkershilikke aýystyrý máse­le­sin sheshken durys. Taǵy bir másele, sot organda­ryn­da azamattyq ister boıynsha ón­diristi negizsiz qozǵaǵany úshin, ta­týlasý, bitimgerlikke kelý rásim­d­e­rinen bas tartqan taraptardyń jaý­ap­kershiligi týraly ınstıtýtty zań­dastyratyn ýaqyt jetken sııaqty. Mysaly, aǵylshyndardyń sot tá­ji­rıbesinde, sot prosesin júrgizýge ket­ken shyǵyndardyń barlyǵy, daý­lasýshy taraptardyń qaısysynyń paıdasyna sheshilgenine qaramastan, tatýlasý rásimderinen bas tartqan taraptan óndiriledi eken. Sońǵy jyldary sottar tájirı­besinde arnaýly zańgerlik bilimi joq, keı jaǵdaıda tipti joǵary bi­limi de joq salyq jáne basqa mem­lekettik organdarynda esepte tur­maıtyn, áreketteri eshqandaı or­gan­men qadaǵalanbaıtyn, ózderine “ókil” dep aıdar taǵyp, azamattar­dyń senimine kirip, olarǵa paıda kel­tirýden góri jeke bastarynyń múd­desin joǵary qoıǵan shala sa­ýat­ty zańgerler kóbeıip ketti. Osy má­seleni biz ártúrli deńgeıde kóterip júrmiz. Alaıda, Azamattyq is júr­gi­zý kodeksiniń 57-babynyń 7-tar­ma­ǵyna (tapsyrma boıynsha ókil­dik) ózgerister engizbeı, atalǵan keleńsizdikti joıý múmkin emes. Kadrlardy daıarlaý jáne irikteý máselesi de ótkir tur. Bul jumysty ortaq bir júıege keltirse durys bolar edi. Qazirgi tańda Joǵary Sot Keńesiniń bul máselege baılanysty atqaryp jatqan sharalary tolyǵy­men quptarlyq. Degenmen, sot júıe­sine tek bazalyq zańgerlik bi­li­mi bar, sot salasynda qyzmet is­te­gen nemese arnaýly oqý ornyn bi­tirgen kandı­dattar tartylýy tıis dep sanaımyz. Joǵarǵy Sottyń ja­nynan qurylǵan Sot ákimshiligi jónindegi komıtettiń jumysynan sot júıesine tıisinshe kómek kór­se­til­meı, keıbir tustarda olardyń sha­rasyzdyǵynan birqatar jumys­tardy sot tóraǵalarynyń atqarýyna týra keldi. Sottardyń jumysyn uıymdastyrý men sot tóreligin jú­zege asyrý bir keńsede júrgiziletin birtutas prosess. Sońǵy ýaqytta Sot ákimshiligi men sottar júıesiniń arasy alshaq­t­ap, olar sottardyń jumysyn uı­ym­dastyrýdyń ornyna basqa qo­sym­sha máselelerge kóp kóńil bólip ketti. Atalǵan másele Elbasynyń Jar­ly­ǵyna baılanysty túpkilikti she­shilip, Joǵarǵy Sot janynan sot­tardyń jumysyn qamtamasyz ete­tin depar­tamenttiń qurylýy zań­dy sheshim dep esepteımiz. Atalǵan Jar­lyq sot júıesindegi qorda­la­nyp qal­ǵan birqatar máselelerdiń mem­lekettik turǵydan sheshilýine negiz boldy. Prezıdenttiń sot júıesine degen qamqorlyǵyn ár ýaqytta sezinemiz jáne sottardyń materıaldyq-teh­nıkalyq bazalarynyń nyǵaıýyna, sýdıalardyń mártebesi men áleý­met­­tik jaǵdaılarynyń ósýine qol­daý óz jalǵasyn tabady degen oı­da­myz. Sot júıesiniń jumysyn jan-jaq­ty, obektıvti túrde halyq arasyna taratýda buqaralyq aqparat qural­darynyń mańyzy zor ekenin jaqsy bilemiz. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda sot jumysyn baspasóz betinde jarııalaý men nasıhattaý maqsatyn­da tıimdi tetik bolmaı otyrǵany da jasyryn emes. Keıbir jaǵdaılarda baspasóz ókilderi sot­tarda qarala­tyn daýlardyń paıda bolý sebebi men negizin anyqtaýdyń ornyna, sýdıalardyń áreketine baǵa berýge kóbirek kóńil bóledi. Sondyqtan sot jumysynyń ash­yqtyǵy men shynaıylyǵyn na­sı­hat­taý úshin “Sot jýrnalıstıkasy” degen ınstıtýt quryp, osy baǵytta arnaıy mamandar jumys istep, jurt­shylyqqa sot prosesi jaıly shy­naıy aqparattar jetkizgenin jón dep sanaımyz. Naryqtyq qaty­nas­tardyń el ómirine tereńdep enýi­ne, el ekonomıkasynyń ósýine, ja­ńa qoǵamdyq qatynastardyń paıda bolýyna baılanysty reformalyq sharalar jalǵasa bermek. Baǵlan MAQULBEKOV, Qostanaı oblystyq sotynyń tóraǵasy. Qostanaı.