Dıqanshylyq kásiptegi tyń baǵyttar

Bıyl oblys boıynsha jı­na­la­tyn masaqty dándi daqyldardyń naqty kólemi 230,2 myń gektar bol­sa, onyń kúzdik bıdaıy – 134,8 myń gektar, jazdyq arpasy – 95,9 myń gektar. Búgingi kúnge deıin Jýaly aýda­nynan basqa aýdandar egin ora­ǵyn aıaqtap, oblys boıynsha barlyq orylatyn alqaptyń 99,2 paı­yzǵa jýyq egin oryp, odan 356,6 myń tonna dán bastyryp otyr. Jýaly aýdanynyń taýly, aýa raıy salqyn aımaqqa ornalas­qa­ny belgili. Sondyqtan mundaǵy sharýa qojalyqtary egin orýdy áli jalǵastyrýda. Degenmen, dıqandar búgingi kúnge deıin eginderiniń 93,2 paıyzyn oryp bitirdi. Qolda bar qazirgi málimet boı­ynsha, ázirge ár gektardan alynǵan ortasha ónim 15,6 sentnerden aı­na­lyp otyr. Bul kórsetkishten jo­ǵary ónim alyp otyrǵan Qordaı (21,0 s) men Jýaly (17,0 s) aýdany dıqandarynyń berekeli isin basqalarǵa úlgi etýge bolady. О́ıt­keni jeri de, sýy da, tabıǵaty da birdeı Merki aýdany egin ora­ǵyn gektaryna 15,5 s, Shý aýdany – 14,3 s., Baızaq, Jambyl aýdan­dary – 14,1 s., T.Rysqulov aýda­ny 13,3 s. kórsetkishpen aıaqtady. Al shóldi jáne shóleıtti aımaq­tarǵa ornalasqan Sarysý aýdany – (8,5 s), Moıynqum aýdany – (8,0 s) jáne Talas aýdanynyń (6,0 s.) astyǵyn joqtan bar deýge ke­letindeı. Degenmen, bıylǵy kóktem men jazdyń sharýaǵa jaısyz, jeldi, ańyzaqty kúnderi kóp bolǵanyn eskersek, alynǵan astyqty nashar deýge bolmaıdy. Alynǵan astyq ob­lystyń ishki qajetiligine de, tu­raqtandyrý qoryn jasaqtaýǵa da, belgili bir mólsherde memleketke sa­týǵa da jetedi, deıdi aýyl sha­rýa­­shylyǵy basqarmasy mamandary. Oblysta kókónis, baqsha ónim­deri óńir turǵyndarynyń sura­ny­syn tolyq qanaǵattandyrýmen birge, elimizdiń basqa aımaqtaryna da shyǵarylyp, satylýda. Bul dı­qandardyń ejelden qalyptasqan dástúri. О́ıtkeni oblys sharýa qoja­lyqtarynyń dıqandary eli­miz boıynsha óndiriletin kókónis ónimderiniń 30 paıyzǵa jýyǵyn ósirip, óndiredi. Bul oraıda, oblys turǵyndary qyzanaqpen jáne qııarmen jalpy qajettilikten 8 ese joǵary, pııaz­ben – 171,8%, kartoppen – 168,1%, qyryqqabatpen – 100,3%, sá­bizben 274,6% qamtamasyz etilgen. Ústimizdegi jyly oblys boı­ynsha kókónis ónimderi barlyǵy 17,9 myń ga alqaptan jınalatyn bolsa, búgingi kúnge onyń ishinde qy­zanaq ónimderi 2,0 myń gek­tardan, qııar 1,5 myń gektardan, qyryqqabat 0,8 myń gektardan, baklajan, burysh jáne basqa da da­qyldar 0,5 myń gektardan jı­nalyp, olardyń ár gektarynan ázirge orta eseppen 200-220 sent­nerden ónim alynýda. Oblysta bul ónimderdi jınaý aldaǵy qyrkúıek, qazan aılarynda da, alqaptar to­lyq jınalyp alynǵansha jalǵasa beretin bolady. Biraq oblysta jemis-kókónis ónimderin qaıta óńdeý jalpy res­pýblıkalyq kórsetkishten tómen qalyptasyp otyr. Bul rette je­mis-kókónis ónimderin qaıta óńdeýdiń respýblıkalyq ortasha kórsetkishi – 3,5%, al, ol Jambyl oblysynda nebári 0,25 paıyzdy ǵana qurap otyr. Osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyrý úshin oblysta “Azııa-Qazaqstan” konserni, “Ta­raz-Tartý”, “Býlgar­kon­ser­vpro­dýkt” kásiporyndary bazalarynda jemis-kókónis ónimderin qaıta óńdeý óndiristerin damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısııalyq joba­lar qolǵa alynýda. Jemis-kókónis ónimderin qaıta óńdeý jónindegi osy 3 iri kásip­oryn iske qosylyp, tolyq qýa­tyn­da jumys istegen jaǵdaıda, ob­lysta jemis-kókónis daqyldaryn qaıta óńdeý kórsetkishi edáýir kóte­rilip, 2010 jyldyń sońyna qaraı 10 paıyzǵa, 2014 jyly 35 paıyzǵa jetetin bolady. Sondaı-aq, oblys sonaý 80-90-shy jyldary joıylyp ketken alma baqtary men júzimdikterdi áli qalpyna keltire almaı otyr­ǵandaqtan, oblys turǵyndarynyń alma jáne júzim ónimderimen ózin ózi qamtamasyz etýi 40,0 paıyz kó­lemin ǵana quraıdy. Sondyqtan oblysta jemis-jıdek jáne júzim sha­rýashylyǵyn saýyqtyryp, ór­kendetý jumystary qolǵa alynyp otyrǵanmen, jemis-jıdek jáne júzim ónimderin tutynýda ımport­qa táýeldilik bar. Bul táýeldilikti joıý maqsa­tyn­da 2008 jyly oblys boıynsha 1138 ga alma jáne 23,1 ga júzim kó­shetteri, 2009 jyly 1013,8 myń gektarǵa alma, 22,2 gektarǵa júzim­dikter otyrǵyzyldy. Ústimizdegi jyly bul daqyldar egilgen al­qap­tar taǵy da edáýir ulǵaı­ty­lyp otyr. Bul baǵytta jemis daqyl­darynyń ónimdiligin arttyrý úshin ústimizdegi jyly jemis baqtaryna tamshyla­typ sýarý tehnologııasyn endirý arqyly, olardy údemeli tehnolo­gııamen egý qolǵa alyna bastady. Oblysta jańa egiletin jemis baqtaryn sapaly kóshettermen qam­tamasyz etý maqsatynda 4 orı­gınator-sharýashylyqtar jumys isteıdi. Ol sharýashylyqtardyń ekeýine kóshetter ósirip, daıyndaý úshin jańa, gollandııalyq ınten­sıvti tehnologııalar engizilýde. Bul óz kezeginde, osy kóshetterdiń ekin­shi jyldyń ózinde-aq ónim bere bastaýyna múmkindik beredi. Qazir bul baǵytta Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetimen jáne Ýkraınanyń “AIK” kompa­nııa­sy­men birlesip jumystar atqary­lýda. Oblysta qys jáne erte kóktem aılaryndaǵy maýsymaralyq ke­zeń­derde kókónis tapshylyǵy sezi­le bastaıtyny belgili. О́ıtkeni bul kezderi tek qana jylyjaılarda pis­ken ónimder tutynylady. Bul tap­shylyqty joıý maqsatynda burnaǵy jyly kókónis ónimderin ósiretin jalpy kólemi 2,86 gektar bolatyn 65 jylyjaı iske qosyl­sa, ótken jyly 5,7 gektardy qu­raı­tyn 100 jylyjaı salynǵanyn bilemiz. Qazirgi kezde oblys boıynsha jal­py kólemi 16,0 ga quraıtyn 200 jylyjaı jumys isteýde. Bul jy­lyjaılardan ústimizdegi jyl­dyń basynan beri 680 tonna kók­ónis ónimderi jınalypty, jyl aıaǵyna deıin taǵy da 1000 tonna ónim jınaý kútilýde. Bularǵa qosa, bıyl oblystyq bıýdjet esebinen Qordaı aýdany­nan jalpy kólemi 2,5 gektar bo­latyn 50 jylyjaı turǵyzý jumy­sy júrgizilýde. “Aýyl sharýashy­lyǵyn qarjylaı qoldaý qory” AQ-tyń qoldaýymen Jambyl aýda­nynda salynyp jatqan jalpy kólemi 5,0 gektar bolatyn 100 jylyjaı da bıyl iske qosylyp, jyl aıaǵyna deıin alǵashqy ónim­derin beretin bolady deıdi maman­dar. Mundaǵy basty erekshelik – “Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory” AQ-tyń qoldaýymen salynyp jatqan bul jylyjaı­larǵa jumsalǵan qarjy kólemderi kásipkerlerge eshqandaı kepildik­siz, 6 jyl merzimge lızıng retinde be­riledi. Al bul jylyjaılardyń ınjenerlik ınfraqury­lym­dary­nyń qurylysy jergilikti bıýdjet esebinen júrgizilmekshi. Jylyjaıdyń paıdasyn bilip alǵan dıqandar bul isti damyta tú­sýde. Mysaly, “Mır-Asyl-Taraz” JShS Gollandııanyń “BUL­NETH” kompanııasymen birlese otyryp, jalpy quny 18 mln. teńgeni quraıtyn, jalpy alańy 6 gektar zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalǵan jylyjaı keshenin turǵyzýdy josparlaýda. Bul jo­banyń ereksheligi – gollandııalyq áriptes kompanııa jylyjaı keshenin salý, onyń jabdyqtaryn qoıý, jetkizý jáne qurý jumys­tary qunynyń 15 paıyzy kóle­minde “QazAgro” AQ-tyń talaby­na saı, alǵashqy qarjylaı avans­ty tóleıdi jáne atalǵan jyly­jaı­lar ónim alǵanǵa deıin, ony aınalymdyq qarjymen qam­ta­masyz etedi. Joba óz qýatyna engenshe, ony tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jaqtarynan qoldaý úshin gollandııalyq kompanııa bul jumystardy bilikti mamandarmen qamtamasyz etedi jáne jergilikti turǵyndar arasynan mamandar daıyndaý sharalaryn júrgizedi. Atalǵan jylyjaı keshenin tur­ǵyzý aıasynda, osynda óndi­ril­gen ónimderdi suryptaý, qoraptaý jáne tasymaldaý sharalaryn jú­zege asyratyn logıstıkalyq orta­lyq qurylady jáne bul ortalyq búkil óndirilgen ónimdi tolyqtaı ózi eksportqa shyǵarady eken. Sonda jalpy kólemi 6 gektardy quraıtyn osy jylyjaıdan jy­ly­na 4200 tonna kókónis ónimderi jınalady dep kútilýde. Qoryta aıtqanda, jambyldyq dıqandar qıyndyqtan jol tabýda tabandylyq tanytyp, tyń izdenis­terge bet burýda. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy.