Nursultan NAZARBAEV: Iyǵymyzǵa ýaqyt artqan júk jeńil emes

Keshe Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti palatalarynyń birlesken otyrysynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev tórtinshi saılanymdaǵy Parlamenttiń tórtinshi sessııasyn ashyp, jınalǵandar aldynda sóz sóıledi. Qaıyrly tań, qurmetti Parlament depýtattary! Hanymdar men myrzalar! Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń 59-babyna sáıkes tórtinshi saılanymdaǵy Parlamenttiń tórtinshi sessııasyn ashyq dep jarııalaımyn. Qurmetti Parlament depýtattary! Sizderdi Parlamenttiń kezekti sessııa­synyń ashylýymen quttyqtaımyn. Biz 30 tamyz kúni memlekettik ulyq me­re­kemiz – Konstıtýsııanyń 15 jyldyq toı­yn atap óttik. Konstıtýsııa qabyldaý arqyly Qazaqstan damýdyń jańa kezeńine aıaq basty. Jasampaz isterimen dúnıe júzine tanymal áleýetti elge aınaldy. Bizdiń ustanǵan baǵytymyzdyń durys ekenin ýaqyt ózi dáleldep berdi. Biz bıyl TMD jáne Azııa elderi ara­synda tuńǵysh ret Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna jetekshilik etýdemiz. О́zderińiz bilesizder, taıaýda elimiz­de osy bedeldi uıymǵa múshe memleket bas­shy­larynyń Sammıti ótedi. Bul – bizdiń eli­miz úshin zor mártebe, sonymen qatar úlken jaýapkershilik júkteıtin aıryqsha aýqymdy shara bolmaq. El ekonomıkasy qarqyndy damyp, biz daǵdarystan keıingi kezeńge batyl qadam bas­tyq. Bul rette bolashaqqa baǵyttalǵan birqatar irgeli baǵdarlamalar qabyldandy. Atap aıtqanda, Qazaqstannyń ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­ma­sy bekitildi. Elimizde “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Bul baǵdarlama boıynsha kásipkerlik sektordy saýyqtyrý jáne bıznes bastamalaryn qoldaý, agro­óner­kásip salasyn qarjymen qamtamasyz etý sharalary júzege asyrylýda. Taıaý on­jyl­dyqty qamtıtyn elimiz damýynyń Stra­tegııalyq josparyn júzege asyrýǵa naqty kiristik. Sonymen qatar Belarýs jáne Reseı memleketterimen birge Keden odaǵyna múshe bolyp kirdik. Osy mańyzdy oqıǵaǵa baılanysty Parlament qysqa merzim ishinde 35-ten astam kelisimdi zańdyq turǵydan bekitti. Bul elimiz úshin jasalyp jatqan óte paıdaly sharalar. Keden odaǵy aıasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý úshin quqyqtyq baza quryldy. Mine, bul máselelerde Parlament kásibı sheberligin tanytyp, úlken iske zor úlesin qosty. Bul oraıda, Parlament joǵary zań shyǵarýshy organ retinde elimizdiń ósip-órkendeýi jolynda pármendi jumys jasaýda. Myzǵymas memlekettigimizdiń Bas baǵdaryna aınalǵan Ata Zań aıasynda kóptegen zańdar qabyldanýda. Osy saılanymnyń depýtattary úsh sessııanyń ishinde 340-tan asa zań qabyldaǵany – munyń jarqyn aıǵaǵy bolyp tabylady. Bul zańdardyń basym kópshiligi qoǵamnyń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin kóterýge arnalǵan. Sonymen qatar Parlamentte qabyldan­ǵan zańdar arqyly qarjy jáne salyq júıe­sin jetildirý baǵytynda naqty qadamdar jasaldy. Men jemisti eńbekterińiz úshin barsha­ńyz­ǵa óz rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Parlamenttiń aldaǵy ýaqytta da abyroı bıiginen kórinip, el úmitin aqtaı beretinine kámil senemin. О́tken sessııa bárimizge ońaı bolǵan joq. Bizge qaýyrt jumys isteýge týra keldi. Onyń ústine daǵdarystan ótý kezeńinde kóp sharalar qolǵa alyndy. Halyqtyń ál-aýqaty jaqsardy. Osynyń barlyǵy bizdiń birigip istegen jumysy­myzdyń nátıjesi dep bilemin. Halyqtyń bizdiń qyzmetimizge rızashylyǵy zor ekeni belgili. Qurmetti