Ata-babalarymyzdyń oryndalǵan asyl armany

Ata Zań aıshyqtary Ata Zańymyzdyń negizin salǵan bahadúr ba­tyr babalarymyzdyń keıbir qasıetti qaǵıda­laryna súıenip sóz bastasaq, Kenesary batyr basyn aldyrarda qas jaýlaryna qasqaıa qarap turyp: “Meniń ólgenimdi elimniń ólgeni dep oılamańdar!” – depti. Al Abylaı han qaıtys bo­la­rynda úsh armanym bar degen eken. Birin­shisi, shahar turǵyza almadym. Ekinshisi – quralaıdy kózge atqan mergenderim bola tura, turaqty ásker qura almadym. Úshinshiden, otyz ulym bola tura, elimniń basyn tolyq quraı almadym”, – dep armandap “ah” urǵan eken. Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly, Táýke hannyń “Jeti jarǵysy” de­gen ataýǵa ıe asa baǵaly ata zańdardyń arqasynda qazaqtyń betke ustar bı-sheshenderi jer daýyn da, jesir daýyn da sheship, qazaq bıleri berige deıin osy erejelerdi alǵa tartyp kelgeni tarıhı shyndyq. Ata Zańymyzdyń negizin qalaǵan aýzy dýa­ly batyr babalarymyzdyń qaǵıdalaryn tilge tıek ete otyryp, búgingi tańda zamanymyz jaq­sarǵan saıyn ult ustanymyn, memleket kel­betin aıshyqtaıtyn Ata Zańymyzǵa artylar júk aýyr. Sondyqtan da Ata Zań óziniń ómir­sheńdigimen qundy ekendigin biz búginde moı­yn­daýymyz kerek jáne barshamyzǵa zor jaýap­ker­shilik mindet júkteıtinin eskerýimiz qajet. Qazirgi kezde ózin órkenıetti memleket sanaıtyn árbir memlekettiń óz negizgi zańy – konstıtýsııasynyń bolýy zańdylyq. Bizdiń memleketimiz kóptegen ǵasyrlar boıyna ár túrli basqarý nysanynda ómir súrip kelgendigi adamzat tarıhynda barshaǵa aıan. Buryn keńes­tik memlekettiń quramynda bolǵan elimiz óziniń damý barysynda, ýaqyt talabyna oraı, quqyq­tyq memleket bolyp qalyptasý úshin 1995 jy­ly derbes Konstıtýsııasyn qaıta qabyldady. Endi, mine, Qazaqstan Respýblıkasy Ata Zańynyń 15 jyldyǵyn atap ótip otyr. Osy jyl­dar ishindegi oń ózgeristerge kóz jibersek, budan úsh jyl buryn elimiz demokratııalyq damý­dyń jańa kezeńine aıaq basty. Konstı­tý­sııaǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes, qazirgi tańda elimiz prezıdenttik bas­qa­rýdan prezıdenttik-parlamenttik basqarýǵa aýysty. Qoǵamdyq uıymdar men saıası partııa­lardyń da mańyzy men róli kúsheıe tústi. Negizgi Zań retinde Konstıtýsııa memleket pen azamattardyń arasyn ózara retteıtin mem­leketimizdiń zańnamasynyń irgetasy bolyp ta­bylady. Konstıtýsııa ózge zańdardyń arasynda bir-birimen qarama-qaıshylyqtar týmas úshin jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyq­tary buzylmas úshin asa qajet. Konstıtýsııa adamdar men azamattardyń ózara qatynasyn, qoǵamnyń damýynyń negizgi salalaryn memleketpen retteýdiń shegin jáne sıpatyn anyqtaıdy. Eń bastysy, Konstıtýsııa árbir adamnyń quqyqtary men bostandyq­tarynyń, olardyń abyroıynyń jáne qadir-qasıetiniń kepili bolmaq. Konstıtýsııa qu­qyq­tyq jáne demokratııalyq memleketke jat­qy­zylǵan kez kelgen memlekettiń quqyq júıesiniń qalyptasýynda jáne damýynda zor rólge ıe. Árbir memleket úshin Konstıtýsııanyń mańyzy óte zor, sondyqtan onyń bastaý alatyn qaǵı­dalary men baǵyttary, nysany men qyzmeti, uıymdastyrýshylyq negizderi men fýnksııa­lary arnaıy bekitilgen. Qazirgi quqyqtyq memleket – bul mem­lekettik bılik, tikeleı memlekettik jáne óki­letti organdar arqyly azamattar men zańdy tul­ǵalardyń quqyqtary, bostandyqtary jáne zańdy múddeleri qamtamasyz etilgen demo­kratııalyq memleket. Quqyqtyq memleket bolý úshin memlekettiń quqyqtyq jáne saıası máde­nıetiniń deńgeıi joǵary jáne de azamattyq qoǵamy damyǵan, jetilgen bolýy tıis. El Konstıtýsııasy memleketimizdiń quqyq­tyq júıesiniń joǵary kúshine ıe bolǵandyqtan, onyń erejeleri men qaǵıdalary barlyq quqyq salalarynyń bastaýy bolyp sanalady. Barlyq qabyldanatyn quqyqtyq aktiler onyń erejelerine sáıkestendirilip jasalady. Eger quqyq normalary qaıshy kelgen jaǵdaıda, normatıvtik quqyqtyq aktiler týraly zańnyń 4-babyna sáıkes, kúshi joǵary zań normasy qoldanylady. Qazirgi memleketimizdiń negizgi qundylyǵy, eń aldymen, memlekettik bılikpen kepildik berilgen adamdardyń jáne azamattar­dyń quqyqtary men bostandyqtary