Báıterek batyr

Jazýshy Tabyl Qulyıas satıra-ıýmor janrymen qatar muraǵat, mura­jaı­lardaǵy tarıhı de­rek­terdi zerttep “Qan­jo­sa ǵasyr” kitabyn shy­ǵar­ǵan bolatyn. Endi, mine, ol “Qyrǵyn”, “Qan keshý” atty kitaptaryn baspaǵa tapsyryp otyr. Onda 1922-1932 jyldar keze­ńinde qazaq halqy bastan keshken jáıtter baıanda­la­dy. Tómende biz sol ki­taptan úzindi jarııalap otyrmyz. Baıtaq dalamyzdy qyzǵysh qussha qoryp, dushpannyń tabanyn tıgizbeýde úsh júzdiń qazaǵy bir ata, bir ananyń balasyndaı judyryq bop jumylyp, tatýlyqty tý etip, jymysqynyń kózine qum quıyp, jattan jatpaı-turmaı qorǵana bilgen. Biregeı batyrlary dushpa­nyn aıbarymen jasyta bilgen, soǵysa qalsa jer qaptyryp erligin asyra bilgendigin aqtańdaǵy mol tarıhymyzdan endi-endi bile bas­tadyq. Árıne, kóp derekterdi jar­qyratyp ashýǵa keıindep qal­ǵa­nymyzǵa túrli kezeń, pysy basqan ámir­shildik kináli. Oryn­bor­lyq ta­rıhshy, Reseı akademıgi Saı­kın Nıkolaı Ivanovıch: – El shetine jaý tıgende bes Fransııa syıatyn keń dalanyń erleri qalaısha tez jınala qalady? – deıdi. Ol árbir on-on bes sha­qyrym jerde jaýshy turatynyn bilmeıdi. Sáıgúlik mingen erlerdiń habar jetkizýi asa qıyn emes edi. At dúbiri shyqsa, jaýshy qaraly týyn kóterse, alystan alaǵaılaǵan belgi kórinse – erler saýyt-saımanyn ázirlep atqa qonýǵa ázir turǵan. Sózi dýaly dala danalary batasyn berip, aq jaýlyqty analar aq jol tilegen, namysyn qaırap erlikke jigerlendirgen. Talaı kórgen qan­dy azap, keshirmeıtin kek jeńis týymen ǵana ólshengen. Sondyqtan batyrlary sen kimsiń dep kekıgen joq, birin-biri baýyr tutty. Jeńgen elde han da qadirli, bıleri men batyrlary da dáripti. “О́shtik, qastyq pen baqastyq – ómir jasty qysqartyp, ishken as boıyńa bat­paıdy” degen bılerden taraǵan sóz bar. Oǵan han da, qara da toqtaǵan. Baıqap sóılep, aqylmen joǵyn joqtaǵan. Ǵaıbat órti tutansa, ot basynda sóndirgen. Úsh júzdiń basy birikken qalyń qazaǵy bir nıetpen el tynyshtyǵyn saqtaǵan. Halyq birligi – besiktegi tárbıeden bas­tal­sa kerek. Qyz alyp, qyz berisip qudandaly jekjat bolǵan eldiń baǵa jetpes baılyǵy tatýlyq bol­ǵa­syn, batyrlyq ataqqa yntyq­paı­tyn er bolar ma? Qaısarlyqty halyqtan alyp, erjúrektilikti ataǵy ańyz batyrlardan alyp sanasyna sińirgen babalarymyz eki júz jyl boıy soǵysyp, tynyshtyq bermegen. Qalmaqtarǵa da súıem jerdi bermeı, naızanyń ushy, bi­lektiń kúshimen saqtaǵan. Birese jońǵarlardyń tutqıyldan shap­qyn­shylyǵy tynyshtyq bermeı jatsa, dushpandar soqqy kórip je­ńilis tapsa da qazaq dalasyn men­shik­tep qalýdan úmit úzbegen. Bir qa­zaq qalǵansha soǵysýdan taı­maı­tyn, jeńiske jetpeı tynbaıtyn bulardy ishten iritip, rý arasyna ot jaǵyp, ózara qyrqystyryp, júz­ben júzdi óshiktirip qurtý kerek degen qaskóılik te bolǵan. “Qazaq qaltasynan pyshaǵyn shyǵarmasyn, shyǵarsa salady” degen sóz qalǵan. Oǵan dálel, qazaqsha saırap kelgen jońǵardan da, orys, qalmaqtan da saqtanýyna baýyrsýdyń sońy jan suraý bolmasyn degenin bıler aı­typ, qas pen dosty qabaǵynan tanyp bilgen emes pe?! Aqyldylar qashan sińiskenshe ishki syryn al­dyrmaı, ulttyq qasıet, ar-na­mystan jańylmaǵany sodan. Ishten búlik shyqpaı, dushpandardyń oı­randaý úmiti aqtalmaı, qazaqtar­dyń birligi arqasynda baıtaq dala saq­taldy. Jerdi kózdiń qarashy­ǵyndaı saqtaý atadan balaǵa ósıet bop qal­dy. Sondyqtan sol za­mannyń han­dary bolsyn, ǵasyrdan ozǵan oıly dana bıleri bolsyn, qyr­qysqanyn qıyp túsetin batyr­lary bolsyn – báriniń tilegi – halqynyń basy bú­tin bop, jeriniń aman saqtalýy edi. Olardyń esimin bóle-jarýdyń qajeti joq. Han ortaq, bı ortaq, batyr qalyń qazaqtyń ortaq maqtanyshy. Mysaly, Abylaı han zamanyn­daǵy qııan-keski urystarda talaı batyrlar arystandaı júrektilikpen jeńiske jete bilse, sol batyr­lar­dyń esimderi áli túgendelip bolǵan joq. Oǵan dálel – Báıterek ba­tyr­dy alaıyq. Tarıhtan belgili, kishi júzdiń Baqtysıyqtan taraǵan urpaqtarynyń ata qonysy Kaspıı teńiziniń teristik shyǵys beti, Oı­yl, Qıyl, Jem, Saǵyz, Jaqsybaı ózenderiniń boıy. Beınelep aıt­qan­da, qundyzdaı qulpyrǵan óńir. Báıterek, Qarataý, Qaldybaı jáne basqa da tolyp jatqan erlerdiń esi­mi qalmaqtarmen soǵystardaǵy jyr­larda, ańyzdarda el aýzynda áli kúnge saqtalyp keledi. Jeti ata­ǵa deıingi qandyq, tektik qu­pııany biletin, shejireni zertteýdegi izdengishtigi qatelikke soqpaıtyn Qaratóbe aýdany ortalyǵyndaǵy №21 mekteptiń dırektory Abylaı Boranov: “Báıterek batyrdyń de­regin uzaq jyl izdep, zerttedim. Jal­py qazaqtardyń qandyq sap­a­synyń joǵary bolýyn baba­la­rymyz qatty oılaǵan ǵoı. “Jaman, jaqsy bolsa da, tartpaı turmas tegine” degen ǵylymda teńdesi joq sózdi qazaqtan basqa kimnen estidiń. Ne túrli qylmysty da, ne túrli jamandyqty de teginen izdegen. Jeti ataǵa deıin qyz alyp, qyz uzatpaý óz al­dyna, tekti jermen quda bolyp, aradaǵy bir­likti áıelder arqyly odan da ja­qyn­dastyra túsýdiń qamyn oılaǵan. Kúıeý júz jyl­dyq, quda myń­jyldyq dep tatýlyqty saqtaýy qazaqtan basqa álemde qaı ultta bar? Sonymen Báıterek, aǵasy Esen batyrlar sher­kesh, ysyq, adaı sar­bazdarynan jasaqtalǵan 10000 erjúrek jigitte­rimen 1745 jyly Abylaı hannyń áskeriniń qata­ryna qosylady. Bireýler Ábilqaıyrdyń bıliginen nege shyǵyp ketti de­gen suraq qoıýy da múm­kin desek, eki júzdiń han­darynyń túrli kezde­sý­le­rinde alakózdik, baqt­a­lastyq bolmaǵan ǵoı. Qa­zaq dalasy ortaq dep tú­sinbegen. “Orys-qalmaq qatynasy” jazba dere­gi­niń 147-betinde “Ábil­qaıyr han uly Eralymen Tor­ǵaı óńirinde 1747-1748 jyldary qystap shyq­qan” degen sóılem