Ulttyq sáıkestik: talap pen talǵam

Búgingi zamannyń ekpininen taý teńseledi. Qashaǵan aılar men jyl­dar­dy aýyzdyǵymen alysqan ushqyr oılar jeldeı estiredi. О́zgeriske toly dúnıeniń tamyryn tap bassam degen oıshyldar “tún uıyqtamaı­tyndaı, kúndiz otyrmaı­tyndaı”. Qaıshylasqan pikirler men seńdeı soǵylysqan paıymdar aqparat álemin jaılap alǵan. Sol kóp tujy­rymnyń ishinde aıtyla-aıtyla jaý­yr bolǵan kósesi de, kó­ńil kórkeı­tetin kósemi de bar. Bári­niń kóksegeni bireý – adamzat da­mýy­nyń aldaǵy uzaq saparynda adas­tyrmaıtyn temir­qazyǵyn tabý, ul­tyn ardaqtaý, dástúrin ulyqtaý, eń­sesin tikteý. Ba­tys oza shabamyn dep týlaıdy, Shy­ǵys kóshten qalmaımyn dep shý­laı­dy. Qııanda qalǵandar qııa shapqysy keledi, qııa shabýdyń qısynyn tap­qysy keledi. Tórtkúl dúnıe buryn-sońdy bolmaǵan ǵalam­dyq alamanǵa qıqýlap qosylǵan. Sol alamandaǵy kóp urannyń ishinde ulttyq sáıkes­tik týraly dabyldyń jańǵyryǵy basym. Ulttyq sáıkestik (nasıonalnaıa ıdentıchnost) degenimiz ne? Oǵan berilgen kóp anyqtamany súzgiden ótkizip sıpattasaq, ulttyq sáıkestik – naqty bir ulttyń ja­handaný jaǵdaıynda básekelestikke tótep berý qabileti jáne sol báseke­lestikte tirek etetin ulttyń kúsh-qýa­ty. Qazirgi tańda osy sáıkestik ult­tyń órkendeý múmkindiginiń kórset­kishine aınala bastady. Eger sen bú­gingi jahandyq ekonomıkalyq, teh­nıkalyq jáne áleýmettik-mádenı oń ózgeristerge der kezinde beıimdele alsań, alaókpe ýaqyttyń shańyn qaýyp qalmaısyń. Syrt qaraǵanda barynsha túsi­nikti. Kimniń jurttan qalǵysy keledi deısiń. Túlki zamandy tazy bolyp sha­lýǵa bári peıildi. Alaıda sáıkes­te­nýdiń de qyry men syry bar. Der­bes elder, ásirese, táýelsizdikke qo­ly zorǵa jetken burynǵy otar elder, ulttyq qadyr-qasıeti ǵasyrlar boıy ústemdik etken rejimderdiń qanjy­ǵa­synda ketip, túpki qasıetin qalpy­na keltirýdi kúni-túni oılaǵan elder ǵalamǵa ulttyq qanyn sýytpaı beı­im­delýdiń jolyn izdep toqsan tol­ǵanýda. Dál osy jerde ult pen ult­tyń taǵdyryn qolyna ustaǵan tul­ǵa­lardyń saıası-rýhanı biliktiligi, ja­ńasha oılaý qabileti synǵa túsken. Adam­zattyq jalpyǵa ortaq órke­nıet­ti jatsynyp, ishteı de, syrttaı da tuıyqtalǵan memleketter de bar, jahandyq jańǵyrýǵa ulttyq bedelin saqtaı otyryp erkin qosylýdyń oraıly jolyn tapqandar da joq emes. Qaısybir elder bul beıimdelý kezeńinde HIH-HH ǵasyrlardaǵy Ba­tystyń tájirıbesin ustanýda. Álem­dik damýdaǵy AQSh pen Japo­nııa­nyń, Qytaıdyń ulttyq ıdeıalaryn eskergen Germanııa GFR-diń burynǵy federaldyq kansleri Konrad Ade­naýer­diń: “Men nemispin, árqashan bolǵanmyn jáne ózimdi ylǵı osylaı sezinemin”, degen sózin ulttyq saıa­satta túpqazyq etip otyrǵanyna de­rek kóp. Fransııanyń ulttyq ıdeıa­synan de Goldiń: “Fransııa, eger fransýz alǵashqy qatarda tursa ǵana naǵyz Fransııa bolyp tabyla­dy”, – degen qaǵıdasy anyq seziledi. Eýro­o­daq­tyń ózge memleketterine kelsek, olar Ulybrıtanııada sonaý HVIII ǵasyrda kóterilgen kúshterdiń tepe-teńdigi tujyrymdamasyn ustanýdy qalaıdy. Ǵalamdyq básekelestikte ulttyq múdde úshin saıası kúshke salýdy jaqtaǵan