depýtattar! Úshinshi sessııanyń qorytyndylary zań shy­ǵarmashylyq jumystyń sapasy arta tús­ke­nin kórsetti. Barlyǵy 148 zań qabyl­dan­dy. Elimizdiń quqyqtyq bazasy quqyq qor­ǵaý organdaryn reformalaýǵa, qylmyspen jáne sybaılas jemqorlyqpen kúresti kú­sheı­týge baǵyttalǵan zańdarmen nyǵaı­tyldy. Qarjylyq jáne ekonomıkalyq qaty­nas­tar, bıýdjet jáne tarıf saıasaty, salyq salý salasy týraly normalar jetildirildi. Energııa únemdeý jáne sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdy yntalandyrý úshin zańnamalyq negiz quryldy. Jańa zańna­manyń úlken blogy azamattardyń jekelegen sanatyn qoldaýǵa jáne turǵyndardy kepildi kólemdegi tegin medısınalyq kómekpen qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Parlament Qazaqstan qol qoıǵan 35-ten astam halyqaralyq qujattardy ratıfıka­sııa­lady. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs Keden odaǵynyń quqyqtyq negizi qalandy. Úsh eldiń Birtutas ekonomıkalyq keńistigin qurýǵa jol ashatyn Keden kodeksi jáne basqa zańnamalyq kesimder qabyldandy. Bar­lyq úsh el ıntegrasııanyń kelesi keze­ńine – Birtutas ekonomıkalyq keńistikke ótý jónindegi zańnamalyq bazany qurýmen belsene jumys isteýde. Men Senat pen Májilistiń depýtat­ta­ry­na ındýstrııalyq baǵdarlamany júzege asy­rýǵa múmkindik bergen bizdiń rynogymyzdy keńeıtý jónindegi osynaý mańyzdy qujattarmen syndarly jumysy úshin alǵys aıtqym keledi. Biz óndiretin taýarlardyń úlken rynogy bolýy tıis – biz muny sizdermen birge qurýdamyz. Qurmetti depýtattar! Daǵdarysqa qarsy baǵdarlamanyń jáne der ýaqytynda qabyldanǵan zań­dar­dyń arqasynda ekonomıka ósý traek­torııa­syna shyqty. Birinshi jartyjyl­dyqtyń qorytyndylary boıynsha IJО́ 8 paıyzdan astamǵa ósti. О́nerkásip óndirisi 11 paıyzǵa, aýylsharýashylyq óndirisi 3 paıyzdan astamǵa ulǵaıdy. О́ńdeý óner­ká­sibindegi ósý 18,3 paıyzdy, taý-ken ón­dirisinde – 6,3 paıyzdy qurady. Máshıne jasaý, hımııa jáne tamaq ónerkásibi sa­lasynda oń serpin baıqalady. Ústimizdegi jyly tutynýshy suranysy ulǵaıdy. Bólshek saýda kólemi 13,1 paıyzǵa ósti. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­tileri ónim shyǵarýdy 6,1 paıyzǵa ul­ǵaıt­ty. Eldiń halyqaralyq rezervteri 53 mıl­lıard dollardan asyp tústi. Bul ústimiz­degi jyldyń basyndaǵyǵa qaraǵanda 5,7 mıllıard dollarǵa kóp. Kásipkerlerge qýatty memlekettik qoldaý kórsetildi. “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵ­dar­lamasy bastaý aldy. Bankterge qazirdiń ózinde kásipkerlerden jalpy quny 225 mıllıard teńge jańa bıznes-bastamalarǵa qoldaý bildirýge 517 ótinim kelip tústi. Bizde bank júıesi turaqtandy­ryl­ǵan­dyqtan, olardyń, sonyń ishinde BTA-bank­tiń qaryzdaryn qaıta qurylymdaý aıaqtalyp keledi. Bizdiń bankter qazirgige qaraǵanda áldeqaıda belsendi túrde bız­nesti nesıeleıdi dep úmittenemiz. Onyń ústine bankterde ótimdilik quraldary bar. Osy jyly agroónerkásiptik keshendi qoldaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 220 mıllıard teńge bólindi. Bul ótken jyl­daǵyǵa qaraǵanda eki ese kóp. Ústimizdegi jyly kóktemgi egis jáne oraq jumys­ta­ry­na ǵana toqsan alty mıllıard teńgeden astam qarajat bólindi. Osy jyly qurǵaq­shylyqtan jáne ystyq aýa raıynan Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblysta­ryn­da dándi daqyldardyń bir bóligi zardap shekti. Sizder bilesizder, men ózim eldiń negizgi astyqty óńirlerinde boldym jáne qatty mazasyzdanatyndaı sebep joq dep sanaımyn. Elde astyq jetkilikti, bizdiń nanymyz bolady jáne ótken jylǵy astyq qoryn eskergende, eksporttyq áleýet byltyrǵy jylǵy deńgeıinde saqtalady. Biz nan men unǵa turaqty ishki baǵany ustanatyn bolamyz. О́tken kezeńde 45,5 myńnan astam úleskerlerdiń problemalary sheshildi. 