bul só­zimizdiń bir aıǵaǵy. De­mek, handar jer ortaq, hal­qymyz bir nıette dep uǵynǵan. Al, Báıterek batyr qandaıda qıyn ur­ystarda jeńiske jetýdiń sheberi, sarbazdaryn al­ym­dy, alǵyr etip tár­bıeleı bilgen. Árbir sar­bazdyń jasynan qylysh­pen qıyp túsýge beıimdigi synaqtan ótedi. Qaı­rat, kúsh, shapshańdyq, qorǵa­ný­daǵy she­berlikte qate bolmaı­tyn­daı, búkil jattyǵý sapasy arqyly irik­teledi. Naızagerler toby da osylaı táýlik boıyna daıyndyqta, qatelik bolmaýǵa tıisti. At, er-turman, saý­yt-saıman jattyǵý saǵattarynda múl­tiksiz urys qımylyna daıyn­da­la­dy. Abylaı han Báıterektiń ás­ke­rı tobyn “Qańly” dep atandy­ryp, maıdan dalasyndaǵy shuǵyl, tosyn shabýyl arqyly dushpan­da­ryn jaıratyp salatyn qurama dep baǵalaǵan eken. – Báıterektiń aǵasy Esen de Abylaı hannyń eń senimdi batyrlarynyń biri bolypty. Onyń sarbazdarynyń ereksheligi sol qazaq eliniń soltústik shekarasyn qorǵaýǵa baǵyttalypty, – dedi zertteýshi ǵalym Abylaı Boranov, – Orta júzdiń alǵyrlarynan qu­ralǵan bul toptyń áskerı qamty­lýy, sheberlikteri ózgelerden ba­sym bolmasa, shekaralyq dushpan­da­rynda qandaı qarý bar, odan qa­laı qorǵaný tásili qajettigin zert­tep, bilmese jeńis qıyn dep uǵy­nyp, basymdyq berilgen kórinedi. Az adammen kóp qoldy tosynnan jaıratyp salýdyń amaldary qa­rastyrylǵan. Úlken daıyndyq, sapaly synaqtan ótken sarbazdar ǵana shekaraǵa toptasqan. О́ıtkeni, dushpan shekaradan ótti degenshe búlinshilikti shuǵyl basý ońaıǵa túspesi anyq-tyn. 1745-1758 jyl­dary osy áskerı quramany sheber basqarǵan qolbasshy Esen 1704 jy­ly ómirge kelip, 1789 jyly dú­nıeden ótken. Sondaı-aq, Báıterek batyrdyń kishi inisi Kóbektiń uly Bektaý úsh júz boıynsha Abylaı han­nyń áskerine sarbazdar daıyn­dap, olardyń sheberligine saı tań­daýdan ótkizip, áskerılerdiń tur­mys-tirligin, azyq-túlik, qarý-jaraǵyn qaltqysyz qamtamasyz etý tobyn basqarǵan. Onyń quramynda jaýgershiliktiń kútpegen jaǵdaıda shabýyly, shekaradan basyp kirýi baıqalsa, úsh júzge dabyl qaǵyp, habar salatyn jaýshylar bolǵan. Abylaı hannyń qyzynan týǵan Báıterektiń eki uly Tekebaı men Shanshardyń Reseıden bilim alýyna Bektaý qyzmet etken. Tekebaı da áskerı qolbasshy, Abylaı hannyń bir qyzyna úılengenge uqsaıdy. Al, Tekebaıdyń kindiginen taraǵan Bespaı, Segizektiń urpaǵy Batys Qazaqstan oblysynda, Orynbor óńirinde tirlik etedi. – Shekaralyq memleketter, – dedi sózin jalǵaǵan Abylaı Bo­ra­nov, – Qazaqtardyń áskerı je­ńim­pazdyq qupııasynyń syryna jete almaǵan da shyǵar. Qantógiske bar­mas úshin batyrlardyń jekpe-jek shaıqasynda da santúrli bilgirlik, ádis-amal-aıla, kúshtiliktiń muqal­mas almas qylyshtaı ótkir tásil­deri bolǵan ǵoı. Osyndaı jeńim­pazdyq namysqa, rýh myqtylyǵyna tikeleı baılanysty edi. Sosyn da júzdegen batyrlar qaıyrly qazaq dalasyn qorǵaı bilgen. Bul kezde orystar jerin ke­ńeıtý maqsatynda áskerı kúshterin nyǵaıta bastaǵan. Sony túsingen qazaq handary, bıleri, batyrlary betegeden bıik, jýsannan alasa bop, bılikti qoldan berip, ezilip, tap­talýǵa túspeýdiń netúrli qam-qa­reketin istep baqqan. Kúsh birligi, qandaı joıqyn soǵystarda jeńiske jetken erlikti qanǵa sińirip otyr­ǵan. Jattyń bılep-tósteýdi oıla­ǵan minezin aıbarmen yǵystyrǵan. Abylaı hannyń batyrlardy úsh júz­den tańdap, iriktep, áskerı tártip pen tárbıeni nyq ustaýynyń mańyzdylyǵy da osynda jatyr. Ult birligi sál bosańsyp bojyrasa ortany tógip, tolyny shaı­­qaı­tyn dush­pa­ny daıyn turdy. Ondaı jymys­qy­lyq­­­ty aldyn-ala bol­jap bilý – qandaı dúleı kúshke boıusynbaı, táý­elsizdik qalypty saqtaý­dyń amaly edi. Sonyń arqa­syn­da ta­qym­dap qýǵysy kelgen qas­kóı­likterden uly dalamyzdy saqtap qaldy. Birliktiń bolattaı beriktigin bilgen dushpan da bata almady... Mine, bizdiń handa­ry­myzdyń, bıler men batyrlarymyz, ot aýyzdy, oraq tildi sheshen­de­ri­mizdi túgendep, tarıh betine altyn árippen jaza­tyn tusy osy bolsa kerek. * * * Báıterektiń bir tuqymy Úrpek Al­dajanov Orynbor, Sankt-Pe­terbýrgtan bilim alyp, orys pat­sha­symen birge tirshilik etip, áskerı-medısınalyq qyzmet atqaryp, dvorıan ataǵyna ıe bolǵan. Al, Úrpektiń inileri Qulǵazy, Bekqazy Orynbor, Sankt-Peterbýrgtan bi­lim alyp, “Alash” qozǵalysyna qa­tysyp, oqqa ushqan. Úrpektiń Aı­ten degen uly da Orynbor, Sankt-Peterbýrgtan bilim alyp, Batys aımaq boıynsha “Alash” qozǵa­ly­synyń áskerı kúshin uıymdas­ty­rýshy bolyp biraz qyzmet etken. Amal ne, bul qozǵalysty jaý sanap talqandaǵan tusta erli-zaıypty ekeýin 1923 jyly Troısk mańynda atyp óltirgen. Aıten “Otradnyı” selosynyń bıik tóbesine jerlen­gen. Aıtenniń inisi Saqash ta Orynbor, Sankt-Peterbýrgtan bilim alǵan. Orynbor qalasynda qyzmet istep júrgen kezinde 1929 jyly batyrdyń, baıdyń tuqymy dep OGPÝ qarmaǵyna túserin aldyna-ala estigen ol on eki jasar uly Taýbaı men alty jasar qyzyn Serǵazıev dep balalar úıine ótkizip úlgergen. Sol Taýbaı ekinshi dúnıe­júzilik soǵysta Lenıngrad qala­synda úlken erlik jasap “Qyzyl juldyz” ordenimen nagradtalyp, maıdan joly Kenıgsberg qalasyna deıin jalǵasqan. Jeńis kúninen keıin Baltyq jaǵalaýynda áskerı komendatýrada qyzmet etken. Elge oralǵannan keıin Orynbor obly­synyń Svılınsk aýyldyq keńe­siniń tóraǵasy bolyp qyzmet etedi. Tobyqtaı sóz túıini – kedir-budyry kóp, jazbasha qalǵan derek, dáıegi az, otarlyq ezginiń zaryn shektirgen qatygezdikpen aıqasyp, týǵan jerdi aman saqtaǵan babalar tarıhy tolyǵa túsýdi qajet etedi. Izdese atadan balaǵa mura bolyp qalǵan qujattar, túrli jádigerler de tabyla bermek. Tabyl QULYIаS, jazýshy. Astana.