Bısmarktyń oı-baılamy da kónere qoıǵan joq. Mundaı kesimdi ulttyq ıdeıalar etnostyq tegin jáne qundylyqtaryn uzaq ǵasyrlar boıynda memlekettik deńgeıde saqtap qalǵan elderde dáıekti júzege asyrylýy múmkin. Al kóp etnosty memleketterde taza ulttyq óktemdikti saıasatta alǵa shy­ǵarý olardyń túptiń túbinde ydy­raýyna alyp kelýi ǵajap emes. Buǵan saıasattanýshylar keshegi KSRO-ny, Iýgoslavııa men Chehoslovakııany mysalǵa keltiredi. Atalǵan federa­sııa­lyq memleketterde bir ulttyń mádenıeti men tiline basymdyq berý olardyń tarıh sahnasynan ketýine ákelip soqty. Ekinshi jaǵynan qazirgi memle­ketterdiń bári birdeı ǵalamdyq bá­se­kege jáne ulttyq sáıkestikke qa­bi­letti emes. Aǵylshyn saıasatkeri R.Ký­per “Razlom nasıı. Porıadok ı haos v HHI veke” eńbeginde búginde bar memleketterdi úshke bóledi. 1. Psevdomemleketter – óziniń ulttyq qýatyn eldiń ishinde júzege asyra almaıdy, shekarasyn saqtaýǵa múmkindigi joq. Máselen, Lıberııa, Somalı, Aýǵanstan. 2. Modernıstıkalyq memleketter – ulttyq memleketter, ishki qýatyn halyqaralyq qatynastarda erkin qoldana alady. Olardyń qatarynda Amerıka Qurama Shtattary, Ja­ponııa men Qytaı bar. 3. Syrtqy dúnıemen qarym-qa­tynasyn kúsh-qýatynyń yqpalymen emes, ózara kelisimdermen retteıdi, saıası-ekonomıkalyq damý murattary úshin táýelsizdigin óz yrqymen shek­teı alady, ishki jáne syrtqy baı­lanystary jarııaly, ashyq. Bular negizinen damýshy memleketter. Osy úsh toptaǵylardyń alǵashqy­la­ry úshin ulttyq sáıkestik másele­lerin basqa qýatty elder sheshedi. Ekinshileri osyndaı sáıkestikti asa qajet etpeıdi, kerisinshe, ózgelerdi ózine beıimdeýdi oılaýda. Úshinshi­ler­ge ulttyq sáıkestiktiń tıimdi jol­da­ryn taýyp júzege asyrýdyń ómirlik mańyzy zor. Olar ekonomıkalyq da­mýdyń ótpeli kezeńinde turǵan­dyq­tan, halyq sharýashylyǵy men má­denıettiń barlyq salasynda ozyq ataýlynyń bárin sińirýge jáne ba­rynsha tezirek sińirýge tıis. Mundaı memleketke TMD sheńberinde Qazaq­standy jatqyza alar edik. Impe­rııalyq nıetten tolyq bas tartyp úlgermegen, áskerı qýaty men jer baılyǵy sheksiz, belgili deńgeıde ındýstrııaly bolyp sanalatyn Reseı de búginde osy joldy tańdap otyr. R.Kýperdiń jikteýine mán bergen Batys saıasatkerleri ekinshi toptaǵy alpaýyt memleketterdi erekshe bólip alyp, dúnıe solarǵa beıimdeledi de­gen qorytyndy shyǵarýǵa áýes. Olar­dyń paıymdaýynsha, álemniń eko­no­mıkasy osy elderdiń ál-aýqatymen ólshenedi jáne soǵan táýeldi. Bul memleketterdiń etnostyq negizin quraıtyn ulttardyń mádenıeti de ózgelerge úlgi. Alaıda sońǵy ýaqytta buǵan kúmán keltirýshiler tabylyp otyr. Mundaı kózqaras sońǵy álem­dik daǵdarys kezinde kúsheıe tústi. Eýroodaq elderindegi ekonomıkalyq toqyraýlar, Grekııanyń, Ispanııa men Portýgalııanyń eleýli qarjy tapshylyǵyna tap bolýy kári qur­lyqtyń aldaǵy taǵdyryna kúmánmen qarata bastady. Batystyń ózinde Eýroodaqtyń múmkindigi taýsyldy, ony ydyraý kútip tur degen oılar estiletin boldy. Biz bul paıymdardy kúmánsiz deı almaımyz. Mundaı baılamdar AQSh saıasattanýshysy, professor F.Fý­kýıa­­meniń álemniń