Quqyq qorǵaýdyń tıimdi baǵyttary

Memlekettik másele Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kezden bastap elimizdegi quqyqtyq reforma naqty jetistikterge jetti, sondaı-aq olardyń sot-quqyq qorǵaý júıesindegi qyzmetin jetildirý máseleleri jalǵasýda. Elbasymyzdyń “Qazaqstan Respýblıkasynyń quqyq qorǵaý jáne sot júıesiniń tıimdiligin art­tyrý jónindegi sharalar týraly” 2010 jylǵy 17 tamyzdaǵy №1039 Jarlyǵymen quqyq qorǵaý organ­daryn jáne sot júıesin modernı­zasııalaý qarastyrylǵan. Jarlyqtyń negizinde júrgizil­gen qaıta qurýlar memlekettik organdar arasynda qyzmetteriniń qaıta­lanýyn boldyrmaýǵa jáne olardyń qyz­metterin naqty bólý­ge, nátı­jesinde, eń aldymen aza­mat­tardyń quqyqtary jáne zańdy múddelerin qorǵaýǵa, olardyń memlekettik bılik organ­daryna senimin arttyrýǵa baǵyttal­ǵandyǵy kúmánsiz. Jarlyqta ár memlekettik or­gannyń qyzme­tinde sheshýshi bolyp tabylýy tıis aldyn alý maqsat­ta­ry belgilengen. Sol sebepti ha­lyq­qa júrgizilip jatqan qaıta qu­rý­lardyń mańyz­dy­lyǵyn, quqyqtyq bilimdi túsin­dirý jáne nasıhattaý jumystaryn jalǵastyrý qajet. Zańnamany jetildirýge, ony túzetýge, qylmystyq normalardy izgilendirýge baǵyttalǵan sharalar qabyldanýda. Bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes, bala­maly jazalaý sharalarynyń jáne bultartpaý sharalarynyń, sondaı-aq tatýlastyrý prosedýralarynyń, onyń ishinde medıasııa ınstıtýtyn damytý arqyly qoldaný aıasyn keńeıtý týraly tapsyrma zańna­malyq turǵyda qoıylǵan. Son­dyqtan, qoldanylǵan sha­ralardyń arqasynda oblystaǵy sot­tarda qylmystyq ister boı­ynsha da, aza­mat­tyq ister boıynsha da tatý­lastyrý prosedýralaryn qoldaný deńgeıi oblys boıynsha qazirden-aq joǵarylaǵanyn eskere ketken jón. Máselen, aǵymdaǵy jylda barlyq aıaqtalǵan qylmys­tyq is­ter­diń jalpy sanynan 824 nemese 35,9% qylmystyq is jábir­lenýshimen tatýlasýyna baılanys­ty qysqar­tylǵan, al 288 azamattyq is bitimgershilik kelisimin jasaýmen aıaqtalǵan, bul 2%-dy quraǵan (2009 jyly – 497 nemese 3,35%). Sottardy kadrlyq qamtamasyz etý máselesi ózekti bolyp qala be­re­di: sot júıesinde sýdıalar men sýdıa­lyqqa kandıdattarǵa joǵary­la­tylǵan talaptar qoıý jáne stan­darttardy engizý qarastyrylǵan. Belgilengen tapsyrmalardyń ba­symdylyǵyn eskere otyryp, sýdıa­lyqqa úmitkerlerdiń taǵy­lym­dama jetekshileriniń jáne jas sýdıalar­dyń kýratorlarynyń jeke jaýap­ker­shilikterin arttyrý jo­lymen bul baǵyttaǵy jumysty odan ary jetildirý qajet. Memleket basshysy aıqynda­ǵan basymdyqtar men strategııalyq maq­sat­tardy biz barlyq quqyqtyq júıeni damytýdyń sheshýshi satysy retinde qabyldaımyz. Bul árkimge sheshilýi sot organdary men quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdiligin arttyra­tyn jańa tapsyrmalardy júzege asyrýǵa baılanysty mindet júkteıdi. Qylmystyq is júrgizýdiń sotqa deıingi satylaryn retteýdi túbe­geıli ózgertý boıynsha sheshýshi qa­dam jasalyndy. Jarlyqta qa­ras­tyrylǵan jańǵyrtýlar qylmystyq ister boıynsha óndiristi jeńil­de­týge jáne onyń jedeldigin kóte­rý­ge múmkindik beredi. Budan ári olar sot óndirisiniń jańa modelin qa­lyptastyrý negizi bolyp tabylmaq. Bul taǵy da Qazaqstannyń al­dyń­ǵy qatardaǵy órkenıetti elderdiń tájirıbesin qoldaný arqyly qu­qyq­tyq júıeni jetildirýge um­ty­lysyn baıqatady. Eń aldymen, aza­mattardyń jáne bıznes sýbek­ti­leriniń quqyqtaryn qorǵaý joǵary deńgeıge qoıylǵan. Quqyq qorǵaý organdary quzy­retteriniń naqty bólinýiniń bol­maýy is júzinde qyzmetteriniń qaı­talanýyna, jónsiz básekelestikke jáne basqa da olqylyqtarǵa alyp keldi. Memleket basshysy usynyp otyrǵan qylmystardyń balamaly tergelý retterin azaıtý bolashaqta quqyq qorǵaý organdary qurylym­darynyń ózara kelisimdi is-áre­ket­teriniń joǵarǵy deńgeıin qam­tamasyz etedi. Bul quqyq qorǵaý organda­rymen tergeý júrgizýdiń jáne sot­tar­da isterdiń qaralýynyń jedeldigine, tolyqtyǵyna jáne jan-jaqty­ly­ǵyna qol jetkizýge múmkindik beredi. Memeleket basshysy ekonomı­ka­lyq saladaǵy qylmystarǵa erekshe kóńil bólýdi, zańsyz bıznes pen menshikti basyp alýǵa (reı­der­likke) tosqaýyl qoıýdy tapsyrdy. Bas bostandyǵynan aıyrylǵan adamdar sanyn azaıtýǵa baıla­nys­ty másele, Jarlyqta kórsetil­gen­deı, zańnamany dekrımınalıza­sııa­laý jáne izgilendirý sharalary arqyly sheshimin tapty. Ondaǵan qylmys quramdaryn qylmystyq ister sanatynan ákimshilik ister sanatyna aýystyrý kózdelip otyr. Bul sııaqty quqyq buzýshylyqtarǵa joǵary ákimshilik jaýapkershilik belgilenetin bolady. Budan basqa, olardyń aldyn alý maqsatynda ákimshilik preıýdısııany, ıaǵnı bir jyl ishinde olardyń qaıtalap ja­salynǵany úshin qylmystyq jaý­apkershilik qarastyrý usynylýda. Taǵy bir jańalyq, memleketke zalal keltirilgen kezdegi tarap­tar­dyń tatýlasýyna baılanysty qyl­mystyq isti qysqartý múmkindigi bolyp tabylady. Búgingi kúni qyl­mystyń qaıtalanýy kezinde jaza taǵaıyndaýdy retteıtin norma­lar­dy ózgertý kerektigin júrgizilgen taldaý kórsetti, sebebi qoldanys­taǵy tártip boıynsha sýdıa eleýsiz qylmystardyń qaıtalap jasal­ǵany úshin de bas bostandyǵynan aıyrýǵa – sottaýǵa májbúr bolyp otyr. Keleshekte aýyrlyǵy onsha emes qylmystar boıynsha tek aıyp­puldy ǵana eseleı otyryp, jaza taǵaıyndaý usynylyp otyr. Shaǵyn jáne orta bızneske qy­symdy joıý úshin jeke jáne zańdy tulǵalardyń salyq tóleýden jalta­rýy týraly normaǵa ózge­ris­ter engizý usynylady. Qylmystyq jaýapker­shilikke ákeletin tólen­begen salyq somasyn onshaqty ese ulǵaıtýdyń qarastyrylýy óte oryndy is. Jalpy, reformada josparlan­ǵan is-sharalar quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń qyzmetin tı­imdi uıymdastyrýdy qalyptasty­ra­dy. Bul olardy bir mezgilde óz­de­rine tán emes qyzmetterdi or­yn­daýdan bosatady. Olardyń qyz­me­tin baǵalaýdyń basty kórsetkishi halyq senimi bolyp tabylyp otyr. Meırambek TAIMERDENOV, Almaty oblystyq  sotynyń tóraǵasy.