bolyp tabylady. Olar ózderiniń konstıtýsııalyq quqyqtaryn júzege asyrady. Sondyqtan, qalyptasyp kele jatqan demokratııalyq, quqyqtyq memlekette quqyqtar men bostandyq kepili aldymen Konstıtýsııada bekitilip, al bul óz kezeginde konstıtýsııalyq normanyń tikeleı áreket etýin jáne konstıtýsııalyq baqylaý prosedýrasynyń tıimdiligin bildiredi. Budan shyǵatyn qorytyndy, Konstıtýsııa quqyqtar men bostandyqtarǵa kepildik berge­nimen, bul quqyqtar men bostandyqtardy júze­ge asyrý zańmen retteledi nemese, tipti, shekteý qoıylady. Bul tıimdi konstıtýsııalyq baqy­laýdyń qajettigin bildiredi. Konstıtýsııasyna sáıkes, árbir adam quqyq sýbektisi retinde ta­nylýǵa, zańmen tyıym salynbaǵan tásilder arqyly qajetti qorǵanýǵa, óziniń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa jáne bilikti zań kómegin alýǵa quqyǵy bar. Memlekettik or­gan­dar da óz quzyretterin Konstıtýsııada bel­gilengen qaǵıdalar negizinde júzege asyrady. Qazirgi memleketimizde memlekettik bılik úsh tarmaqqa bólingen. Bul bılik tarmaqtary óz qyzmetterin tepe-teńdik qaǵıdasy negizinde júzege asyratyndyqtan, memlekettik bılik tarmaqtary bir-birinen táýelsiz qyzmet etedi. Sonyń ishinde memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy retinde atqarýshy organǵa qaraıtyn Qazaqstan Respýblıkasynyń ádilet organdary óz quzyreti sheginde memlekettiń qyzmetin quqyqtyq qam­ta­masyz etýdi júzege asyratyn, memlekettik organdardyń, uıymdardyń, laýazymdy adamdar men azamattardyń jumysynda zańdylyq rejimine qoldaý jasaıtyn, azamattardyń jáne uıymdardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etetin atqarýshy bılik organdary bolyp tabylady. Ádilet organdarynyń mindetteriniń biri – quqyqtyq kómekti jáne zań qyzmetin kórsetýdi uıymdastyrý jáne quqyqtyq nasıhatty qamtamasyz etý arqyly halyqtyń quqyqtyq mádenıetin arttyrý. Bul – quqyqtyq memleket bolyp qalyptasýdyń alǵysharty. Qazaqstan memlekettiliginiń damýymen qatar, respýblıkalyq organdar júıesinde ádilet organdarynyń róli de ózgerip, olardyń qyzmeti jańa mazmunmen tolyǵyp, qurylym­dyq fýnksııasy da jańa arnaǵa túsip otyrady. Biraq ta aldynda turǵan mindetter qalaı óz­gerse de, ádilet organdary qyzmetiniń basty maz­muny – zańdylyq pen quqyq qorǵaýdy ny­ǵaıtý, memlekettik múddeni qorǵaýdy qam­ta­ma­syz etý, azamattardyń áleýmettik-ekonomıka­lyq, saıası jáne jeke quqyqtary men bostan­dyqtaryn qorǵaý, zań buzýshylyqty boldyrmaý bolyp qala beredi. Sonymen, Konstıtýsııa memleketimizdiń quqyqtyq, demokratııalyq memleket bolyp qalyptasýynda mańyzdy oryn alatynyn búginde árbir azamat bilýi tıis. Túbegeıli maqsatqa jetý úshin Qazaqstan Res­pýblıkasy kelesideı is-sharalardy: naryqtyń tıi­sinshe jumys isteýin qamtamasyz etetin nor­ma­tıvtik quqyqtyq baza qalyptas­tyrý máselesinde memlekettiń rólin arttyrýdy, monopolııaǵa qarsy tıimdi quraldar jasap, sonymen birge, halyqty áleýmettik qorǵaý júıesin arttyrýdy júzege asyrady. О́ndiristi damytý úshin otandyq jáne sheteldik ınvestı­sııa tartý, t.b. jumystardy júrgizedi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýb­lıkasynyń quqyqtyq memleket qurý máselesinde quqyqtyq reforma mańyzdy oryn alady. Son­dyqtan júrgizilip jatqan quqyqtyq refor­malardyń maqsatta­rynyń biri zańnyń joǵarǵy kúshin qamtamasyz etetin zańdyq qaǵıdattardy bekitý bolyp tabylady. Tutastaı alǵanda, Ata Zańymyz táýelsizdigimizdi nyǵaıtýǵa qyzmet etedi. Osy oraıda bizderdi biz búgin osy Táýel­sizdik ıdeıasyna berikpiz be? Ata Zańymyzdyń baptary tolyq deńgeıinde oryndalyp jatyr ma degen suraqtar mazalaýy tıis. “Uly Jarǵy” oryndal­masa – memlekettiń qulaǵany. Eger memleketim qulasa, meniń Shyńǵys han bolǵanymnan ne paıda?!” degen eken ataqty Shyńǵys han. Sondyqtan memleketimizde turyp, ómir súrip, ónip-ósip jatqan azamatta­rymyzdyń Ata Zańy­myzda kórsetilgen barlyq baptardyń talap­taryn oryndaıtyndaı, saýat­ty da mádenıetti bolýlary tıis, olaı bolmaǵan jaǵdaıda osy saýattylyq deńgeıin kóterý qajet. D.ADAIBAI, Almaty qalasy ádilet departamenti bastyǵynyń mindetin atqarýshy.