Kúıdirgi

Kúıdirgi – maldan adamǵa ju­ǵatyn asa qaýipti juqpaly aýrý­lardyń biri. Bul aýrý qazirgi ýaqytta barlyq elderde janýarlar arasynda, sondaı-aq adamdarda da kezdesedi. Kúıdirgi máselesiniń ózektiligi AQSh jáne bas­qa elderde túıneme qoz­dyr­ǵyshynyń sporalaryn bıologııalyq qarý retinde qoldanylýyna baıla­nysty erekshe arta tústi. 1950 jyl­dan jınalǵan málimetter boıynsha Qazaq­standa úsh myńnan astam eldi mekende aýrý tirkelgen. Onyń ishinde 70-ke jýy­ǵy tek sońǵy tórt jylda anyqtalǵan. Kúıdirgi qazaq jerinde de erteden belgili. Turmys-tirshiligi mal ósirý­men tyǵyz baılanysty kóshpeli ata-babalarymyz tórt túlik maldaǵy túı­ne­meni túrlishe ataǵan: topalań (qoı­da), kebenek, sheshek (eshkide), qara­ta­laq (iri qarada), jamandat (jyl­qyda), aqshelem (túıede). Adamdar­daǵy aýrýdyń terilik túrin kúıdirgi dep atasa, malǵa qatysty degen ataý bergen. Aýrýdyń negizgi kózi ártúrli aýylsha­rýashylyq maldar (qoı – 45-55%, iri qara mal – 32-37%, jylqy men buǵy – 5%, eshki, esek, túıe – 1%, shoshqa  – 4% jáne óte sırek ıt, mysyq ta aýy­rady); keıbir jabaıy ańdar (maral, qoıan, kıik, qasqyr, shı­bóri, aıý, jol­ba­rys, arystan, pý­ma, borsyq). Ja­nýarlar kúıdirgi aýrý­yn alımentarly jol arqyly (shóp­pen, sýmen, jemmen birge topyraqty jutyp) juqtyrady. Kúıdirgi aýrýynyń qozdyrǵyshy (mıkroby) syrtqy ortanyń áserine óte shydamdy, ol sporǵa aınalǵan soń 120-160 gradýs ystyqqa 2-3 sa­ǵat­qa deıin ólmeıdi. Sporlar topy­raqta birneshe jyldarǵa (keıbir de­rek­terde 120 jylǵa) deıin shydaıdy. Maldyń nemese adamnyń denesine en­gende sporlar tez arada ózgeredi, aýrý qozdyratyn túrine qaıta aınalady. Maldar bul aýrýdyń qozdyrǵysh­taryn kóbinese jaz, kúz aılarynda shóbi qysqa, kúıdirgiden qolaısyz dep eseptelinetin jaıylymdardaǵy topyraqtan, sýdan nemese aýyrǵan maldyń etinen, súıeginen jasalatyn jemnen, t.b. juqtyrady. Al adam­dar­ǵa kúıdirgimen aýyrǵan maldardy soıý, terisin sypyryp, etin jilikteý, tamaqqa paıdalaný, júnin óńdeý kezinde juǵýy múmkin. Adam denesine qozdyrǵyshtardyń qandaı jolmen (teri, tynys alý, as qorytý) enýine sáıkes kúıdirginiń de aýyr jáne jeńil túrleri bolady. Eń kóp taralǵan túri – teriniń za­qymdanýy, onyń ishinde, qoldyń saýsaqtary, bilek, moıyn, bet, aıaq, t.b. músheler. Teriniń zaqymdalǵan jerinde qatty qyshıtyn qyzyl daq paıda bolyp, kúldirep 2-3 kúnniń ishinde betinde kómirdeı qara qabyr­shy­ǵy bar jaraǵa aınalady. Ja­ra­nyń aınalasy qyzaryp, jaltyrap isip turǵanymen, ustaǵanda aýyr­maı­dy. Deneniń qyzýy kóteriledi. Ýa­qy­tynda em qoldanylmasa mıkrob qan­ǵa ótip (sepsıs) denege jaıylyp aý­rý­dyń ólimge ákelip soǵýy yqtımal. О́kinishke oraı, sońǵy kezde adam­dardyń kúıdirgimen aýyrýy kó­beıip ketti. Sebebi, búginde mal sha­rýa­shylyǵymen shuǵyldanatyn uj­ym­dar men seriktestikter, jeke men­shik mal ustaıtyn azamattardyń arasynda mal dárigerlerdiń qyzmetin qajetsinbeý, maldaryn mezgilinde kúıdirgige nemese basqa da juqpaly aýrýlarǵa qarsy ektirmeý, (vaksına­sııa) mal sanyn jasyryp qalý, aý­yr­ǵan maldy mal dárigerine ýaq­ty­ly habarlamaı soıyp, etin birneshe úıge taratyp berý nemese basqa bir jerge aparyp satyp jiberý jaǵdaı­lary jıi kezdesedi. Kúıdirgi sııaqty asa qaýipti aýrý­dyń aldyn alý úshin qandaı sharalar jasaý kerek: mal sharýashylyǵymen aınalysa­tyn túrli ujym basshylary men jeke menshik mal ıeleri, jergilikti mal dárigerimen kelisip jylyna eki ret maldaryn túgeldeı kúıdirgige qarsy egý, maldary kenetten aýyrǵan nemese ólgende mindetti túrde mal dárigerine habarlaý, maldy soıatyn ne­mese satatyn jaǵdaıda, aldyn-ala mal dárigerine kórsetip anyqtama alý, aýdandyq maldárigerlik nemese sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý basqarmalarynda kartaǵa túsirilgen kúıdirgiden qolaısyz degen mekenderde aldyn-ala mal jaıylym­da­rynyń shekaralaryn anyqtap, mal­dy qaýipti aımaqtarǵa jaqyn­dat­paý, malshylardy, t.b. mal sharýa­shy­lyǵymen shuǵyldanatyn adam­dar­ǵa kúıdirgige qarsy em qoldaný, jerasty sý kózderin ashatyn, qudyq qazatyn jaǵdaılarda olardyń qaýipti jerlerden aýlaq bolýyn eskertý, mal ustaıtyn qora jaılarda tazalyq saqtaý sharalaryn árdaıym júzege asyryp otyrý qajet. Qalalyq túrǵyndarǵa eskertemiz: mal taǵamdaryn (et, sút) jabaıy saý­da­dan satyp almańyzdar, densaýlyq­ty qaýip-qaterge ushyratpa­ńyz­dar, aýrýdyń alǵashqy belgileri bilini­simen dárigerge kórinińizder. J.IMANBEKOVA, Á.MOLDAǴULOVA, MSEQB Almaty qalasy boıynsha departamentiniń týberkýlez jáne asa qaýipti juqpaly aýrýlardyń aldyn alý bóliminiń qyzmetkerleri.