Bilim berýdegi mańyzdy betburys

Kókeıkesti Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev­tyń “Jańa onjyldyq – jańa ekono­mıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda kórsetilgen mindetterdi júzege asyrý maqsatynda Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi Qazaqstan Respýblı­kasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn ázirlep, ony talqylaýǵa usynǵany belgili. Osy múm­kindikti paıdalana otyryp, joǵary bilim berý salasyna baılanysty 2-3 usynys aıtýdy oryndy dep esepteımin. Ázirlengen memlekettik baǵdarlamada, jalpy bilim berýdiń basqa da kókeıkesti máselelerimen qatar, joǵary bilim berýdi jańǵyrtýdyń strategııalyq maqsattary qarastyrylǵan. Joǵary bilim berýdegi ǵylym men óndiristiń suranymyna baı­lanysty ıkemdi betburys jasaý ózekti másele jáne bolashaq mamandardy oqy­týdyń qazirgi zamannyń talaptaryna saı jańa baǵdarlamalaryn engizý, olardyń mazmunyn ózgertip otyrýǵa múmkindik berý, óz mamandyqtaryn erkin jáne te­reń meńgergen ári shektes jumystarǵa jaqsy beıimdelgen, ishki jáne syrtqy rynoktaǵy básekege qabiletti kadrlar daıarlaýdyń mańyzdylyǵyna erekshe mán berilýi quptarlyq jáıt. Joǵary bilim berýdiń irgeliligin te­reńdetý bolashaq mamandardy oqytý úr­di­sinde negizgi irgeli ǵylymdar (fızıka, matematıka, hımııa) men arnaıy qol­dan­baly ǵylymdardan naqty, ári tereń bilim berýdi qamtamasyz etý arqyly júr­gizilýi kerek. Álbette, ǵylym men teh­nı­kanyń jańa baǵyttary kóbinese birneshe ǵylymı pánderdiń toǵysynda bolyp keletindikten jáne olardy tereń meńgerý úshin stýdentterdiń toǵysqan ǵylym sa­la­larynan qajetti deńgeıde daıyn bo­lýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Son­dyq­tan oqytýdyń mazmunyn ózgertýde za­ma­na talaptaryna sáıkes negizgi ma­man­dyq­qa shektes ǵylymı pánderdiń úılesti­ri­lýin pánaralyq zańdylyqtar men baıla­nys­tar negizinde qamtamasyz etý de kajet. Osy usynys-tilekterdiń qajettiligin “Materıaltaný” pánin oqytý barysynda baıqaýǵa bolady. Stýdentterdi ınjener­lik mamandyqtarǵa daıarlaýda bul pánniń mańyzy joǵary, sebebi materıaldardyń tehnıka men tehnologııada alatyn orny erekshe. Ári qaraı barmaı-aq, kosmostyq tehnıkada, elektronıkada, atom óndiri­sin­degi tamasha jetistikterdiń barlyǵy sa­paly jáne kóp fýnksııaly materıal­darǵa baılanysty ekendigi barshaǵa aıan. Ǵylym men tehnıkanyń ári qaraı qa­rysh­tap damýy ótken ǵasyrdyń toqsa­nyn­shy jyldarynan bergi eki onjyl­dyq­ta ǵylymda jańa baǵyttyń – nano­ma­terıaldar men nanotehnologııanyń paıda bolyp ázirlenýimen erekshelenýde. Ǵylymǵa kelgen bul jańa baǵyt qazir irgeli jáne qoldanbaly ǵylymdardyń túıisindegi óte mańyzdy baǵyt bolyp otyr. Nanotehnologııa joǵary tehnolo­gııanyń bir bóligi ǵana emes, HH1 ǵasyr­daǵy biryńǵaı júıe jasaýshy ekonomı­kalyq faktor retinde qarastyrylýda, óıtkeni mundaı ekonomıkaǵa tek tabıǵı baılyqtar men olardy óńdeýge arnalǵan ekonomıka túrinde ǵana emes, kerisinshe, ǵylym men bilimge negizdelgen ekonomı­ka retinde qaraý kerek ekendigi túsinikti. Osyǵan oraı, joǵary bilim berý salasy qoǵamdaǵy ǵylym men óndiristiń, jalpy ekonomıka men rýhanı úrdisterdiń suranysyna ýaqytynda jaýap beretindeı bolýy óte mańyzdy. О́kinishke oraı, qa­zirgi kezde “Materıaltaný” páni boı­ynsha oqýlyqtar men oqý baǵdarla­malary bul talapqa saı bolmaı burynǵy deńgeıde qalyp otyr, kóptegen oqýlyq­tarda “Materıaltaný” páni irgeli emes, qoldanbaly ǵylym retinde oqytylýda. Bul durys túsinik emes jáne onyń qa­­lyp­tasyp ketýiniń negizgi sebepteriniń biri “Fızıkalyq materıaltaný”, “Má­shı­ne jasaý materıaltanýy”, “Jar­tylaı ótkizgishter materıaltanýy”, “Qu­rylys materıaltanýy”, taǵy sol sııaqty oqýlyqtardyń sanaǵa mol sińip ketýi men únemi qoldanysta bolýy. Qazirgi kezdegi qoldanylyp júrgen oqýlyqtardyń bar­lyǵy jaqsy oqý quraldary bolyp esep­teledi, bularda materıaldardyń quramy, makroqurylymy men qasıetteriniń ara­syndaǵy ózara baılanystar oqytylyp, zertteledi. Biraq, bul baılanystar men olardy zertteýdiń úlken bir kemshiligi bar, ol materıaldar men olardyń qa­sıet­terin anyqtaýda tehnologııanyń es­kerilmeýi sebepti, bul ádis mate­rıal­dardyń qasıetterin aldyn-ala boljaýǵa múmkindik bere almaıdy. Kerekti ma­te­rıaldar alýǵa kóptegen eksperımentter ja­saý arqyly qol jetkiziledi, biraq bul ádis materıal qasıetteriniń nelikten bol­ǵanyna jaýap berýge álsiz bolyp tabylady. Osyndaı kemshilikter materıaldar alý­daǵy jańa prınsıpterdi izdeýge ákel­di de, bul arada materıal qasıetteriniń qalyptasýyna tehnologııa áseriniń birin­shi orynǵa qoıylý kerektigi naqty dálel­den­di. Osy zertteýlerdiń negizinde ǵy­lym­nyń damýyndaǵy jańa baǵyt – nanotehnologııa qoldanysqa keldi. Na­notehnologııa materıaldardyń quramy, qurylymy men qasıetterin atomdar men molekýlalardy manıpýlıasııalaý arqyly kerek baǵytta ózgertip otyrýǵa mumkindik beretin ǵylymnyń jańa baǵyty bolyp qalyptasyp keledi. Nanotehnologııa atom­dar men molekýlalardyń mehanı­ka­syna baılanysty bolatyndyqtan, mate­rıaldardyń atomdary men molekýlalary deńgeıinde bolatyn úrdister ózderiniń naqtylyǵy men kórnektiligin makromas­sh­tabta kórsete almaıdy. Máselen, atomdardy belgili bir orbıta boıynsha aınalyp júretin elektrondy fýtbol doby retinde qarastyrsaq, kezdeısoq jaıǵa tap bolamyz – doptyń tutas qa­byrǵany tesip ótip, arǵy jaǵyna bir-aq shyqqanyn baıqaımyz. Bul tańqalarlyq jaıt klassıkalyq fızıkada múldem kez­despeıdi jáne klassıkalyq fızıkanyń zańdylyqtaryna qaıshy keledi, ony tek qana atomdardyń kvanttyq mehanıkasy ne­gizinde túsindirýge bolady. Fızıkter mu­ny týnnel effektisi dep ataıdy. Kvant­tyq mehanıkada elektron ári ele­mentti bólshek retinde de, ári elementti tolqyn retinde de birdeı qarastyrylady. Joǵaryda keltirilgen mysalda elektron elementti tolqyn retinde qarasty­ry­lady da, ol qabyrǵadan tesik (týnnel) taýyp, óte shyǵady. Materıaldardyń osyndaı “túsiniksiz” qasıetterin jáne atomdar men molekýlalar deńgeıinde bolatyn basqa da úrdisterdi kvanttyq mehanıka negizinde ǵana ǵylymı deńgeıde túsinip bilýge bolady. Qoldanystaǵy “Materıaltaný” oqý­lyqtary klassıkalyq fızıka zańd­y­lyqtaryna sáıkes jazylǵandyqtan, nanomaterıaldardyń qasıetterin tereń túsiný úshin qaǵıdalary kvantty me­ha­nıkaǵa negizdelgen jańa oqýlyqtar qa­jet. Nanomaterıaldar men nanotehno­lo­gııalar týraly ǵylymnyń qaryshtap da­mýy bul jańa uǵymdardyń qazirgi ýa­qytta orta mektepterge de enýine ákelip otyr. Sondyqtan “Materıaltaný” pánin eski baǵdarlamalar men eski oqýlyqtar negizinde oqytý qazirgi jaǵdaıda uly kóshten artta qalýshylyqqa ákelýi múm­kin, óıtkeni, materıaltanýdan irgeli oqý­lyqtyń joqtyǵynan “Materıaltaný” páni kvanttyq mehanıka deńgeıinde te­reńdete oqytylmaıdy, joǵaryda aıtyl­ǵandaı, qoldanystaǵy oqýlyqtardyń barlyǵy derlik klassıkalyq fızıka deń­­geıinde jazylǵan. Osyǵan baı­la­nysty nanomaterıaldar men nanotehno­logııa ǵylymyn damytýǵa, ǵylymı orta­lyqtar janynan ashylǵan nanotehno­logııalyq zerthanalar men ortalyqtardy zertteý qural-jabdyqtaryna bólingen qar­jylardyń tıimdiligi óte az bolýy múm­kin. Qazir elimizdiń birqatar joǵary oqý oryndarynda “Materıaltaný jáne jańa materıaldar tehnologııasy” mamandyǵy boıynsha ınjener kadrlar daıyndalyp shyǵarylýda. Bul durys ári quptaıtyn másele desek te, mamandarǵa “Materıal­taný” páni eski baǵdarlamalar negizinde oqytylýda. Erte me, kesh pe, bul kemshi­likten arylýǵa týra keledi, óıtkeni, jo­ǵaryda birneshe aıtylǵandaı, “Mate­rıaltaný” pániniń negizi klassıkalyq fızıka emes, kvanttyq fızıka bolýy tıis. Bulaı bolmaıynsha, materıaltaný­dyń qazirgi bólinbes taraýlary bolyp esep­teletin nanomaterıaldar, nanoteh­no­logııa, materıal qasıetteriniń olardyń mól­sherine táýeldiligin, asa úlken sozym­dylyq, óte joǵary ótkizgishtilik sııaqty erekshelikterin klassıkalyq fızıka negizinde túsiný múmkin emes. Materıaltaný páni jáne “Mate­rıal­taný jáne jańa materıaldar tehno­lo­gııasy” mamandyǵy boıynsha qalyptas­qan jaǵdaıdy osy mamandyqtyń baka­lavrıat, magıstratýra baǵyttary stan­dar­tyn ózgertý arqyly retteýge bolady. Bul óte ózekti másele, óıtkeni, nano­ma­te­­rıaldar men nanotehnologııa týraly oqý ádebıetteri qazir joqtyń qasy. Nano­ma­terıaldar men nanotehnologııalar jóninen mamandar daıyndaý kún tárti­binde turǵan ózekti másele bolǵandyqtan suranys bularǵa joǵary bola bermek, sebebi ǵylymnyń mundaı jańa baǵyty barlyq salada (kosmosty meńgerýden medısınaǵa deıin, ulttyq qaýipsizdikten ekologııa jáne aýyl sharýashylyǵyna deıin) tehnologııalyq damýdy jańa sa­tyǵa kóterip, adamzat ómiriniń qaryshtap órkendeýine múmkindik beretinine nyq senim bar. Ǵylymı-tehnıkalyq saıasat pen óndiriske ınvestısııa quıý boıynsha ma­man­dardyń pikirinshe, bastalǵan nano­tehnologııalyq revolıýsııanyń adamdar ómirine oń áseri ótken ǵasyrdyń 80-90- jyldarynan beri jalǵasyp kele jatqan kompıýterlik revolıýsııadan birneshe ese aýqymdy ári tereń bolmaq. Osyǵan baı­lanysty bul bastalǵan nanotehnolo­gııa­lyq revolıýsııanyń sheshilýi tıis kóp­tegen máseleleri ǵylym men tehnıka sa­lasyna ǵana emes, sonymen qatar, mem­le­kettik basqarý organdary men bilim be­rý mekemeleriniń de aldyna qoıylyp otyr. Amangeldi QANAEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory.