Kópten kútken Qazaqstan – Túrkııa qurama komandalary arasyndaǵy bul oıyn keshe túnde oınaldy. Osy kúni Astananyń “Astana-arena” stadıonyna jınalǵan kórermenniń qarasy aıtarlyqtaı kóp boldy. Sol kórermen qaýymnyń eń negizgisi bolyp keshenniń tórinde Elbasy Nursultan Nazarbaev otyrdy.
Jasyratyny joq, bárimiz edáýir úmit artqan match 3:0 esebimen Túrkııa fýtbolshylarynyń paıdasyna sheshildi. Sóıtip, túrikter taǵy da mereılerin asyryp ketti. Biraq bul qalaı degende budan bes jyl burynǵy 6:0 degen esep emes-tin. Onyń ústine bizdiń jigitter tym nashar oınaǵan joq. Bul jerde jeke sheberlikteri joǵary, komandalyq oıynnyń tásilderine tereńirek qanyq osmanly jigitteriniń basym túsýi ábden zańdy edi.
Match aldyn ala belgilengen ýaqytta, týra túngi 22.00 saǵatta bastaldy. Biz halyqaralyq standartqa da endi beıimdelip júrgen halyqpyz ǵoı, Eýropa stadıondarynyń bárinde fýtbol oıyndary osylaı kesh ótetinin jańa bilip jatyrmyz. Bul jurttyń jumystan keıin kelip kórýlerine de, úılerinde otyryp, kógildir ekrannan tamashalaýlaryna da barynsha qolaıly ýaqyt bolyp tabylady. Máselen, bizde túnde bolǵan sol kezdesýdi Túrkııanyń da, Eýropa qurlyǵyndaǵy ózge elderdiń de turǵyndary kórip shyqqany anyq.
“Bul ánim burynǵy ánnen ózgesherek” demekshi, bizdiń tap osy túrik qardashtarymyzben bul jolǵy qaýyshýdy kútkenimizge kóp bolǵan. Bul kútýdiń basy bıylǵy qysta Shveısarııanyń Non qalasynda 2012 jyly Polsha men Ýkraınada ótetin Eýropa chempıonatynyń irikteý týrnırine jerebe tartylǵanda, bizdiń quramanyń Túrkııa komandasymen bir topqa túskeni belgili bolǵan shaqtan da buryn bastalǵan. Dáliregi, qyjyldyń qyzýy 2005 jyldyń 8 maýsymynda Almatyda túrik fýtbolshylarynan 0:6 esebimen kúıreı jeńilis tapqanymyzdan keıin-aq, kóp uzamaı lyp etip kóterilgen. Sonyń aldynda, 2004 jylǵy 9 qazanda Ystambulda osy qarsylastan 0:4 bolyp taǵy ońbaı utylǵanymyz da sanamyzda sartap bolyp turǵanymen, eki rette de múltimiz ketip qalǵandaı kóringen. Endi she, tap sol 2004 jyly Eýropa chempıonatyna barý úshin Latvııamen pleı-off shaıqasyn ótkizip, sheshýshi sátte 0:1 esebimen eriksiz tize búkken túrikterdi de shalyp jyǵatyn tásil bar ekenine kóńil ımenbeı ılanatyn. Al búginde reıtıngisi qansha jerden joǵarylap ketkenimen, latyshtar keshegi keńes kezeńinde bizden úıde de, túzde de kezek utylyp júrgen eldiń búgingi urpaqtary bolatyn.
Sondyqtan endi qaıta kezdessek, túrikterge buryn ketken esemiz qaıtyp, kóńilimiz toǵaıatyndaı kórinetini shyndyq edi. Onyń ústine sodan beri de biraz ýaqyt ótip ketti. Biz túrikterge ońbaı jeńilgende, quramanyń tizgini jattyqtyrýshy retinde eshqandaı bilimi de, biligi de joq Sergeı Tımofeevte boldy. Ol atqarǵan tirliginen nátıjeli jemis shyǵarýdan góri, ózinen qalaıda jaýapkershilikti alshaqtatýdyń jaıyn aldymen oılastyrǵan qý jigit bolyp shyqty. Onyń ornyna golland mamany Arno Paıpers kelgennen soń baryp, eýropalyq úrdis pen úlgide qurama komandalar qalaı jattyǵatynyn bile bastadyq. Rasy kerek, kezeńinde jeńisi men jeńilisi qatar júrgen bul maman 2008 jyldyń qazanynda oryntaǵyn bosatqanǵa deıin qazaq fýtbolyn týra jolǵa salýǵa biraz baǵyt jasap ketti. Al ol ketkennen keıin nemis mamany Bernd Shtork shylbyrdy shıratyp ustaı bastady.