355 nysannyń qurylysy aıaqtaldy. Men son­daı-aq Úkimetke aram nıetti úı salýshy­lar urlaǵan qarajatty qaıtarý úderisin tezdetýdi jáne bul jumysty aıaǵyna deıin jetkizýdi tapsyrdym. Bul máseleni sheshý memlekettiń tikeleı mindeti emes, bul bizdiń izgi nıetimiz ekenin taǵy da atap kórsetemin. Jahandyq daǵdarys jaǵdaıynda mem­leket qazaqctandyqtar aldyndaǵy óziniń áleý­mettik mindettemelerin tolyq kólem­de oryndady. 2008-2010 jyldary bıýd­jet­tik uıymdarda zeınetaqy men jalaqy mól­sheri orta eseppen 62 paıyzǵa art­ty­ryldy. Ústimizdegi jyly elimizdiń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jospary qabyldandy. Indýstrııalyq-ınnovasııa­lyq jedel damý jónindegi memlekettik baǵdarlama bekitildi. Qazaqstannyń In­dýstrııalandyrý kartasy aıasynda jalpy ınvestısııa kólemi 381 mıllıard teńge bolatyn 72 jańa óndiris iske qosyldy. Ústimizdegi jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 72 nysandy iske qosý josparlanǵan. 25 myń­nan astam jumys oryndary ashylatyn bolady. Qazaqstannyń halyqaralyq ekonomı­ka­lyq keńistikpen ıntegrasııalaný úderisi sapalyq jańa deńgeıge shyqty. 1 qańtardan bastap Qazaqstannyń, Reseı men Belarýstyń Keden odaǵy qyzmet isteı bastady. Búginde biryńǵaı keden tarıfi jáne tarıftik emes retteýdiń or­taq sharalary qoldanylýda. Ishki sheka­ralarda taýarlardy kedendik qattaý alyp tastaldy. Keden odaǵy arqasynda qazaq­standyq óndirisshiler úshin rynok áleýeti 10 eseden astamǵa, 170 mıllıon derlik adamǵa ósti. Bul bizdiń ekonomıkany ártaraptandyrý úshin mańyzdy yntalandyrǵysh. Qurmetti depýtattar, Úkimet músheleri! Biz jahandyq daǵdarys tolqynyn oıdaǵydaı eńserdik. Biraq bul bizdi jaı­lan­dyrmaýǵa tıis. Álemdik ekonomıka­daǵy ahýal ári-sári kúıde qalyp otyr. Tolyq mándi qalpyna kelý áli bola qoı­ǵan joq. Búginde sarapshylar qaýymdas­tyǵy daǵdarystyń kezekti tolqynynyń múmkin ekendigi týraly aıtýda. Sondyqtan da túrlishe ssenarıılerge ázir bolý qajet. Shyǵyndardy ulǵaıtýmen áýestenbeı, memlekettik qarajatqa, ásirese óńirlik deńgeıde, muqııat bolý kerek. Parlament pen Úkimetke damý baǵ­darlamasyna baǵyttalǵan bıýdjettik qara­jattyń utymdy jumsalýyn baqylaýǵa alý kerek. Kóptegen máselelerdi qarjylan­dy­rýdy ulǵaıtpaı-aq sheshýge bolady. Múmkin bolǵan jerde memlekettik shy­ǵyn­dardy qysqartý kerek. Bıznes-ahýal­dy jaqsartyp, memlekettik-jeke áriptestikti damytý qajet. Osy sessııanyń barysynda zań shy­ǵarmashylyqtyń basty mindeti – 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jos­pa­ryn quqyqtyq qamtamasyz etý. Zańna­malyq jumystyń myna baǵyttaryn belsendi etý qajet. Birinshi. Tekseriletin sýbektilerge talaptardy bekitetin normatıvtik quqyq­tyq kesimderdi qabyldaý salasynda mem­lekettik organdardyń ruqsat etý júıesin jetildirý, quzyrlylyǵy týraly zań jobalary keıinge qaldyrmastan qaraýdy talap etedi. Bızneske ákimshilik salmaqty azaıtyp, ruqsat etý resimderin, sonyń ishinde lısenzııalaýdy, sertıfıkattaý men tirkeýdi jeńildetý qajet. Bankter men qarjy uıymdarynyń qyzmetin táýekel­der­di azaıtý bóliginde retteıtin zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizgen jón. Ekinshi. “Indýstrııalyq saıasat týraly” zań jobasyn, “Ǵylym týraly”, “Munaı ónimderiniń jekelegen túrleriniń óndirisi men aınalymyn memlekettik retteý týraly”, “Arnaýly ekonomıkalyq aımaqtar týraly” zańdardyń jańa redaksııalaryn qaraý kerek. Sharýa (fermer) qojalyqtarynyń qyzmeti týraly, elektr energetıkasy sa­lasynda jumys isteıtin uıymdar týraly zańnamalyq bazany jetildirý qajet. Jobalyq qarjylandyrý jáne mem­leket­tik-jeke áriptestik týraly zańdy qa­byldaýdyń zor mańyzy bar. Ol Jańa qar­jylyq bastamany iske asyrýǵa baǵyt­talǵan. Saýda qyzmetin damytýǵa baǵyt­talǵan zań qabyldaǵan jón. Memlekettik monopolııaǵa jatqyzylǵan qyzmetti retteý men baqylaýdyń quqyqtyq baza­syn jetildirý qajet. Bul zań jobalary­nyń keıbireýleri qazirdiń ózinde Par­la­mentke engizilgen. Úkimetke qalǵandaryn ázirleýdi jedeldetip, olardy ústimizdegi jyldyń aıaǵyna deıin Májiliske engizýdi tapsyramyn. Úshinshi. Úkimet Jańa halyqaralyq ýnıversıtettiń mártebesi týraly zańnyń jobasyn ázirledi jáne kóp keshikpeı sizderdiń qaraýlaryńyzǵa usynatyn bolady. Ol qazaqstandyq bilim berý deńgeıin kóterip, ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalary men ǵylymı jobalardy engizýge tıis. Parlamentte memlekettik densaýlyq saqtaý kásiporyndaryn korporatıvtik basqarý elementterin endirý týraly zań jobasy jatyr. Ony qabyldaý medısı­na­lyq mekemelerdiń qyzmetine memlekettik baqylaýdy kúsheıtip, pasıentter quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etedi. “Halyqtyń kóshi-qony týraly” jáne “Azamattardy turǵylyqty jerlerinde tirkeý máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zańdardyń jobalaryn qabyldaý kerek. Tórtinshi. Sizder bilesizder, eki apta buryn men quqyq qorǵaý jáne sot júıe­leriniń tıimdiligin arttyrý týraly Jar­lyq shyǵarǵan bolatynmyn. Onyń basty maqsaty – qylmystyq saıasatty izgilen­dirý, krımınalsyzdandyrý. Úkimet “Qu­qyq qorǵaý qyzmeti týraly” jáne pro­ký­ratýra organdarynyń qyzmetin jetildirý týraly zań jobalaryn ázirleýdi aıaqtap keledi. Olar taıaý ýaqytta Parlamentke engiziledi. Ishki ister organdarynyń qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi jumysynyń quqyqtyq negizin kúsheıtý qa­jet. Uıymdasqan qylmysqa qarsy áreket jónindegi zańnamany qatańdan­dyryp, zańdy tulǵalardyń qylmystyq jaýapkershiligin engizgen jón. Zańsyz jolmen alynǵan tabystardy jarııa etýmen (tazartýmen) jáne lańkesshildikti qarjylandyrýmen kúrestiń quqyqtyq normalaryn nyǵaıtý qajet. Taǵy bir másele – qylmystyq jaza­lar­dy izgilendirý. Zor qoǵamdyq qaýpi joq qyl­mystardy, ásirese ekonomıkalyq sa­ladaǵy qylmystardy krımınalsyzdan­dy­rýǵa baǵyttalǵan zań jobalary ázirlenetin bolady. Reıderlikke senimdi quqyqtyq tosqaýyl qoıyp, bıznesti tekserýshi qurylymdardyń qyspaǵynan zańnamalyq turǵyda qutqarý qajet. Zań shyǵarmashylyqtyń úlken blogy qylmystyń aldyn alýmen, jazasyn ótegen jáne ásirese bosatylatyn adam­dardyń áleýmettik beıimdelý jáne ońaltý júıelerin reformalaýmen baılanysty. Biz munymen áli aınalysqan joqpyz. Basqa elderdiń tájirıbelerin eskere otyryp, bul jumyspen qajetinshe aınalysý kerek. Besinshi. Zııatkerlik menshik qu­qyǵy týraly bizdiń zańdarymyzdy halyq­aralyq standarttarǵa sáıkes keltirý qa­jet. Azamattar men uıymdardyń quqyqta­ry men zańdy múddelerin qamtamasyz etýdiń mańyzdy quraly retindegi notarıat týraly zańnamany jańartqan jón. Par­lamentke sondaı-aq ústimizdegi jyldyń bıýdjetine ózgeristerdi qabyldap, osy jylǵy meniń Joldaýymda qoıylǵan mindetterdi eskere otyryp qalyptas­tyrylǵan 2011 jylǵa arnalǵan eldiń