Egemen eldiń erjúrek aqyny

Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarmalar Asyly, arystan eldiń aqyndary qaı kezde de azýyn aıǵa bilep sóılegen. О́ıtkeni, aqyn halyqtyń – tili, zamannyń – úni. Sońǵy on bes, jıyrma jyldyń bedelinde ójet óleńder jazyp, sardarlyq minez tanytyp, tarlan ash­qan talantty aqyndarymyzdyń biri – Rafael Nııazbek. Ol qaı taqyrypqa qalam tartsa da býyr­qanyp, tula boıy otqa oranyp, órtenip jazady. Te­reń­­nen tamyr tartyp tolǵaıdy. Az sózben kóp ma­ǵyna bildirýge tyrysady. Altyn araı ishinde gúl yrǵalyp, Dúr dúnıe barady sulýlanyp. Táýelsiz el bolǵaly Qorqynyshtan Kórgen emes japyraq diril qaǵyp. Aqynnyń osy jalǵyz shýmaq óleńi talaı syrdy ańǵartyp turǵan joq pa?! Keńes dáýirinde jelkesin kúzetip, ár qımylyn qalt jibermeı baǵyp, qater tóndirgen qandy qylyshtan qutylyp, azat bolǵan elde dúr dúnıe burynǵydan da sulý kórinip, altyn araıdyń ishinde gúl yrǵatylyp, japyraq ekesh japyraq ta qorqynyshtan diril qaqpaı samal jelge terbetilip, jaıqalyp ósedi eken. Sonda deımin-aý, erkindikke qoly jetip, baıandy ǵumyr keship jatqan adamdardyń qýanyshy qandaı bolǵany? Taǵdyr taýqymetin tartyp, zorlyq-zombylyqty kóp kórip, mańdaıy sordan, kózi jastan qurǵamaǵan qazaq úshin budan artyq baqyt bar ma, bu jalǵanda?! Joqshylyqtyń ishimde qasqyry ulyp, Janarymda kórmedi jas tyǵylyp. Táýelsiz el bolǵaly Ketilmedi Tulparymnyń tuıaǵy tasqa urylyp. Aqyn bul arada qasqyr bop ulyǵan joqshylyq­tyń kelmeske ketip, kózdiń jasy qurǵap, tulpardyń tuıaǵy tasqa urylyp ketilmegenin jyrlaý arqyly táýelsiz elimizdiń búgingi jarqyn kórinisin beınelep otyr. Ajaryn ketirmeı ashyp aıtqanda, búgingi araı­ly tańda kim-kimniń de aldynan aq kún týyp, eńbek etip, tirlik jasaýyna dańǵyl jol ashylǵa­nyn­da. Bu­nyń ózi, saıyp kelgende, qazaq elinde demokra­tııa­nyń óristep, órken jaıyp kele jatqanyn kórsetedi. Júırikterin jaratyp, tań asyryp, Atady ylǵı dalamda tań asyǵyp. Táýelsiz el bolǵaly Ata qazaq Kúlli álemge keledi baq asyryp. Ádette keýdesi joǵary aqyn ǵana kóterińki kóńilmen sózin osylaı sabaqtaıdy. Táýelsizdik jolynda kúresip, azattyqqa qol jet­kizip, Beıbitshiliktiń besigin terbetip, baıandy ómir súrý bir murat bolsa, sol táýelsizdiktiń tuǵyryn máń­gi etip berik qalap, bıikte jelbiregen Kók Baı­ra­ǵyn qulatpaı qorǵap, kózdiń qarashyǵyndaı saq­tap, urpaqqa aman jetkizý bir murat emes pe! Ol úshin ne isteý qajet? Bul saýaldyń jaýabyn aqynnyń myna óleń joldarynan izdegen jón. Kúńirenip kúı shertken kúreń kúnde, Kisi qansha baq qýǵan bul ómirde. Bolashaqtyń qamy úshin bilseń eger, Júrip jatyr synaqtar júregimde. Aqyn júreginde júrip jatqan bul synaqtar táýelsizdikke qoly jetip, osyny qanaǵat tutyp, jaı­baraqat kún keship, jalpaq dalada beıǵam otyrǵan qazaq eliniń júreginde júrip jatyr ma?.. Noǵaıbaı sheshen: “Aqyn qulaǵy ózinen qyryq jyl buryn týady” degen. Endeshe aqyn júregi qaıshylyqqa toly myna kúrdeli ýaqytta jumyr jerdiń ústin bir qaterli zaýaldyń kezip júrgenin nege sezbesin. Elbasynyń “Halyq keshpeıtin bir-aq nárse bar: eldiń qolyna zaryqtyryp qonǵan baqyt qusynan – Táýelsizdikten