Jańa bapkerdiń ózi de match bastalar aldynda sol kilkı utylystardyń endigi kezdesýde alǵa qulshyna umtylýǵa úlken sebep bolatynyn aıtyp edi. Buǵan qosa sol aralyqtan beri ótken biraz ýaqytta biz qanshalyqty deńgeıde ilgeri jyljı aldyq, bul match sony da kórsetýge tıis bolatyn. Bul – bir. Ekinshiden, túrik quramasynyń tizginin álemdegi baǵaly bapkerlerdiń biri Gýs Hıddınk ustady. Bizdiń “A” irikteý tobynda túrikter men bizderden basqa taǵy Germanııa, Avstrııa, Belgııa jáne Ázirbaıjan quramalary bar ekenin jankúıer qaýym jaqsy biledi ǵoı dep oılaımyz. Kózi qaraqty oqyrman birden baıqaǵan shyǵar, bul top negizinen german jáne túrki násildiler juraǵatynan quralyp otyr. Osyndaǵy alty quramanyń úsheýin nemister jattyqtyrady. Bizde Bernd Shtork bolsa, ázirbaıjandardy Bertı Fogts, Germanııanyń ózinde Ioahım Lev bar. Sol sııaqty nemis tildi Germanııa men Avstrııany mádenıeti men mentalıteti uqsas Belgııa tolyqtyrady. Al qalǵan úsh el –Túrkııa, Ázirbaıjan jáne Qazaqstan túrki tildes elder bolyp tabylady.
Bir qyzyǵy, Eýropanyń fýtbol qazanynda qaınaǵan bar-joǵy osy úsh túrki eli bolsa, sonyń bári bul joly bir toptyń toryna tap kelipti. Munyń arǵy jaǵynda Shtork kezinde Qazaqstanda týǵanymen, Germanııada ósken eki fýtbolshyny quramaǵa tartyp otyr. Bulardan bólek, Alekseı Popov jáne Qazbek Geterıev syndy eki reseılik oıynshyny da qatarǵa qosqan jaıymyz bar. Mundaı jaǵdaıdy Túrkııa quramasy da qoldanyp júr. Olarda, mysaly, túbi brazılııalyq Mehmet Aýrelıo (shyn aty-jóni Marko Aýrelıo) oınaıdy. Budan buryn sapta aǵylshyn Kazım (Kolın Rıchards) de bolǵan. Budan qaldy, quramadaǵy biraz túriktiń týǵan jerleri basqa elder bolyp keledi. Máselen, Hamıt jáne Halıl Altyntop, Nýrı Shahın, Hakan Balta jáne Omer Erdoǵan – Germanııada, Máýlit Erdınch – Fransııada, al Torǵaı Bahadır Avstrııada týyp-ósken.
Endi tikeleı matchtyń ózine kelsek, ol túrikterdiń birden bas salǵan joıqyn shabýylymen bastaldy. Sonyń arqasynda matchtyń 1-shi mınótinde-aq bizdiń qaqpaǵa buryshtama aıyp doby baǵyttaldy. Osy jaǵdaı 5-mınótte taǵy qaıtalandy. Biraq taıaýda Oman quramasymen osy stadıonda joldastyq kezdesý ótkizip, onda 3:1 esebimen jeńiske jetip, kádimgideı qorazdanyp qalǵan bizdiń jigitter buǵan yǵa salmady. Arasynda olar da alǵa dop asyryp, qarsylastarynyń tamyryn basyp kórip jatqandaı áser qaldyrdy. Sondaı bir sátterde bizdiń Sergeı Ostapenko túrik Onýr Redjep Kıvrak qorǵaǵan darbazany baspen nysanaǵa aldy. Degenmen, myqtynyń aty myqty ǵoı, túrikterdiń oıly shabýyly barǵan saıyn qaýipti bola tústi. Máselen, oıynnyń 10-shy mınótinde bizdiń qaqpashy tike urylǵan dopty ázer qaǵyp úlgerdi. Kelesi qıyn soqqy 13-shi mınótte jasaldy. Ony qorǵaýshy Sabrı Saryoǵlý alystan qııalaı tartty. Budan keıingi sátterdiń birinde Mehmet Aýrelıo bizdiń qaqpa alańynda eki qorǵaýshynyń el-selin shyǵarsa, kelesisinde ataqty Nıhat Kahvedjı sol mańnan sál bolmaǵanda gol soǵyp jibere jazdady. Ony da qorǵaýshylarymyz áýpirim álegimen qaıtardy.
Budan keıin de túrikter qaıta-qaıta bizdiń qorǵanystyń mazasyn ala berdi de, arasynda alań ıeleri qarsy shabýyl uıymdastyryp turdy. Bul jerde Nurbol Jumasqalıevtiń qaqpa alańyna qaraı kólbeı tastaǵan dobyna Sergeı Ostapenkonyń shamaly ǵana jetpeı qalǵany este jaqsy saqtaldy. Al esep tipti de kútpegen jerden ashyla ketti. Osy tusta oıyn birshama saıabyr tapqandaı bolyp kórinip edi, sóıtsek, onysy daýyl aldyndaǵy tynyshtyqtaı ǵana bola salǵan eken. Aldymen Hamıt Altyntop bizdiń qaqpaǵa qaraı dop zyrlatty. Onysy qaqpashy Andreı Sıdelnıkovtiń janynan janaı ótip, qaqpanyń oń jaq baǵanyna baryp soǵyldy da, keri qaraı kólbeı qaıtty. Mine, sol dopqa onsyz da oıyn bastalǵaly shabýylda belsendilik tanytyp júrgen Túnjaı Shanlı buryn jetti. Ol aıaǵyn tosa qoıǵany sol edi, domalanǵan dop qaqpaǵa qaraı kúmp ete tústi.
Sirá, bizdiń jigitter túıin osylaı oılamaǵan jerden birden sheshile salady dep kútpese kerek, myna goldan keıin áp-sátte bojyrady da qaldy. Tájirıbeli túrikter bul jaǵdaıdy óte tamasha paıdalana bildi. Sóıtip, arada bar bolǵany eki mınót ótkennen keıin esepti 2:0-ge jetkizdi. Túrikter quramyndaǵy eń ataǵy zor eki fýtbolshynyń biri bolyp tabylatyn Hamıt Altyntop ózine qaraı zýyldap ushyp kele jatqan dopty shamamen 25 metrdeı jerden toqtatpastan qaqpaǵa qaraı urdy da jiberdi.
Kezdesýdiń ekinshi taımy da qonaqtardyń basymdyǵymen ótti. Biraq bul bizdiń quramanyń gol soǵýǵa múmkindigi bolmady degen sóz emes. Ondaı jaǵdaılar bizde bir emes, birneshe ret boldy. Alaıda, birde sheberligi jetispegen, birde qatty tolqyp ketken oıynshylarymyz olardan naqtyly nátıje shyǵara almaı jatty. Onyń ornyna túrik Nıhat Kahvedjı matchtyń 74-shi mınótinde ózine tán sheberlikpen eki-úsh qorǵaýshyny aldap ótti de, oıyn esebiniń sońǵy núktesin qoıdy. Túrikterdiń budan keıin de gol soǵatyn múmkindikteri boldy. Bizdiń baǵlandar da odan quralaqan qalǵan joq. Oıyn sonymen bitti.
Bul oıyn Túrkııa quramasynyń toptan ozyp shyǵatyn eki komandanyń biri bolýǵa ábden laıyq ekenin kórsetip berdi. Endi toptardaǵy kelesi oıyn 7 qyrkúıek kúni oınalady. Bul kúni Qazaqstan quramasy Venada Avstrııa komandasymen kezdesedi.
Serik PIRNAZAR, Astana.
Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.