bıýdjetin bekitý kerek bolady. Qurmetti depýtattar! О́zderińiz bilesizder, 1-2 jeltoqsanda Astanada EQYU memleketter basshylarynyń Sammıti bolady. Astana Sammıtiniń jahandyq mańyzy bar. Qazaqstanǵa EQYU-ǵa qatysýshy elý bes eldiń basshylary keledi. Bizdiń elimizge búkil álemniń nazary qadalatyn bolady! Mundaı deńgeıdegi jahandyq forým­dy ótkizý Qazaqstannyń álemdegi bedelin arttyryp qana qoımaıdy. Ol eldiń da­mýyna serpin berip, qazaqstandyqtardyń birligi men patrıotızmin áldeqaıda nyǵaıtady. Biz Sammıtke ázirlik jónindegi bar­lyq máselelerdi sheshetinimizge men senimdimin. Parlament te, Úkimet te, bar­lyq memlekettik organdar da bul jaýap­kershilikti sezinýge tıis. Biz ony jaqsy deńgeıde ótkizýge tıispiz. Biz búkil álemge qonaqjaılylyǵymyzdy, ashyqtyǵymyz ben jaýapkershiligimizdi kórsetetinimizge senimdimin. Qymbatty qazaqstandyqtar! Qurmetti qazaqstandyqtar! 2011 jyly Qazaqstan Táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótetin bolady. Eki onjyldyq buryn tutas ǵasyrlar qushaǵyna syıǵyza almaıtyn sandaǵan naqty ister men jeńisterdi jınaqtady. Aldaǵy mereıtoı bizdiń Atajurty­myz­dyń taǵdyry qymbat adamdardyń bárine de qymbat. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn merekeleý  tek qana resmı sharalar emes. Ony laıyqty qarsy alý – árbir qazaqstandyqtyń patrıottyq paryzy! Mıllıondaǵan azamattar óziniń azamat­tyq belsendiligin tanytyp, jańa ındýstrııalyq Qazaqstandy turǵyzýǵa qatysý úshin umtylýy, ispen aınalysyp, eldiń damýynda óz ornyn tapqany mańyzdy. Depýtattar jergilikti oryndarda bol­ǵanda osy baǵytty ilgeriletip, qazaq­stan­dyqtar arasynda tıisti túsinik jumys­taryn júrgizedi dep úmittenemin. Osy jyldarda ne istelgenin jáne áli ne isteý­ge týra keletinin aıtý kerek. Búginde ómir men taǵdyr – osynyń bári ár adamnyń qolynda. О́zińdi osynaý álemde tanyta bilip, eldiń órkendeýi, óz otbasyńnyń órkendeýi úshin bárin de isteý kerek. Taıaýdaǵy ýaqytta jańa iri óndirister, joldar, áleýmettik nysandar qatarǵa qo­sylady. Úkimet, jergilikti bılik organ­dary tilek etýshilerdiń barlyǵyn jumys­pen qamtamasyz etýge, ásirese jastardyń mamandyq alýyna kómektesýge tıis. Shaǵyn ister týraly da – árbir qala men aýyldyń, árbir kóshe men aýlanyń abattandyrylýy týraly da umytýǵa bol­maıdy. Árbir eldi meken tazaraq, ádemi­rek, jaqsyraq jabdyqtalǵan, turmys, jumys jáne demalys úshin qolaılyraq bolýy tıis. Naq osy turǵyda biz búkil kelesi 2011 jyldy “Táýelsizdiktiń 20 jyly” urany­men ótkizýge tıispiz. Naq osynda mıllıondaǵan azamattar­dyń el mereıtoıyna ázirlikke patrıottyq qatysýy kórinýge tıis. Bizdiń Qazaqstan Táýelsizdiktiń úshinshi onjyldyǵyna laıyqty qadam basýy úshin bizge áli kóp nárse isteýge týra keledi. Qurmetti otandastarym! Búgingi aıtylǵan oılar bizdiń urpaqtyń zaman talabyna saı bolýyna jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan. Iyǵymyzǵa ýaqyt artqan júk jeńil emes. Juldyzymyz ońynan týyp, elimiz órkenıet jolyndaǵy uly kóshten qalmaı keledi. Talaı ulttyń osy dúbirli dodada shań qaýyp, tarıh sahnasynan shyǵyp qalǵanyn barshańyz bilesizder. Ony biz umytpaýymyz kerek. Biz jan-jaqty damyǵan, erkindikti, beıbit ómirdi dáripteıtin, ózge elder ónege tutyp, sanasatyn irgeli memleket qurýymyz qajet. Biz bul abyroıly isti atqaryp ta jatyrmyz. Endeshe, elimizdiń qaryshtap órkendeýi úshin úlken jaýapkershilikpen aıanbaı jumys isteýimiz qajet. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV. Depýtattar lebizi Igi ister ıgiligin kórýdemiz Saýyrbaı ESJANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty: – Elbasy óz sózinde kelesi jyly atalyp ótiletin elimizdiń jıyrma jyldyq mereı­toı­yn qaperge sala kelip, jer-jerde halyq­tyń ómir súrýine barynsha qolaıly jaǵdaı­lar jasalýy kerektigine erekshe den qoıdy. Buǵan deıin “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha qyrýar sharýalar atqarylǵany belgili. Alaıda biz osymen toqtap qalmaýǵa tıispiz. Jalpy, búgingi tańda Elbasynyń Úkimet aldyna qoıǵan tapsyrmalary tolyǵymen oryndalyp jatyr dep aıtsaq ta bolady. Qazirgi kezde jer-jerde áleýmettik nysan­dar boı kóterip, qoldanysqa berilýde. Res­pýb­lıkalyq bıýdjetten bólingen transfert­terdi jáne oblystyq bıýdjetten qarasty­ryl­ǵan qarjyny tıimdi únemdep, soǵan qo­symsha mektepter men aýrýhanalar jáne ba­labaqshalar, ıaǵnı halyqqa kerekti áleýmet­tik mekemeler salynyp jatqany qýantady. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysynda osyndaı kóptegen ıgi isterdiń júzege asyp jatqanyna kýá bolýdamyz. Aýyldarǵa jol salý men sý jelilerin tartyp, halyqty sýmen qamtamasyz etý jáne mádenıet úılerin salý máseleleri óz sheshimin tabýda. Shaǵyn kásipkerlikke — qolaıly jaǵdaı Tasbaı SIMAMBAEV, Parlament Senatynyń depýtaty: – Memleket basshysy Nursultan Na­zar­baev Parlamenttiń kezekti sessııasyn ashar­daǵy sózinde shaǵyn kásipkerlikti damytý, onyń ishinde olar óndiretin ónimderdi lısenzııalaýǵa arnaıy toqtalyp ótti. Bul másele biraz jyldardan beri kóterilip kele jatyr. Endi sony jeńildetý qajet. О́ıtkeni, keıbir vedomstvolar lısenzııa berý ju­mys­taryn ortalyqqa, ıaǵnı Astanaǵa qaratyp alǵan. Sol sebepti myńdaǵan shaqyrym qa­shyq­tyqta ornalasqan shaǵyn kásip ıeleri uzaq jol júrip, qosymsha qarjy shyǵyndap, osynda kelýge májbúr bolýda. Al ol sharýa bir kúnde bite qoımaıdy. Sondyqtan lısen­zııalaý men standarttaý jumystaryn júzege asyrýdy jergilikti jerlerge berý kerek. Shynyn aıtý kerek, bul máselede tóre­shil­dik pıǵyl bar. Bir mysal keltireıin, ja­qynda eldegi shaǵyn bıznespen aınalysatyn bir azamatpen áńgimeleskenimde, ol bir qu­jat alý úshin oblys ortalyǵyna 12 ret bar­ǵanyn aıtty. Mundaı mysaldar elimizdiń kez kelgen aımaǵynda kezdesedi. Prezıdent­tiń osy máseleni jeńildetý týraly atap kórsetkeni shaǵyn kásip ıeleriniń ǵana emes, barlyǵymyzdyń kóńilimizden shyǵady dep oılaımyn. Bul shaǵyn kásipkerlikti damytý úshin asa qajet. Aldaǵy mindetter aýqymy keń Ermuhanbet Omarov, Parlament Májilisiniń depýtaty: – Elbasy sessııany ashý barysynda ótken jyldyń qorytyndysyna erekshe toqtaldy. Sonyń ishinde qarjy daǵ­dary­­sy­nan jaqsy shyqqanymyzdy oryndy atap ótti. Eldiń osyndaı daǵdarystan asa qıyn­dyq­syz shyqqanyna durys zań­dardy qa­byldaýdyń arqasynda, ıaǵnı Úkimet pen Parlamenttiń birlese jumys istegendigi basa aıtyldy. Qazaqstan ekono­mıkasyn damy­tý­daǵy Keden odaǵynyń qyzmeti de nazardan tys qalǵan joq. Parlamentte 35 kelisimdi ratıfıkasııalaýdyń arqasynda Keden odaǵy jumys jasap jatyr. Elimizdegi bıýdjet salasynda jumys is­teı­tin qyzmet­ker­lerdiń jalaqylary álemdik qarjy daǵdarysy qıyndyqtaryna qaramaı, eki jyldyń ishinde 67 paıyzǵa kóbeıgeni maqtanarlyq jáıt. Nursultan Ábishuly óz sózinde alda áli de kóptegen máselelerdi she­shý­diń turǵandyǵyn eskerte ketti. Ásirese, Parlament aldynda quqyq qorǵaý organ­dary­nyń reformasyn júzege asyrý máselesi turǵany belgili. Osyǵan baılanysty biz jańa jylǵa deıin biraz zańdarǵa ózgerister en­gizýimiz kerek. Ekonomıkany odan ári kóterý úshin bıznesti júrgizýdi jeńildetýdi qol­ǵa myqtap alǵanymyz jón. О́tken jyl­darda biraz zańdarymyzǵa ózgerister engiz­genbiz, biraq jeńildetý jaıyn áli de ońaı­latý qajet. О́ıtkeni,  qadaǵalaıtyn, lısen­zııa beretin oryndar bızneske áli de tusaý bolyp tur. Kóshi-qon máselesi retke keltiriledi Sársenbaı EŃSEGENOV, Parlament Senatynyń depýtaty: – Parlamenttiń tórtinshi sessııasynda Prezıdent birneshe keleli máselelerge toqtaldy. Sonyń biri elimizdiń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyn zańna­malyq turǵydan quqyqtyq qamtamasyz etý bolyp tabylady. Memleket basshysy osy másele Parlamenttiń alda turǵan basty maqsaty ekendigin atap kórsetti. Bul biz úshin asa mańyzdy tapsyrma dep esepteımin. Sebebi, bul elimizdiń aldaǵy on jylǵa belgilengen strategııalyq damýyn quqyqtyq jaǵynan aıqyndap beredi. Elbasy budan bólek jeke kásipkerlikti damytý, onyń damýyna jaǵdaı jasaý jaıyna da toq­taldy. О́ıtkeni, “Nur Otan” HDP-nyń ha­lyqtyq tuǵyrnamasynda jeke kásipkerlikti damytýǵa basa nazar aýdarý qajettigi kór­se­tilgen. Osyǵan baılanysty Prezıdent jeke kásipkerlikti tekserý, lısenzııalaý, tirkeý jumystaryn jeńildetýdi qarastyrýdy qadap aıtty. Úkimet atalǵan máselelerge qatysty zańnamalar jobasyn daıyndasa, Parlament olardy jetildirip, qabyldaýǵa ázir dep oılaımyn. Elbasy sondaı-aq ishki jáne syrtqy kóshi-qondy retteýge erekshe nazar aýdarýǵa baılanysty usynystaryn ortaǵa saldy. Ony naqty bir memlekettik organǵa júk­teý­di, ol úshin zańnamalyq quqyqtyq qujattar­dy qalyptastyrýdy tapsyrdy. Bulardyń bar­lyǵy asa ózekti máseleler bolyp tabylady. Maqtanyshymyz ári jetistigimiz Kamal BURHANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty: – EQYU-ǵa múshe elder memleket basshylarynyń kezekti Sammıti álemniń nazarynda bolady. О́ıtkeni, 11 jyl ótpegen sammıtti uıymdastyrý elimiz úshin úlken mártebe. Ekinshi jaǵynan, bul oqıǵa bizder úshin maqtanysh ári jetistigimizdiń jarqyn kórinisi. Elbasy óz sózinde osy aıtýly sharany el bolyp, sonyń ishinde Úkimeti bar, Parlamenti bar, kúsh biriktirip ótkizýge shaqyrdy. Qazaq halqynyń, memlekettili­gimizdiń tarıhyndaǵy úlken de erekshe oqıǵa barlyǵymyzǵa jaýapkershilik júkteıdi. Qys­qasy, Uıymǵa múshe 55 el basshylary­nyń Qazaqstanǵa, jas elordamyz – Asta­naǵa  jınalýy táýelsizdigine jıyrma jyl endi tolǵaly otyrǵan el úshin dáýirlik oqıǵa. Sondyqtan bul elimiz tarıhynda altyn áriptermen jazylatyn úlken de jaýapty shara bolmaq. Munyń ózi elimiz bedeliniń, onyń múm­kindiginiń joǵary ekendigin aıǵaqtaıdy. Jalpy alǵanda, áleýetimizdiń álemniń 55 elinen keletin delegasııalardy qabyldaýǵa je­tetindigin kórsetedi. Uıymǵa múshe elder Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń osyn­daı sheshim qabyldaýy da osy sebepti bolsa kerek. Bul sammıt Uıymnyń aldaǵy on jyl­ǵa arnalǵan jumysyn aıqyndap beretin aýqymdy da mańyzdy shara bolatyny kúmánsiz. Eksportqa jol ashatyn oń qadamdar Erbolat MUQAEV, Parlament Senatynyń depýtaty: – Prezıdent sessııany ashardaǵy sózinde elimizdiń bıylǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda qol jetkizgen kórsetkishterine toqtala kelip, aýyl sharýashylyǵyn damytý, onyń ishinde óńdeýshi ónerkásip salasyn damytýǵa da toqtalyp ótti. Jalpy, bıyl aýyl sharýashylyǵy salalaryna 220 mıllıard teńge bólingen, onyń 96 mıllıard teńgesi tek kóktemgi jáne kúzgi dala jumystaryna berilip otyr. Bul memlekettiń