aıyrylýdy keshpedi” degen semser só­zin sert etip ustaǵan aqynnyń qaıda júrse de, qara or­man qalyń eldiń ishinen egeýli naıza erlerdi sa­by­­lyp izdeıtini, mine, sodan. О́ıtkeni, ol dúnıeni shar­­lap júrgen bir qaterdiń baryn sezedi – sezedi de: Qater baryn sezdirip bul kúnderi, Soǵady ylǵı azynap qyrdyń jeli. Saqtanbasań bola ma qaıran qazaq Kók jelkeden qapyda tur búrgeli, – dep shyryldaıdy. Sodan keıin sharasyz keıipte: “Al jaýyzdyq jalǵasyp jatpasa eger, Nege óshpeıdi kıeli jer betinen?” dep keskekti oıǵa batady. Onyń keıde adam qoly jasaǵan qııanat, sumdyqtardy kórgende: Armanyma jete almaı dúrbeleńde, Qalam ba dep qorqamyn bir beleńde. Qulagerdiń qulyny báıge ala ma, Batyrashtyń tuqymy júrgen elde, – dep tory­ǵatyn sátteri de joq emes. Táýelsiz memleketimiz ben egemen elimizdiń sán-sal­tanatyn, halqymyzdyń baıandy baqytyn, bola­shaqqa jol tartqan kórikti kóshin jyrlaǵanda Ra­fael aqyn shuǵyl jadyrap, naızaǵaıdaı jarqyl­dap, ajarlanyp, túlep sala beredi. Mańaıyna baıandy baq taratyp, Elder qansha gúldengen aq tańy atyp. Ata qazaq azattyq alǵan edi, Dúnıeni ózine jalt qaratyp. Saýmalymdy bireýler iritkende, Arynymdy kim meniń irikti elde. Altyn týly nege elge aınalmaımyn, Alty týly alty alash birikkende. Qanatymdy jaıǵanda órge kerip, Týǵan elim jaıǵasqan tórge kelip. Ushyp bara jatady bolashaqqa, Janarymda dúnıe dóńgelenip. Naızaǵaılar oınasa tóbemde kóp, Qajyǵanda júginem óleńge kep. Bolashaqtyń kózine úńilemin, Týǵan eldi tórinen kórem be dep. Qazaq jurty qatal da qatygez zamanda kókiregin sher basyp, kózi jastan qurǵamaı azap shegip júrgen kúnniń ózinde de úmitpen ómir keshken. Erteńgi kúnge de, odan arǵy kúnge de úmitpen qaraǵan. Bolashaqtyń ózderine ne daıyndap jatqanyn bilmese de onyń tuńǵıyq syryna úmitpen úńilgen. Endeshe qolyna alǵash qalam ustaǵaly eldik pen erlikti talmaı jyrlap kele jatqan ójet aqyn “dú­nıeni ózine jalt qaratyp”, azattyqqa qol jetkizgen týǵan halqyn bolashaqtyń tórinen kórgisi kelip, tuńǵıyq syryna úmitpen úńilse, onyń nesi aıyp?! Malynan – janyn, janynan – aryn bıik sanap, qyrynda saǵym oınaǵan saıyn dalasyn jattan qorǵap, búkil ómiri at ústinde ótken jaýynger elin bolashaqtyń tórinen kórsem dep armandap jyr tolǵaýy, saıyp kelgende, bunyń ózi onyń shybyn jany shyrqyrap, týǵan eliniń jolyna júregin tósep júrgenin kórsetedi. Rafael aqyn Táýelsiz memleketimizdiń Kók baı­raǵ­y bıikte jelbirep, máńgi-baqı saltanat qura be­retinin jan-tánimen jiti sezip: “Bostandyqtyń bo­tasy bozdamaıdy, Qaıǵy-muńnyń toryna shyrma­ty­lyp” dep tolǵanady. “Týym nege qulasyn, máńgi-baqı, Azattyqtyń tursa esip aq samaly” dep jáne tebirenedi. Sodan soń: “Azamaty keýdeli bolǵan eldiń, Keýdesine basynyp jaý shyǵa ma” dep órkeshtenip turady da, ile sózin qaıta sabaqtap: “Týǵan jerge tamyry ketken eldiń, Daýyl jula almaıdy jýsanyn da” dep, órshil rýh, ór keýde qaısarlyqty boıyńa sińirip jiberedi. Ádette Rafael Nııazbektiń aqyndyǵy sóz bol­ǵanda Qadyr (Myrza Álı) aǵanyń ol jóninde jazǵan myna bir oı tolǵamdary eske túspeı turmaıdy. “Jolbarystyń balasy jemtigine alǵash qarǵyǵanda asyńqyrap ketip, ekinshi sekirgende jetińkiremeı qalyp, úshinshide dál túsedi degen áńgime bar... О́zekti ónerdiń ónegeli perzenti de jolbarystyń sol júrekti tuqymyn eske salady. Tektes bolmaǵanmen, minezdes olar. Alǵashqy adymdarynyń birinde asyńqyrap ke­tip, birinde jetińkiremeı jatsa, bara-bara saba­laryna túsip, salıqaly óner ıesine aınalady. Sondaı erke minez, eleýli darynnyń biri – Rafael Nııazbekov dep esepteımin.” ( Myrzalıev Q. “Sóz sıqyry”. Al­maty. “Jazýshy”. 1982. 250 bet). Qadyr aǵadan asyryp sóz aıtý qıyn shyǵar. Biraq Rafael Nııazbektiń talanty jyl ótken saıyn to­ly­syp, jyldar janyǵan saıyn kemeldenip, ótkir­le­nip, órkeshtene túskeni aqıqat. Áıtpese ol “Qula­gerdiń qulyny” sııaqty kólemdi óleńder men poema kitabyn órtenip, otqa oranyp jaza almas edi. Shynyn aıtqanda, kitap bútindeı tamyrynda qan týlaǵan qýatty óleń­derden quralǵan. Oqyǵan kisini beı-jaı qaldyrmaıdy. Qalǵyǵan kóńildi dúr silkindirip, qalyń ormannyń ústinen daýyl júrip ótkendeı adýyndy kúıge bóleıdi. Osy oraıda aıta ketken jón. Jaǵympazdyq pen jalǵandyq, ótirik maqtaý óris alyp, aqıqat alystaǵan zamanda ómir súrip otyrmyz. Rafaeldiń búkil shy­ǵar­mashylyǵyn, bir sózben, “Rýh qashyp ketken za­man­da Rýh shaqyrý dastany” der edim. Orys-sheshen soǵysy bastalǵan tusta búkil jýrnalıster men aqyn-jazýshylar ádil sózin aıtýǵa batyly jetpeı buǵy­nyp, únsiz qalǵanda, Rafaeldiń qalyń jurttyń ishi­nen jalǵyz ózi jeke dara sýyrylyp shyǵyp, “She­shen­der” dep atalatyn úlken dastan jazyp, atoılap shyǵýy kózsiz erlik bolatyn. Onyń qabileti, qarymy, býyrqanǵan aqyndyq qýaty kúshti bolmasa Mahambettiń rýhyn tolǵap, oǵan 200 óleń arnap, tutas bir kitap jazar ma edi. Bul ózi tarıhta bolmaǵan oqıǵa. Gınnestiń kitabyna kirgizse de artyq bolmas edi. Biraq, amal ne, aqynnyń bul tóten erligin bilip jatqan jurt bar ma búginde. Alaıda, Rafaeldiń bul ki­tabyna óleńmen jazǵan alǵy sózimde: “Aqyndyq jet­ken jerlerge, Sendegi bizge batyrlyq jetpeı ja­tyr-aý!” dep aqıqatyn aıtyp, aǵymnan jaryl­ǵanym bar-dy. Rasynda solaı. Onyń ózge aqyndarǵa qara­ǵanda ózgeshe bir qasıeti – júrektiligi. Jazyqsyz ja­pa shekken janǵa da, taǵdyr-talany talqyǵa túsip, qa­siret shekken halyqqa da bolysyp, namysyn jyrtyp, shyndyqtyń kózine týra qarap, Ar atynan jasqanbaı sóılep, jyr tolǵaı biletindigi. Onyń sóz bop otyrǵan myna kitaby da sol men aıtqan batyr­lyq pen márttiktiń jarqyn kórinisi. Kitapqa engen óleńder jáı qyzyl sózdiń jıyntyǵy emes. Júrektiń qanymen qaınap shyqqan shynshyl, shynaıy jáne kórkem beıneli, árli de nárli týyndylar ekendiginde eshbir shúbá joq. Qazirgi qazaq poezııasynyń shyrqaý bir bıigin kórsetetin shymyr shyǵarma dep kórnekti aqyn Rafael Nııazbektiń osy “Qulagerdiń qulyny” degen óleńder men poema kitabyn irkilmeı batyl aıtýǵa ábden bolady. Sóz sońynda Aqan seriniń Qulageri márege jetpeı jaýyz qoldan mert bolyp edi, al qulyny qaýip-qaterge urynbaı alaman báıgeden ozyp kelse eken dep tileımin. Inshalla, solaı bolǵaı. Esenbaı DÚISENBAIULY, Halyqaralyq Jambyl jáne  Ilııas Jansúgirov atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty.