Jahandyq jylyný: daqpyrt pen dáıek

Adamzat balasy men Tabıǵat-ananyń aıqasy janaıqaı shegine jetip qalǵan sııaqty. “Tabıǵatty baǵyndyrý” qaǵıdasy uranǵa aınalǵan HH ǵasyrdaǵy adam áreketi qorshaǵan ortanyń tabıǵı tepe-teńdiginiń irgetasyn shaıqaltty. Tirshilik ataýly tabıǵatpen úılesimdi áreketi arqyly ǵana damı alatyndyǵyn, ózi de sol Tabıǵat-ananyń bir balasy ekenin jıi esten shyǵaratyn adamzat toıymsyz tábetin tabıǵatty tuqyrtý tásilimen qanaǵattandyrý jolyna túsken edi. О́zin “adamzat rýhynyń quldyraý ke­zeńinde týǵanyma ókinemin” dep sanaǵan ataqty nemis-fransýz oıshyly, áıgili gýmanıst Albert Shveıser “Malyna qorek úshin shabyndyqtaǵy myńdaǵan ósimdikterdi otaıtyn sharýa, erikkenniń ermegi úshin jol jıeginde ósip turǵan bir tal gúldi julýǵa tıisti emes, sebebi bul jaǵdaıda ol, eshqan­daı qajettilikten týmaǵan, tabıǵatqa qarsy qylmys jasaıdy”, degen eken. Oı-hoı degen, qandaı gýmanızm! Sebepsiz bir tal gúl julmaq túgili, tutas ormandardy otap, te­ńiz­derdi qurǵatqan adam­zattyń “Asaý ta­bıǵattyń bermegenin tartyp alaıyq!” dep daýryǵa urandaǵanyn da bilemiz. Áli de “at­tan­dap” keledi. Qan­sha jomart bolsa da Jer jaryqtyq toıymsyz­dyqtan tunshyqty, qansha tózimdi bolsa da Tabıǵat-ananyń tynysy taryldy. Tarylǵany sol emes pe, HHI ǵasyr bas­taýy tabıǵı apattar men silkinisterden es jı­ǵyzbaı barady. Máńgi jasyl qurylyq­tar­dy jaz ortasynda qar basyp, Grenlandııa­nyń muz qursaýlyrynyń jyl saıyn 250 mlrd. tonnasy erip, bý men sýǵa aınalyp jatyr. Kári qurylyqty topan sý basyp, Eýrazııa keńistigin qurǵaqshylyq jaılap, orys ormany otqa orandy. Shilde men tamyz aılarynda Reseıde 800 myńnan astam orman órti tirkeldi. Ortalyq Reseıdiń ormandaryn túgelge derlik otqa oraǵan órt apatynan myńdaǵan úıler janyp, tutas eldi mekender kúlge aınaldy. Pákstanda órshigen sý tasqy­ny­nan júzdegen adam opat bolyp, 20 mıllı­onǵa jýyq adam baspanasyz qaldy. Azyq-túlik tapshylyǵy beleń alyp, juqpaly aýrýlar tarala bastady. Memlekettiń bul apattyń óz kúshimen betin qaıtarýǵa shamasy jetpeı, álem qaýymdastyǵynan kómek surap otyr. Jaqynda sý tasqynyna baılanysty osy elge arnaıy kelgen BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn “...talaı apattardy kórip edim, dál mundaı aýqymdaǵy tabıǵı apatty buryn-sońdy kórgen emespin”, dep málimdedi. Shuǵyl sharalar qabyldanbasa, Pákstandaǵy sý tasqynynyń zardaptary óńirdi ekolo­gııalyq apat aımaǵyna aınaldyrý qaýpi bar. Munyń bári tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýy, jahandyq jylyný úderisiniń shıelenisýiniń zalaly ekenin endi ǵalymdar ǵana emes, qarapaıym adamdar da túsine bastady. Iá, jahandyq jylyný ańyzdan aqıqatqa aınaldy. Qazirgi tańda jahandyq jylyný úrdisiniń qorshaǵan ortaǵa orasan zor qaýip tóndirip kele jatqanyna eshqandaı kúdik qalmady. Jer shary qyzyp barady. О́tken ǵasyrda aýanyń temperatýrasy búkil dúnıe júzinde Selsııa boıynsha 0,7 gradýsqa jy­lynǵan. Sonyń saldarynan Kılımandjaro shyńdaryn ǵasyrlar boıy qursaǵan qarlar erip, teńiz túbindegi marjandy jartastar izsiz joǵalýda. Sonymen “jahandyq jylyný qateri” degenimiz ne? Klımattyń ózgerý qaýpi týraly eń alǵash 1975 jyly sóz qozǵaldy. 