barlyq aımaqtary udaıy qaıta qurylý ústinde bolady, endi jahan damyǵan elderdiń emes, ekonomıkalyq múmkindigi mol damýshy memleketterdiń tóńiregine shoǵyrlanady degen tujyrymyn eske salady. Shyndyǵynda solaı bolyp jatqan joq pa?! Búginde álemge olja salyp kelgen Amerıka Qurama Shtat­tary da, ózin jahannyń jarylqaý­shysy retinde sezinetin Eýropa da, erekshe qarqynmen damyp kele jatqan Qytaı da Eýrazııaǵa, onyń ishinde osy ulan-ǵaıyr aımaqtyń táýelsiz shyǵysyna úıirilip otyr. Sol sheksiz-shetsiz keńistiktiń kin­digindegi Qazaqstannyń bir ózi ǵana dúnıeniń tórt qıyryn saıası jaǵ­y­nan da, ekonomıkalyq múddeler ja­ǵynan da belgili dárejede ymyra­la­sýǵa yqpal jasap keledi. Osy tusta atap óteıik, ulttyq sáıkestik pen beıimdelýdiń birjaqty nemese ekijaqty bolýy belgili bir óńirdiń ekonomıkalyq jáne tran­zıttik tartymdylyǵyna ǵana emes, sol óńirdegi memleketter basshyla­rynyń ýaqyt tynysy men talabyn seze bilý qabiletine de táýeldi. Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Na­zar­baev bul oraıda Eýrazııa aıma­ǵyn­da oq boıy ozyq tur. HHI ǵasyrdyń álem tanyǵan memleket qaıratke­ri­niń kóregendigi sonda, ulttyq ishki sáı­kestik pen ulttyq syrtqy sáı­kestikti bir-birimen úndestire oılady jáne saıası zerektikpen sátti júzege asyrdy. Elbasynyń bul oraıdaǵy qyzmetine jasalǵan zertteýlerdi qaı­talamaı, jańa qyrynan kelsek, qa­zaq­standyq ulttyq sáıkestikte álem­dik júıeniń jeke ulttyq qun­dy­lyq­tardy saqtaı otyryp, búkil adam­zat­tyq ámbebap qundylyqtardy ógeı­si­meı qabyldaıtyn tutastyqqa bet alǵany áýelden eskerilgen edi. Son­dyqtan da bizdiń kópetnosty elimiz­degi ulttyq yntymaq, ulttyq máde­nıetterdiń úndesý úlgisi kópultty ǵalamnyń ulttyq sáıkestenýiniń úlgisi retinde qabyldandy. Bul ta­rıhı jeńis bolatyn. Olaı deıtinimiz – týǵan Otanynda ózin barlyq jaǵynan erkin sezingen el ǵana adamzattyń tolyqqandy múshesi eken­digine kóz jetkize alady. Al Qa­zaqstan Prezıdenti el azamattary­nyń bárine, shyǵý tegine qaramastan, tolyq rýhanı bostandyq syılady. Qazaq memleketinde turatyn ár etnos ókili uzyn sany on ba, júz be, mıllıon ba, tildik, áleýmettik, saıası ómirde teń dárejede. Dál osy teńdik elimizdegi júzden astam etnostyń áýeli ózdi-ózdi úndesýine, sol úrdis jetile kele memleket quraýshy ult­tyń tóńiregine toptasýyna ulasty. Aqıqat úshin aıtaıyq, mundaı teńdik pen ulttyq sáıkestikke qol jetkizýdiń tájirıbesi budan buryn da bar edi. Eýropada ondaı saıası qadam alǵash Fransııada qolǵa alyndy. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda elge aǵylǵan mıgranttardyń qatary kóbeıýine baılanysty “yqsham má­denıet” baǵyty tańdaldy. Túrli etnos ókilderine ózderiniń múddele­rin ashyq bildirip, ulttyq mádenıetin qorǵap damytý úshin assosıasııalar qurýǵa ruqsat berildi. Memleket olar­dyń dinı jáne rýhanı talap­taryn barynsha qanaǵattandyrýǵa tyrysty. Arada onshaqty jyl ótkende Fran­sııanyń saıası jáne shy­ǵarma­shylyq elıtasy mıgranttardy ja­rylqaýdyń mundaı úlgisinen bas tartýǵa shaqyra bastady. Olardy el prezıdenti Valerı Jıskar d, Esten qoldady. Nege? Birinshiden, “yqsham mádenıet” baǵyty boıynsha quryl­ǵan etnostyq assosıasııalar memle­kettiń baqylaýynan shyǵyp ketti. Ulttyq talaptarda shek bolmady, ár etnostyq top ózderiniń dástúr-saltyn bılikpen birge fransýz halqynyń moıyndaýyn qalady. Mundaı talaptar kópshilik jaǵdaıda etnostyq múddeni emees, olardyń jetekshileriniń jeke múddesin kóz­dedi. Memlekettiń ýnıtarlyq júıe­den federaldyq qurylymǵa kóshýin qarastyrý týraly oılar estiletin boldy. Osynyń bári Jıskar d, Estenniń prezıdenttik jaýapkershilikpen: “Biz endi bul baǵyttan bas tartamyz. “Yq­sham mádenıet” baǵyty kezinde fran­sýz qoǵamyna jalpyǵa ortaq má­denıetten bas tartyp, kóptegen et­nostyq mádenıetterge bóliný qaýpi tón­di. Munyń sońy jeke-jeke ult­tyq birlikterge ydyraýǵa ákelip so­ǵa­dy. Al bizder, fransýzdar ejelgi ta­rıhymyz ben tól mádenıetimizdi bulaı qunsyzdandyra almaımyz”, dep málimdedi. (J. Esten “Fransýzy”). Sol tusta Fransııanyń turǵyn­dary mıgranttardyń esebinen 40 mıllıonnan 54,6 mıllıon adamǵa kóbeıgen edi. Bılik elıtasynyń qa­te­ligi osy 10 mıllıonnan astam túrli ult ókilderiniń etnostyq múddelerin memlekettik ulttyq múddemen sáı­kestendire almaýy bolatyn. Sonyń saldarynan fransýzdar eldegi azııa­lyqtar men afrıkalyqtarǵa, basqa da kóship kelýshilerge tózimsizdikpen qarady, ishki ahýal shıelenisip ketti. Fransýzdardyń 36 paıyzy magrıb jaǵynan jetkenderge, 41 paıyzy afrıkalyqtarǵa ashyq qarsy. Buǵan ásire ultshyldyq baǵyttaǵy elıta­nyń kelimsekterdi assımılıasııa ar­qy­ly fransýzdandyrý, sonyń ese­binen birtekti (gomogendik) ult qurý týraly ıdeıany saıası ustanymǵa aınaldyrýǵa umtylýy da yqpal etip otyr. “Fransııada turǵyń keledi eken, – deıdi osy baǵyttaǵy zııa­ly­lar, – kúniń úshin áıteýir ómir súr­me, fransýzsha ómir súr”. Eýropanyń ǵana emes, planeta­nyń damyǵan demokratııalyq memle­keti bolyp sanalatyn bul eldiń ult­tyq sáıkestikke jetý baǵytyn­daǵy tájirıbesinen mynany aıqyn ańǵaramyz: 1. Etnostardyń ulttyq múddeleri memleket quraýshy halyqtyń ulttyq múddesinen tysqary tura almaıdy. Osy eki múddeni úılestirýdiń Qa­zaqstan Prezıdenti usynǵan úlgisi eń aldymen mádenıetterdiń derbestigin saqtaı otyryp, memlekettiń baıyrǵy tarıhı mádenıetine birte-birte ki­ri­gýin kózdeıdi jáne soǵan sabyrmen qol jetkizýde. Bul búgin de, erteń de saıası turaqtylyqtyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Al tól mádenıet­terin úndestire alǵandardyń ýaqyt aǵymymen túbinde bir ult bolyp uıy­sýyna jol ashyq. Barlyq tarap­qa qolaıly osy birigý joly qazaq­standyqtardyń adamzatpen ulttyq sáıkestikte bolýy úshin tamasha alǵyshart. 2. Kóp ultty memleketterde et­nos­aralyq saıası jáne rýhanı ózekti máselelerdiń sheshimin atqarýshy bıliktiń qolyna basybútin berip qoıa almaısyń. Birinshiden, bılik on­daǵan, júzdegen ult ókiliniń talap-tilegin qanaǵattandyrý úshin sol talaptardy saıasılandyrýǵa májbúr bolady. Bul bılik úshin de, etnostar úshin de tıimsiz. Ekinshiden, etnostyq múddelerdiń qanaǵattandyrylý jol­daryn ult ókilderiniń ózderi ashyq talqylaýyna, qorytyndylarynyń udaıy jarııa bolýyna memleket barlyq jaǵdaıdy jasaý arqyly olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýap­ker­shiligin arttyrady. Qazaqstan halqy Assambleıasy – osyǵan qyzmet etip kele jatqan uıym. Elbasynyń tikeleı bastamasymen qurylǵan bul uıym elimizde ómir súrip jatqan etnostardy derbes múddeni oılaǵanda tutas qazaqstandyq múddeni negizge alýǵa jumyldyrdy. Tek sonda ǵana etnostar mádenıetiniń kedergisiz jáne memlekettiń qoldaýymen damı­tyn­dyǵyna kóz jetkizdi. Ulttyq óz­ara sáıkestiktiń osy zamanǵy shyǵar­mashylyq ortalyǵyna aınaldy. Barsha qazaqstandyqtar jappaı qoldap otyrǵan osyndaı tálim barda, el Prezıdentiniń álem quptaǵan ult­tyq sáıkestik taǵylymy barda ult­t­yq tuıyqtalý týraly oılaý óz qo­lyńdy óziń keskenmen birdeı. Keıde keıbir zııalylardyń tarapynan Ba­tys pen Shyǵystyń aıqyn ultshyl­d­yq baǵyttaǵy saryndaryn jón sa­naǵan, soǵan ıkemdegen baılamdaryn estısiń de jańarý men úndeýge bet túzegen ǵasyrdyń aǵymyna ilesý qandaı qıyn degen oıǵa kelesiń. Al ondaı saryndar alystan da, jaqyn­nan da jalqyndanady. * * * Jahanmen ulttyq sáıkestenýdiń qaı elderge tıimdi, qaı elderge tıim­siz ekendigi jóninde Batysta da, Shy­ǵysta da kóptegen zertteý maqala­la­ry jarııalandy. Sol ǵylymı eń­bek­terde bul úderiske qatysýshylardy eki topqa bóledi: ulttyq sáıkestiktiń obektisine aınalǵandar jáne onyń sýbektisi bolyp otyrǵandar. Bular­dyń alǵashqysy – beıimdenýshiler, ekinshisi – beıimdeýshiler. Álemde uzaq ýaqyt boıy Eýropa úlgi, ıaǵnı beıimdeýshi retinde ta­nylyp keledi. Buǵan alǵash qarsy bolǵandar eýrazııster edi. Olar Reseı arıstokratııasynyń batys­shyl­dyǵyn synap, myna saýaldarǵa jaýap izdedi: 1. Roman-germandyq mádenıettiń basqa mádenıetterge qaraǵanda ba­rynsha jetildirilgenin dáleldeýge bola ma? 2. Bir ulttyń ekinshi ult jasaǵan mádenıtetti tolyq qabyldaýy múm­kin be? 3. Eýropa mádenıetine beıimdelý ıgilik pe, álde qasiret pe? 4. Álemniń eýropalanýy bolmaı qoımaıtyny qubylys pa? 5. Eýropalanýdyń zardaptarymen qalaı kúresýge bolady? Osy saýaldar tóńireginde tol­ǵan­ǵan Reseıdiń ultshyl elıtasy júz­degen eńbek jazǵan. Olardyń kóshin N.S.Trýbeskıı, P.N.Savıskıı, G.F.Flo­rovskıı, L.P.Karsavın, N.P.Sýv­chınskıı sekildi eýrazııster bas­tady. Solar shyǵarǵan “Evrazııs­kaıa hronıka” jýrnaly men “Evra­zııa” gazetterinde “Eýropa mádenıeti – eýropalyqtar úshin. Biz tól má­denıetimizdi ardaqtaımyz” dep úzildi-kesildi málimdendi. Eýropa men Azııa­nyń qospasy bolyp tabylatyn ke­ńistikte Eýrazııa memleketin qurýdy usyndy. Sol arqyly Batystyń yq­palynan azat bolýǵa shaqyrdy. Mu­nyń astaryn árkim ártúrli túsindi. Máselen, álemge áıgili jazýshy, sha­madan tys orysshyldyǵymen kózge túsken F.M.Dostaevskıı eýrazııs­terdi jan-tánimen qoldaı otyryp: “Biz Eýropada beıimdelýshiler men quldarmyz, al Azııada bıleýshi­ler­miz”, degen bolatyn. Osy qalam­ger­diń “Eýropada – tatarlarmyz, Azııada – eýropalyqtarmyz” degen ultshyldyq saryndaǵy urany da belgili. Eýropanyń qol jetpeıtin órkenıetine aq ter, kók ter bolyp bosqa umtylǵansha, jaıbaraqat jat­qan Azııany aýyzdyqtaýǵa úndegen ol Reseı tarıhynda “Orys ıdeıasynyń” negizin qalaýshylardyń biri retinde máńgi qaldy. Árıne, Eýropada ultan bolǵansha, Azııada sultan bolý áldeqaıda tıimdi. Patshalyq Reseı bul saıasatty qy­lysh­tyń júzimen júrgizdi. Komm­ý­nıstik Reseı de tarap ketkenshe sol baǵytty ustandy. Osylaısha Reseı ımperııasy ǵasyrlar boıynda qol jetken jerdi ózine beıimdeýmen boldy. Al búginde bul alpaýyt el beıimdelýshiniń keıpinde Batys pen Shyǵysqa alma-kezek qaraıdy. Ulttyq sáıkestiktiń sharttaryn da jasap qoıǵan. S.V.Kortýnovtyń “Stanovlenıe nasıonalnoı ıden­tıchnostı” eńbeginde ol sharttar bylaı jikteledi: - Reseıdiń dástúrli órkenıetin saqtaı otyryp, Eýropa órkenıetine ıntegrasııalaný; - tuıyqtalýdan tolyq ashyq­tyq­qa qadam jasaý; - ulttyq sáıkestik úrdisinde obek­tiden sýbektige aınalý; - álemge beıimdele júrip saıası zer­deli ımperııalyq ult qurý. Bular resmı qabyldanǵan prın­sıpter bolsa, Reseıdiń birqatar saıa­sı elıtasy ulttyq sáıkestikte bári ulttyq órkenıettiń súzgisinen ótýi kerek dep esepteıdi. Ásirese, Batys pen AQSh-tyń aqparattyq agressııa­syna qatty shúıligýde. Búginde Reseı telearnalarynda kórsetiletin kórkem fılmderdiń úles salmaǵy otandyq ónimderden úsh ese artyq ekendigin aqparattyq apat dep sanaǵan zııa­lylar qazirgi tańda álemde 120 te­legraf agenttigi, 46 myń telestansa, 30 myń radıostansa bar ekendigin esepteı kelip, 86 memlekettiń shetel­derge habar taratatynyna, olardyń ta­laıy Reseıdiń aqparattyq keńis­tigine engenine, sonyń saldarynan jastardyń ózge mádenıetter men dástúrlerge áýes bolyp bara jatqa­nyna qynjylady. Reseı Syrtqy ister mınıstrligi dıplomatııalyq akademııasynyń professory I.Pa­narın (“Tehnologııa ınformasıon­noı voıny”) ulttyq básekede jáne ulttyq sáıkestik úrdisinde Reseı obektige emes, sýbektige aınalý úshin syrtqy dúnıemen batyl aqpa­rattyq ıntegrasııaǵa barýdy usyna­dy. Onyń oıynsha, Reseı áýeli Ger­manııamen, Avstrııamen, Fransııa jáne Ispanııamen osyndaı baıla­nys ornatýǵa tıis. Sodan keıin Reseı tolyq múshesi bolatyn Eýropalyq biregeı ıntegrasııalyq aqparattyq arna qurý qajet. Ony 2010 jyly eýropalyq aqparattyq qoǵamǵa aınal­dyryp, aqparat almasýda ózara tı­imdi kelisimge qol jetkizýge bola­dy. Al túpki maqsat – Reseı basty oıynshy bolyp tabylatyn Azııa – Tynyq muhıty aqparattyq qoǵam­dastyǵyn qurý. Bul qoǵamdastyq álemdik aqparat aınalymynda ár eldiń talap-tilegin eskeredi, aqpa­rattyq agressııa uǵymy joǵalady. Reseı zııalylaryn alańdatyp otyrǵan máseleler bizdiń elde de bar. Ulttyq fılmder Qazaqstan tele­ar­nalarynda kórsetiletin kınoónim­deriniń úsh paıyzyn ǵana quraıdy. Reseı elıtasy Batystyń aqparat aǵymynan qorǵanýdy oılasa, biz osy memlekettiń telearnalary respýblı­kaǵa erkin engenine, qazaq tilindegi tól habarlardyń solardyń kóleń­kesinde qalǵanyna alańdaýdamyz. Árıne, qazirgi kezeńde, tele-kom­mýnıkasııalyq tehnologııa barynsha damyǵan ýaqytta syrtqy aqparat aǵymyna tosqaýyl qoıý múmkin emes. Onyń qajeti de joq. О́ziń bere almaıtyn nemese óndire almaıtyn aqparatty álemdik arnalar arqyly halyqqa jetkizýge mindettisiń. Sol aqparattardyń aıqyn zardapty túr­lerinen eldi qorǵaý da paryzyń. Ál­emniń damyǵan elderimen aqparattyq tehnologııada básekege túse almaı­tynyń da belgili. Olar quryp otyr­ǵan aqparat júıesiniń qýaty bas aı­naldyrady. Bı-Bı-Sı, SNN sekildi alpaýyttardy bylaı qoıǵanda, AQSh-ta ǵalamdyq taǵy bir jeke­menshik aqparattyq ımperııa quryl­ǵan. “Amerıka – onlaın” álemdik In­ternet – provaıderi men buqara­lyq aqparat quraldary salasyndaǵy eń iri kompanııa “Taım Ýorner” birigip kúsheıe tústi. Olardyń ortaq quny 350 mıllıard dollarǵa jýyq. 1994 jyly “Hıýz” kompanııasyna tıesili eki baılanys jer serigi ushy­ryldy. Ol bir mezgilde 150 tele­ar­nanyń habaryn taratýǵa qabiletti. Osyndaı jaǵdaıda I.Panarınniń usynystary oryndy sekildi kórinedi. Qazaqstan áýeli TMD aımaǵynda aq­parattyq qoǵam qurýǵa yntaly bo­lyp, sol arqyly qaýymdastyq sheń­berinde aqparat almasýdyń barlyq taraptarǵa tıimdi júıesine qol jet­kize alar edi. Mundaı qoǵam el Pre­zı­dentiniń júzege asyp otyrǵan Eýrazııa ıdeıasynyń aıasynda osy ulan-ǵaıyr keńistikte dúnıege kelse quba-qup emes pe?! Jahandyq úrdiske aınalǵan ulttyq sáıkestik órisinde aqparat aǵymy men aqparat almasý­dyń qanshalyqty mańyzdy ekenin eskersek, bul oılardyń túbinde qolǵa alynatynyna senesiń. * * * Ulttyq sáıkestiktiń qajet eke­nine jáne onyń bolmaı qoımaı­ty­nyna kóz jetkizgen elderdiń qatary ýaqyt ótken saıyn tolyǵyp keledi. Jahandaný ǵasyrynda eshkim de óz­gelerden tys derbes ómir súre al­maıdy. Alaıda bul sáıkestiktiń de jóni men josyǵy bolýy kerek. Da­mýshy memleketterdiń saıası-shyǵar­ma­shylyq elıtasy búginde osy únde­sýdiń obektisine uzaq ýaqyt aınalý qanshalyqty tıimdi jáne qansha­lyq­ty zııandy degen oıǵa berilgen. Eger sen ekonomıkalyq-mádenı damý jo­lyn ózińe úlgi tutqan eldiń órke­nıetin talǵammen qabyldap, ulttyq tarıhı qalyptasý dástúrlerińmen sáıkestendire almasań, aldymen rýhanı, sońynan saıası táýeldilikke ushyraýyń múmkin. Osyǵan oraı neni sáıkestendiremiz, neni qabylda­maı­myz degen saýalǵa ǵylymı- fılo­sofııalyq negizdelgen durys jaýap tabýdyń mańyzy zor. Osy jerde nazar aýdara keteıik, ulttyq sáıkestikte Eýropanyń Fran­sııa, Germanııa, Anglııa sekildi barynsha damyǵan elderiniń ózi barynsha saq. Olar qazirgi deńgeıine saıası- ekonomıkalyq qurylymdy álemniń ozyq úlgilerin talǵammen qa­byldaı otyryp sabyrmen moder­nı­zasııalaý arqyly jetti jáne sol jetilý jolynda ulttyq memleket prın­sıpin birinshi kezekke qoıdy. Áli de solaı. Dástúrli órkendeý jolynan jańyldyrmaıtyn ári álemmen qatar damýǵa bastaıtyn mundaı baǵytty búgingi Qazaqstan da tańdaǵan. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev uıytqy bolǵan Eýrazııa­lyq Odaq sekildi halyqaralyq uıym­dar arqyly Qazaqstan óziniń memle­kettik, ıaǵnı ulttyq múddesin alys jáne taıaý shet eldermen ekonomı­kalyq-rýhanı sáıkestikte dáıekti sheship keledi. Elbasy táýelsizdik strategııasy aıasynda talaı márte atap kórsetkenindeı, bul odaqtar eń aldymen ár eldiń ulttyq múddeleri ózara tıimdilik jaǵdaıynda júzege asyrylýyn, tańdaý erkindigi saqtala otyryp kúsh biriktirý maqsatyn kózdeıdi. Naq osy ustanym jekele­gen memleketter arasyndaǵy jáne adamzattyq deńgeıdegi sáıkestikte adast­yrmas temirqazyq bolýǵa tıis. Ǵalammen ulttyq sáıkestikke um­ty­lýdyń qazirgi zamanǵy erekshe­lik­teri týraly zertteýler az emes. Ba­tys­tyń saıasatkerleri men ǵalymdary keshegi Keńester Odaǵy respýblı­ka­larynyń osy yńǵaıdaǵy ahýalyn taldaı kelip, bul oraıda Qazaq­stan­nyń irgeles memleketterden kósh il­geri ketkenine, Otanymyzdyń qysqa merzimde serpindi ekonomıkalyq damý jolyna túsip úlgerýi sonyń nátıjesi ekenine nazar aýdarady. Olar sonymen birge keıbir memle­ketterdiń “jabyq esik” jaǵdaıynda ómir súrip otyrǵanyn aıta kelip, bulardyń qataryna О́zbekstan men Túrkimenstandy qosady. Batys el tanýshylary muny atalǵan memleket­terde keshegi kommýnıstik rejimniń tusynda dástúrli ulttyq qundylyq­tardyń suıylyp ketýinen, olardy qaıta jańǵyrtý úshin belgili merzimge tuıyqtalýdyń qajet bolǵandyǵynan emes, memleket bıligin qolǵa alǵan­dardyń álemmen ashyq aralasyp, ulttyq sáıkestikke barýǵa daıyn bolmaı shyqqandyǵymen túsindiredi. Bul paıymmen belgili dárejede kelisýge bolatyn shyǵar. Ulttyq sáıkestikke talpynǵan el­derdiń birazynda mádenıetter alma­sýynyń tarıhy da zerttelýde. Uzaq ýaqyt Brıtanııa mádenıetin sińirýmen bolǵan Indııanyń tarıhı qysqa merzimde ulttyq rýhyn taýyp, barlyq jaǵynan qarqyndy damyp kele jatqandyǵynyń syryn bilý artyq bolmas edi. Keńestik mazmun­da­ǵy kommýnızm ıdeıasyn eldi qy­ryp-joıyp júzege asyrýǵa asyqqan Qytaı jalt burylyp, Batystyń na­ryǵyn qalaı tez ıgeredi degen sa­ýal­­ǵa aıqyn jaýap tapsań, tóńirekpen tize qosa ilgerileýdiń tetigin tabar ediń. Osyndaı zertteýdi TMD aýma­ǵyn­da erte bastaǵan Reseı ǵalym­da­ry jaramsyzdyǵy tarıhı dálelden­gen rejimdik ıdeologııalardyń zardabynan jedel arylyp, álemmen ulttyq sáıkestikke túsýdiń birden-bir tıimdi joly – memlekettik ulttyq qundylyqtardy ámbebaptandyrý dep otyr. Bul jerdegi ulttyq memle­ket­tik qundylyqtar degenimiz – eldi ekonomıkalyq jáne rýhanı damy­týdyń saıası sheshimderi, syrtqy dú­nıe­men osy salalarda jasalatyn qa­rym-qatynastyń basym baǵyttary. Eger osy tańdaýlar memlekettiń ishki qajettiginen týyndap, júzege asyrý múmkindigine saı kelse jáne ózge el­dermen baılanysta qatań eskerilip, naqty nátıjelerge negizdelse, ulttyq qundylyqtardyń ámbebap­tandyrylǵany. Qazaqstannyń damý joly, Elbasynyń órkendeý joly osy talaptardyń aıryqsha eske­rilýimen daralanady. Al Batys pen Shyǵystyń oıshyldary bolsa, je­kelegen ulttardyń sáıkestigi adam­zattyq sáıkestikke bastaıtynyn dá­lel­deýden jańylǵan emes. Osyndaı baılamdardyń ishinde S.Hantıng­tonnyń (“Stolknovenıe sıvılı­zasıı”) oıy oqshaý tur. Ol ulttyq sáıkestik qanatyn keńge jaıa kele adamzattyq birkelki órkenıettiń qurylýyna ákeledi, jańa adam, álem adamy jasalady deıdi de, oǵan “homoglobalıs” dep at qoıady. Kim bilsin, ekpininen taý teńse­letin zamanda ol da ǵajap emes qoı. Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń depýtaty.