aýyl sharýashylyǵyna erekshe basymdyq berip kele jatqanyn kórsetedi. Elbasy sonymen qatar jyl basynan jumys isteı bastaǵan Keden odaǵynyń elimizdiń ekonomıkasy úshin qanshalyqty paıdaly ekenin atap ótti. Keden odaǵyna kirgennen keıin bizdiń rynogymyz 10 esege artqan. Memleket basshysy Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasyna, taýarlardy sertıfıkattaý men standarttaýǵa da toqtaldy. О́ıtkeni, bizdiń óndirgen taýarlarymyzdyń kóbinde sertıfıkasııa joq. Ol taýarlardy eksportqa shyǵarý úshin qajet. Mine, depýtattar osy sessııada Prezıdent alǵa qoıǵan mindetterge qatysty zańnamalarǵa basa kóńil bóletin bolady. О́sý qarqynymyz tómendemeýi tıis Zeınolla ALShYNBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty: – Elbasy atap kórsetkendeı, aldaǵy sessııa kezinde eń basty mindetterdiń biri retinde biz, birinshiden, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna kóńildi burynǵydaı bóle be­rýi­miz qajet. Sebebi, aldymyzdaǵy jyly Qa­zaq­stan táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy toı­lanady. Qazirdiń ózinde biz kórip otyr­myz, osy ýaqyt aralyǵynyń qanshalyqty ósý jyldary bolǵandyǵyn. Olaı bolsa, osy ósý qarqynymyzdy tómendetpeýimiz kerek. Soǵan sáıkes zańdarǵa engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar da zaman talabyna jaýap berýi tıis dep bilemin. Taǵy bir aıtýly oqıǵa, elimizde EQYU Sam­mıtiniń ótkizilýi. Árıne, mundaı aýqym­dy shara Qazaqstan tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. Sondyqtan qazirdiń ózinde daıyn­dyq jumystary barynsha jaqsy júrýge tıis. Jáne de biz Qazaqstannyń jetken, ósken bıigin dúnıe júzine osy kezden kórsetýge tıispiz. Jaqsy bir aıtylǵan másele, úles­kerlerdiń kóptegen máseleleriniń ýaqtyly sheshilýi. Osy turǵyda  memleket 46 myń adamǵa ózderiniń baspana máselelerin sheshýdiń kómegin jasap jatyr. Sonyń barlyǵy memleket tarapynan jasalyp otyrǵan kómek ekendigin halqymyz túsinýi kerek. Jáne osy másele tóńiregindegi qazirgi túıtkildi máselelerdi jyl aıaǵyna deıin qaldyrmaı sheshýge tıistimiz. Qarjy baqylaýdy qajetsinedi Murat ÁBENOV, Parlament Májilisiniń depýtaty: – Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardyń ózi ǵana iske asyrylyp qoımaı, mańaıynda kóptegen qosalqy jumystar júrgizilip jatyr. Osylaısha bızneske múm­kinshilikter paıda bolýda. Solardy durys uıymdastyra bilý – ýaqyt talaby.  Osy rette memleket pen halyqtyń ózi tarapynan jasalatyn jumys­tar aıqyndalǵany jón. Bul jaǵdaıda memleket tarapynan jasalyp jatqan sharalarǵa bizdiń turǵyndar da daıyn bolýy kerek. Olar da óz kózqarastaryn ózgertip, “maǵan memleket ákelip beredi” dep emes, “meniń de nendeı úlesim tıedi” degen turǵyda oılaǵandary jón. Men qandaı mamandyq tańdaýym kerek, qandaı salaǵa bet burýym kerek. Mine, másele osynda. 2011 jyl Qazaqstan táýelsizdigin alǵaly jıyrma jyl tolatyn   úlken mereıli kezeń bolǵaly tur. Sondyqtan Elbasy tarapynan Úkimetke, depýtattarǵa arnaıy tapsyrmalar berildi. Aıtýly jylǵa erekshe daıyndyq bolýy kerek. Kóńil-kúıimiz merekelik bolýy úshin barlyǵymyzdyń atsalysyp, ár qalanyń, ár aýyldyń tazalyǵy men kór­keıýi­ne kóp kóńil bólinýi qajet. Atqaratyn jumys kóp. Ásirese, ekonomıkalyq qylmystarǵa kózqarasty ózgertý, ustalǵan adamdy túrmege otyrǵyzyp qamaý emes, olardy ekonomı­ka­lyq jaǵynan durys paıdalaný máselesi oılastyrýdy qajet etedi. Memleket pen bıznestiń birigip, qyzmet jasaý kerektigi aıtyldy. Bul baǵytta da oń jumys qajet.