1975 jyly 8 ta­myzda “Science” atty jýrnalda amerıkalyq klımatolog Ýolles Broker aýa raıynyń kúrt ózgere bastaǵanyn alǵa tartyp, alǵash ret “jahandyq jylyný” termınin ómirge ákeldi. Aýa raıynyń ózgerý qubylysyn eki myń jylǵa tarta tarıhy bar klımatologııa ǵy­ly­my zerttep keledi. Alaıda ótken ǵasyr­dyń sońyna deıin bul ǵylymnyń izdenisterine adamzat qaýymdastyǵy tarapynan asa bir qyzyǵýshylyq tanyla qoıǵan joq. Tipti ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda, eń alǵash, klımattyń kúrt jylynyp bara jat­qan­dyǵy týraly dabyl qaǵyp, jerdiń joǵary qabatynyń qyzýy artqanyn baıqaǵan belgili keńestik klımatolog A. Býdkonyń boljam­daryn basqalar túgili, keıbir ǵalymdardyń ózi júre tyńdady. Mine, endi tórtkúl dúnıe­niń tórt buryshynda da jerdiń joǵarǵy qaba­tynyń qyzýy joǵarylap ketkendigi talas týdyrmaıtyn shyndyqqa aınaldy. Ǵalymdar arasyndaǵy talas endi jahandyq jylyný shyndyq pa, álde jalǵan ba degen turǵyda emes, bul problemanyń tórkini erte me, kesh pe jylyný úrdisi klımattyń kúrt tómen­deýine ákelip soǵatyn tabıǵı qubylys pa, álde qorshaǵan ortaǵa jahandyq aýqymda kesirin tıgizgen adamzattyń tehnogendik árek­et­teriniń saldary ma degen turǵyda órbip jatyr. Jahandyq jylyný dúrkin-dúrkin qaıta­lanyp turatyn qalypty tabıǵı qubylys dep dáleldeıtinder ne deıdi? Olardyń aıtýyn­sha, sońǵy eki myń jyl ishinde Jer sharyn mekendeıtin tirshilik ataýly úsh ret jahan­dyq jylyný kezeńin, úsh ret jahandyq sýy­ǵan kezeńdi bastan ótkergen. Temperatýranyń sońǵy tómendeý kezeńi HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda aıaqtalypty. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aýa raıy qalpyna kelip, HH ǵasyrda qaıtadan jahandyq jylyný kezeńi bastalyp, sol ǵasyrdyń sońynda 0,7-0,8 gradýsqa jetken. Sondyqtan, deıdi ta­bıǵı tásildi jaqtaýshylar, búgingi jahandyq jylyný kezeńi uzamaı aýa temperatýrasynyń tómendeý kezeńine aýysady. Onyń Jer or­bıtasy parametrleriniń ózgerýine baılanys­ty Kún qyzýynyń qubylýy sııaqty astro­nomııalyq, Golfstrım atty muhıttar aǵysy qýatynyń álsireýi sııaqty tabıǵı sebepteri bar kórinedi. Endi jahandyq jylynýdy adam fakto­rymen baılanystyratyndardyń dálelin saraptap kóreıik. Birinshiden, olardyń aıtýynsha, aýa temperatýrasynyń mundaı jyldamdyqpen jylynýy buryn-sońdy bolmaǵan qubylys kórinedi. Bar bolǵany sońǵy júz jylǵa jeter-jetpes kezeńde aýanyń ortasha temperatýrasy 0,7-0,8 gradýsqa ysýy myń jylda da bolmaǵan. Tipti sońǵy 15 jyl ishinde ǵana aýa temperatýrasy jylynýynyń jyldamdyǵy 0,3-0,4 gradýsqa artqan. Qalypty tabıǵı faktorlar mundaı jyldamdyqpen atmosferany jylyta almasa kerek. Buǵan sózsiz adam áreketi sebep bolyp otyr. Ekinshiden, tehnogendik dáýirde aýaǵa bólingen kómirqyshqyl gazy men metannyń kólemi shekten tys asyp ketken. Qazirgi kezde qýat óndiretin stansalardan, ónerkásip oryndarynan shyǵatyn kómirqyshqyl gazy atmosferalyq qabatqa ótetin gazdyń 1/3 bóligin quraıdy. Osyǵan baılanysty ǵa­lym­dar qazirgi jahan­dyq jy­lyný úrdisine se­bep bolyp otyrǵan ke­sa­pattyń 90 paıyzy adam qo­­lymen jasalyp otyr degen tujyrymǵa toq­ta­ǵan. Búkilálemdik klımat­tyq konferensııada sóı­legen sózinde BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn “Arktıkadaǵy jy­ly­ný úrdisi Jer shary­nyń basqa óńirlerine qa­raǵanda tym jyldam be­leń alyp barady. Osylaı bara beretin bolsa, 2030 jylǵa taman ondaǵy muz qalqanynyń múlde joıylyp ketý qaýpi bar. Arktıkadaǵy búgingi bolyp jatqan ózgerister klımattyń jahandyq jylynýyn jyldamdata túspek”, dep atap kórsetti. Sóıtip, jer betindegi máńgi muzdardyń kúrt erýi bastaldy. Búgingi tańda bizdiń planetamyzda atmosfera tepe-teńdigin saqtap turǵan eki alyp muzdaq bar. Onyń biri Gren­landııada, bul muz qabatynyń qalyńdyǵy 2 shaqyrymnan asady. Ekinshisi, Antarktıka­nyń muz qabatynyń qalyńdyǵy 4 shaqyrymǵa jetedi. Sonymen birge Soltústik Muzdy muhıttyń kóp jyldyq muz qabattary 4 metr qalyńdyqqa deıin qatady. Odan basqa qurlyqtardaǵy bıik taýlardyń máńgi muz qursanǵan shyńdary bar. Qoryta aıtqanda, jer betinde jahandyq jylyný saldarynan kúrt erıtin qaýpi bar muzdaqtar jetkilikti. Mine, ǵalymdardy erekshe alańdatyp otyr­ǵan kúrdeli qaýip te osy máńgi muzdaqtardyń kúrt erýine baılanysty bolǵaly tur. Grenlandııa muzdaǵy Bizdiń planetamyzdaǵy barlyq muz qa­battarynyń 10 paıyzy osy Grenlandııada shoǵyrlanǵan. Kólemi jaǵynan Antarktı­ka­dan keıingi ekinshi oryndy alatyn bul muz qal­qannyń massasy 2,5 mln. tekshe shaqy­rymǵa teń. Sońǵy jyldary Grenlandııa muzdaǵynyń burynǵydan jyldam erı bastaǵany baıqalýda. Jyl saıyn 250 mıllıard tonnaǵa jýyq grenlandııalyq muz sýǵa aınalyp, Atlant muhıtyna qosylatyn kórinedi. Bul qubylysty anyqtaýǵa 2002 jyldan beri muzdaqqa turaqty baqylaý ja­sap kele jatqan eki jasandy spýtnıkterdiń jınaqtaǵan derekteri múmkindik berdi. Sońǵy jyldary grenlandııalyq muzdaqtyń jaǵdaıy erekshe nazar aýdarýdy qajet etip otyr. Zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, aýanyń temperatýrasy úsh gradýsqa kóteriletin bolsa, grenlandııalyq muz qalqany tolyq erip, teńizdegi sý deńgeıin 7 metrge deıin kóteredi. Tipti bul muz qalqany birtindep erigenniń ózinde, teńiz deńgeıin bir metrge deıin kóterýge múmkindigi bar. Ǵalymdardyń eń saqtyqpen jasaǵan boljamdary boıynsha, bolashaqta álemdik muhıt deńgeıi 30-50 santımetrge kóteriletin bolsa kóptegen jaǵalaýlar sý astynda qalady. Ásirese, bul muhıt jaǵalaýlarynda adamdar kóbirek qonstanǵan Azııa qurlyǵy úshin asa qaýipti bolmaq. Búginde dúnıe júzi boıynsha teńiz deńgeıinen 88 sm. bıiktikte 100 mıllıonnan astam adam ómir súredi. Jaqynda Grenlandııadan taǵy bir úlken muz aralynyń bólinip shyqqany týraly habar tarady. Delaver shtaty ýnıversıte­ti­niń ǵalymy Andreas Mıýnchoýdyń aıtý­ynsha, 5 tamyzda Grenlandııanyń Peterman atty muzdaǵynan bólingen bul muz aralynyń kólemi 260 sharshy shaqyrymǵa, qalyńdyǵy 180 metrge teń. Bul Arktıkada 1962 jyldan beri kezdesken eń úlken aısberg kórinedi. Atlant muhıtyna baǵyt alǵan muz aralynyń sýy Delaver nemese Gýdzon sııaqty ózenderdiń sýyn eki jyl boıy almastyrýǵa nemese AQSh-ty 4 aı boıy sýmen tolyqtaı qamtamasyz etip turýǵa jetedi eken. Arktıka Kanadalyq ǵalymdardyń derekteri boıynsha, Arktıkanyń muz qabaty sońǵy 15 jyl ishinde 40 paıyzǵa tarta qysqarǵan kórinedi. Al reseılik ǵalymdar týra osy mer­zim­de muz qalyńdyǵy 15-20 paıyzǵa azaıdy degen derekterdi alǵa tartady. Qalaı bolǵan­­da da Arktıka muzdaqtarynyń juqarýy jaqsylyq emes. Sonymen birge ǵalymdar sońǵy kezde Arktıka aýmaǵynan aıtarlyqtaı kólemde metan gazy bóline bastaǵany týraly qaýip taratty. Sońǵy jyldary reseılik jáne shved ǵalymdary arktıkalyq Shyǵys Sibir platformasynan jyl saıyn 8 mln. tonnaǵa jýyq metan gazynyń aýaǵa taralatyndyǵyn anyqtady. Ǵalymdardyń boljamynsha, jahandyq jylyný úderisteri muhıttardyń túbinde osyǵan deıin múlgip jatqan máńgilik tońdardy jibitip, onyń qabatyndaǵy metan gazdaryna qozǵaý salǵan. Aldaǵy ýaqytta adamzat úshin apatqa pa­ra-par taǵy bir úlken qaýiptiń ushy Ark­tı­kadan bastalatyn túri bar. Sońǵy derekter boıynsha, dúnıe júzindegi endigi qalǵan munaı-gaz qorynyń tórtten biri arktıkalyq akvatorııada shoǵyrlanǵan kórinedi. Máselen, tek Barens teńiziniń Reseıge qarasty Shtok­man kenishinde 4 trıllıon tekshe metr gaz kondensatynyń qory shoǵyrlanǵan. Shtokman kenishiniń qazirge deıingi anyq­talǵan baılyǵynyń ózi 500 mıllıard dollar­dan asady. Sóıtip taıaý bolashaqta Arktıka álemniń aldyńǵy qa­tarly memleketteriniń arasyndaǵy energetı­kalyq tartys alańyna aınalmaq. Polıarlyq memleketter quramyna kiretin AQSh, Reseı, Kanada, Norvegııa já­ne Danııa arasynda Arktıkanyń batpan quı­ryq energetıkalyq baılyǵyn ıgerý jolyn­daǵy alǵashqy saıasat maıdany bastalyp ta ketti. Kúni erteń Arktıka energetıkalyq qýat kózderi úshin tartys alańyna aınalyp, Soltústik jarty shardyń en baılyǵy jappaı ıgerile bastasa, jahandyq jylyný úderisiniń eselene túsetini aıdan anyq. Tipti búginde belgili bolyp otyrǵan jahandyq jylyný qaýpi oıynshyq bolyp qalmaq. “Taıaqtyń eki basy bar” demekshi, jalpy adam­zat úshin úlken qasiret ákeletin jahan­dyq jylyný úderisi Arktıkanyń energetı­kalyq mol baılyǵyn ıgerýge qolaıly jaǵdaı týǵyzǵaly otyr. Buryn máńgi muz basyp jatqan Arktıkanyń kóptegen óńiri jahandyq jylynýdyń saldarynan ashylyp, muhıt jodarynyń qolaıly deńgeıge deıin qysqarýyna alyp keldi. Endi joǵaryda atalǵan memleketter úshin qolaıly muhıt joldaryna talas týǵaly otyr. 2010 jyldyń 1 maýsymynan bastap Kanada memleketi Arktıkanyń soltústik-batys ótkeli arqyly ótetin iri tonnajdy kemelerdi qatań baqy­laýǵa alatynyn málimdedi. Bul óz kezeginde soltústik-batys ótkelinde aýmaqtyq úlesi bar dep sanalatyn Danııa memleketi tarapynan qarsylyq týǵyzdy. О́ziniń mıneraldy baı­ly­ǵynyń basym bóligi eldiń soltústik óńi­rinde, ıaǵnı Barensev teńizinen Chýkotkaǵa deıingi jerlerde ornalasqan dep sanaıtyn Reseı úshin de bul ońaı kóne qoıatyn sheshim emes. Reseıdiń barlyq qazba baılyǵy 30 trıl­lıon dollar dep baǵalansa, (salystyrý úshin AQSh-ta 10 trıllıon dollar mólshe­rin­de) onyń 75-80 paıyzy soltústikte shoǵyrlanǵan. Arktıkanyń en baılyǵy jolyndaǵy “qyr­ǵı qabaq” soǵys bastalyp ta ketti. Qazir­diń ózinde Kanada óziniń arktıkalyq ja­ǵalaýyna on myńdyq áskerin shoǵyrlan­dy­ryp úlgerdi. Reseı óziniń Arktıkaǵa “qaı­ta oralýyn” asa jedeldikpen júrgizip jatyr. Daǵ­darystan esin jııa bastaǵan AQSh-ta Ark­tı­kadaǵy “maı shelpekten” ońaı aıyryla qoı­maıtynyn kórsetýde. Soltústik jarty shardaǵy mol baılyqty jyldamyraq ıelenip qalýǵa asyqqan derjavalar jahandyq jy­ly­ný qasiretin ýaqytsha ysyryp qoıdy. Son­dyqtan da derjavalyq ústemdik qand­a­ryna sińgen bul elderdiń ǵalymdary da adamzatty tolǵandyrǵan jahandyq jylyný úderisteriniń sebebin adam áreketinen emes, tabıǵı quby­lystardyń áseri dep dáleldeýge tyrysýda. Ekologııa barshaǵa ortaq Ǵalamshar klımatynyń kúrt ózgerýi teh­nogendik dáýir áreketinen kómirqyshqyl gazy men metannyń aýaǵa shekten tys kóp bóli­nýiniń saldary ekendigi qazir aıdan anyq bo­lyp otyr. Sondyqtan álemniń ozyq oıly adam­zaty bul qasirettiń aldyn alý jolynda dabyl qaǵyp, kezek kúttirmes shuǵyl shara­lar­dy qolǵa alýdy alǵa tartyp otyr. Bul ma­ńyzdy máseleden halyqaralyq bedeldi uı­ym­dar da syrt qalǵan joq. 1992 jyl BUU-nyń Rıo-de-Janeırodaǵy basqosýynda “Klımat­tyń ózgerýi jónindegi konvensııa”, 1997 jyly BUU-nyń Kıotodaǵy halyq­ara­lyq sammı­tin­de “Atmosferaǵa taralatyn zı­ıandy gazdardy shekteý týraly hattama” qabyl­dandy. Kıoto hattamasyn búgingi kúnge deıin álemniń 181 memleketi resmı túrde bekitti. Kıoto hatta­masy – halyqaralyq deńgeıde ekologııalyq problemamen birlesip kúresý jónindegi adamzatqa ortaq alǵashqy mańyzdy qujat. Hattamada janar-jaǵarmaıdan aýaǵa ta­ralatyn zııandy gazdardyń mólsherin 1990 jyl­ǵy deńgeıge qaıta jetkizip, 2008-2012 jyldary 5,2 paıyzǵa deıin azaıtý qaras­tyrylǵan. Ol úshin Eýroodaqqa kiretin elder onyń mólsherin arnaıy kórsetilgen mejege deıin qysqartyp, qalǵan basqa elder onyń mólsherin belgilengen bir jyldyq mejeden asyrmaýǵa kelisken bolatyn. Eger Hattamany qabyldaǵan elder óz mindettemelerin naqty oryndaıtyn bolsa, 2012 jyly aýaǵa tara­latyn gazdardyń kólemi 1990 jylǵy deńgeıge qaıta jetýi ábden yqtımal. Alaıda Hatta­maǵa kelisken elderdiń barlyǵy birdeı min­det­temelerin oryn­daý­ǵa qulshynys bildirip otyrǵan joq. Má­se­len, AQSh bastapqyda bul bastamany qabyl­daýda belsendilik ta­nyt­qanymen, keıin­nen Kıoto hattamasyn bekitýdi únemi keıinge asyryp keledi. Atmosferaǵa taralatyn barlyq zııandy shyǵaryndynyń 36,1 paıy­zyn alyp otyrǵan AQSh Hattamany bekit­peýiniń basty sebebi retinde aýany lastaýda al­dyńǵy oryndardy alatyn Qytaı men Úndistanda qalyptasqan jaǵdaıdy alǵa tartady. Klımattyń ózgerý úderisteri bizdiń elimiz­diń ekologııalyq jaǵdaıyna da keleńsiz áser etip otyrǵany belgili. Sońǵy ǵasyrda ǵalam­shar­daǵy aýa temperatýrasynyń jylynýy 0,7 paıyzdy kórsetse, Qazaqstan aýmaǵynda aýanyń ortasha temperatýrasy osy merzimde 1,3 gradýsqa deıin jylynyp ketkeni anyq­talyp otyr. Bul álemdik deńgeıden eki ese kóp. Klımattyń bulaı ózgerýiniń saldarlary jalpy jurt úshin kózge uryp turmaǵanymen, qorshaǵan ortanyń, jer jaǵdaıynyń ahýa­lyna aıtarlyqtaı áser etti. Aqıqatynda ja­han­dyq jylyný qubylysyn Arqa qy­sy­nyń qubylýynan-aq kórýge bolady. Arqanyń qańtardy qaqaǵan aıazy men aqpandaǵy aqtútek borandaryna aýysyp otyratyn qalypty úrdisi sońǵy jyldary kúrt ózgerdi. Jeltoq­san­da jańbyr jaýyp, qańtarda qar erıtin tosyn jaǵdaılar qalypty qubylysqa aınal­dy. Talaı jyldardaǵy tájirıbege súıenip, aýa raıyn boljaıtyn aqsaqaldardyń sáýegeıligi jaıyna qaldy. Qazir ǵalymdar Qazaqstandaǵy jer kóle­miniń 60 paıyzdan astamy qurǵaqshylyqqa urynǵany týraly aıtyp, dabyl qaǵýda. Má­se­len, tek 2001 jyly ǵana elimizdegi aýyl sha­rýashylyǵyna arnalǵan 220,7 mıllıon gek­tar jerdiń 90,9 gektary shólge aınalyp­ty. Jyl saıyn jasyl alqaptar men orman-toǵaılar azaıyp, mal jaıylymdary tary­lyp barady. Elimiz aýmaǵynda sekseýildi já­ne butaly óńirler 4,2 paıyz, al orman alqaby bar bolǵany 1,2 paıyz ǵana bolyp tabylady. Onsyz da tapshy ormandardy jyl saıyn órt shalyp, qorshaǵan ortaǵa orasan zor zııan keltirýde. Resmı derekter boı­yn­sha, bıylǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldy­ǵynyń ózinde 4 myń gektar orman alqaby otqa oranyp, 55 myń gektar jaıylym janyp ketken. Qazaqstan egemendik alǵannan bergi jyldar ishinde ǵalamdyq klımat ózgeristeriniń aldyn alýǵa jáne onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer zalaldaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq sharalarǵa belsendi túrde qatysyp keledi. Bıylǵy jyly Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi elimizdiń bedeliniń halyq­ara­lyq dárejede aıryqsha óskenin kórsetedi. Ha­lyqaralyq sarapshylar men bedeldi saıa­sat­kerlerdiń málimdeýinshe, Qazaqstannyń tóraǵalyq kezeńi EQYU-nyń bedelin artty­rýǵa aıtarlyqtaı yqpal ete bastaǵan kó­ri­nedi. Oǵan sońǵy 11 jyl boıǵy úzilisten keı­in Astanada ótkizilgeli otyrǵan EQYU-ǵa múshe memleketter Sammıti de dálel bol­ǵandaı. EQYU halyqaralyq sahnadaǵy beldi de bedeldi uıymdardyń biregeıi ekeni belgili. Bul uıymnyń negizinen álemdik aýqymda aınalysatyn tuǵyrly úsh mindeti bar. Birin­shi – áskerı-saıası ólshemder, ekinshi – ada­mı ólshemder, úshinshi – ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikti saqtaý ólshemderi. Elbasy Nursultan Nazarbaev EQYU Sam­mı­tin Astanada ótkizý týraly tarıhı sheshimniń qabyldanýyna baılanysty jasaǵan málim­de­mesinde “Bizge Eýroatlantıkalyq jáne Eýra­zııalyq keńistikte barlyq úsh ólshemde de saqtalyp otyrǵan jáne jańadan týyndaıtyn qaterlerge qatysty birlesken qadamdardy qalyptastyrý mindeti tur” dep atap kórsetti. О́kinishke oraı, EQYU aıasynda sońǵy kezeń­derde aldyńǵy eki máselege basa nazar aýda­ryl­ǵanymen, ekologııa máselesine jetkilikti dárejede kóńil bólinbeı kelgendigi de jasyryn emes. Qazaqstan óziniń tóra­ǵa­lyǵy bastalǵan ýaqyttan beri EQYU sheńbe­rin­de ekologııa problemalaryn kóterý máse­le­sin jandandyra bastady. Bul rette Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev “Biz ekonomıkalyq qyzmet­tes­tikti damytýdaǵy, ekologııalyq problema­lar­dy, ásirese Aral problemasyn sheshýdegi EQYU-nyń rólin kúsheıtý maqsatyn qoıdyq”, dep atap kórsetken bolatyn. Astanada ótkeli otyrǵan EQYU Sammıti Qazaqstannyń ǵalamdyq qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń uıytqysyna aınalyp kele jatqanyn jahandyq dárejede taǵy bir qyrynan aıqyn pash etýde. Osy mártebeli uıym Sammıtinde adamzatty alańdatyp otyrǵan jahandyq jylyný úderisin tejeý, aımaqtardaǵy ekologııalyq apattardyń aldyn alý, qurlyqtardaǵy qurǵaqshylyq qasiretine tosqaýyl qoıý máseleleri jan-jaqty talqylanyp, keleli sheshimder qabyldanbaq. Bul barlyq adamzatty alańdatyp otyrǵan kókeıkesti problemalar ekendigi daýsyz. Sondyqtan álem tanyǵan reformator, ǵalamdyq oı ıesi, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sara basshylyǵymen Qazaqstan óziniń joǵary adamı úrdisterin basshylyqqa ala otyryp, qorshaǵan ortany qorǵaý maqsatyndaǵy izgi bastamalarǵa uıytqy bolyp, tarıh tarazysyndaǵy ózine júktelgen óreli mindetke adaldyq tanytpaq. Jylqybaı JAǴYPARULY.