Bulbul tildi boıaýlar
Shekpen kıgen qazaqtyń qolónerin, shapan jaýyp ózine qaıtarǵan Bapanovtar
Osydan bes jyl buryn áıgili qolóner sheberleri Álibaı men Sáýle Bapanovtardyń “...kıeli tańbalar órnegi” dep atalatyn erekshe kórmesine tap kelip, kádimgi qoıdyń júninen jasalynǵan shuǵa kıimderdi, tuskıizder men túrli buıymdardy kórip, ábden tánti bolǵanymyz bar edi. Ine-jipsiz jasalynǵan qolóner týyndylary – baıaǵy has ustalardyń bir tal shegesiz qııýlastyrǵan ǵajaıyp ǵımaratyndaı áser etken. Qazaqtyń kádimgi kıizi – qoldan ılenip, bilektengen qolóner buıymdary zamanaýı kelbetke kóship, Muqaǵalı aqynnyń “Shekpen kıgen qazaqtyń qara óleńin, Shapan jaýyp, ózine qaıtaramyn” deıtin shýmaqtaryn eske túsirgeni de este.
Sodan beri de tutas bir tulǵaǵa aınalǵan erli-zaıypty talanttardyń tirligine syrttaı tileýles bolyp, eldegi jáne shet memleketterdegi kórmelerden Bapanovtardyń qoltańbasyn kórgende, ishteı rızashylyqqa bólenetin edik. Jumsaq ta kónbis tabıǵı materıalǵa til bitirip, qazaqtyń qara kıiziniń qasıetin tanyp, qolóner álemine óz bet-beınelerimen kelgen olardyń týyndylary kez kelgen kórmede erekshe kóz tartatynyn baıqaısyń. Ýaqyttyń ıirimderinde qalyp qoımaı, osy zamanǵa san-alýan boıaýlarymen, bólek talǵammen kóshken qoı júninen de osynshama kórkem buıymdar jasaýǵa bolatynyn kórip, tamsana túsesiń. Qolóner týyndylarynyń da taǵdyry bolady dep esepteıtin bolsaq, Álibaı men Sáýleniń qolynan shyqqan dúnıelerdi kádege asyrýǵa – kıip júrýge, eń zamanaýı keńselerdiń tórine ilip qoıýǵa bolady. Muny da kózben kórip júrgen soń aıtasyń.
Shyǵarmalary tanymal bola tura, eski súrleýde qalyp qoımaı, ár joly jańa tolǵanystarmen, beıneler legimen, qııaldyń sharyqtaýymen, assosıasııalyq tereńdikpen ózine tarta beredi. Syrt kózben qaraǵanda, talaı jyldardan beri tek toqyma jippen, júnmen jumys isteıtin jandardyń qııaldary shegine jetken bolar dep oılaýyń muń eken, has sheberler kútpegen sheshimdermen taǵy da jarq ete qalady. Jalyqtyrmaıdy, kerisinshe qyzyqtyryp, bir tylsymǵa tarta túsedi (“Jumaq Jer” toptamasy).
Bapanovtar kóne de qarapaıym kásipke shyǵarmashylyq shabyt qosady da, talanttarǵa tán tosyn oılary aldymen qaǵazǵa ásem boıaýlarmen qaıtalanbaıtyn keskin etip túsirip, sosyn kıizge kóshiredi.
Kıizdiń búginde etnografııalyq mádenı dáýirden álemdik óner keńistiginiń qundylyǵyna aýysýynda Bapanovtar qosqan batpandaı úles bar ekendigin moıyndaý qajet.
Olar gobelen salasynda da ózderin erkin sezinedi. О́ıtkeni, jeke toqylǵan taspalardan tigilip, quralǵan 
qazaqtyń alashasyna onyń “týystyǵy” jaqyn. Asa bir tózimdilik pen tabandylyqty táńirdiń bergen erekshe qabiletimen qosa órýdi talap etetin toqymashylyq óneriniń de óz tylsymy bar ekenin bilý úshin Bapanovtardyń sheberhanasyna saıahat jasaý kerek. Kúndelikti tirshiliktiń kúıbeńinen arylǵan saýsaqtar aılar boıy erekshe eptilikpen, jipterdi ýysynan shyǵarmaı, aqyl-oıdyń degenine baǵyndyrady. Qarapaıym toqymashy men sýretker has talanttyń aıyrmashylyǵy da osy jerde.
Sáýle men Álibaı poetıkalyq peızajdar men janrlyq kompozısııalardy, naqty fantastıkalyq natıýrmorttardy toqyp shyǵarady. Kóshpendilerdiń tirshiliginen lırıkalyq, metaforalyq beınelerdi, sımvolıkalyq jáne mıfologııalyq sıýjetter qurastyrady. Keıde osyndaı ekpindi de názik beınelerdiń akvarel ne maıly boıaýmen emes, jún men jiptiń qarapaıym órilýinen shyqqanyna sený tipti qıyn. Adam qabileti men qııalynda shek joq ekenin moıyndaı túsesiń.
“Birtutas” sheberlerdiń keıde óz talǵamdaryna qaraı tartatyn tustary da bar. Bir kezde Álibaı kıiz basý ádisin paıdalana otyryp, ulttyq bas kıimderdiń jańa úlgilerin jasaýǵa kirisse, Sáýle monohromdyq jáne kóp tústi kıizden jasalynǵan kıim túrlerin jasaýdy qolǵa aldy. Máselen, Tomırısten bastap, Domalaq Ana, Qarashash pen Aıǵanymdardy kóz aldyńa ákeletin 11 kıim úlgisinen turatyn “Jańǵyrý” toptamasy sózimizge dálel bolady. Degenmen, kıizden jasalynǵan buıymdardyń “beıtarap” shekarasynda ekeýiniń qalyp pen tústi kórý erekshelikterine qaraı daralanatynyn baıqaýǵa bolady.
Alǵan bilimi boıynsha monýmentaldy keskindemeshi Álibaı kólemdi kompozısııalar jasaýǵa beıim. Ol gobelende myńjyldyqtardyń almasýyn, olardyń adamzat tarıhy men keńistiktegi birde jaqyndap, birde alystaýyn sheber beıneleıdi.
Aıtqandaı, osy arada Álibaı Qaltaıuly aldymen N.Gogol atyndaǵy Almaty kórkemóner ýchılıshesin, sodan keıin Sýrıkov atyndaǵy Máskeý memlekettik kórkemóner ınstıtýtynyń monýmentaldy keskindeme bólimin bitirgenin, Sáýle Syzdyqqyzy Máskeýdiń Stroganov atyndaǵy joǵary kórkemóner kásiptik ýchılıshesiniń toqyma óneri bólimi boıynsha bilim alǵanyn aıta ketelik.
“Bala kúnimde ákem meniń alǵashqy salǵan sýretterimdi úıge kelgen qonaqtarǵa maqtanyp, kórsetip otyratyn. Úlken kisilerdiń sýretterime zeıin qoıyp qaraǵany, maqtaý sózder aıtyp, aq tilekpen bata berip jatatyny meni shabyttandyryp qana qoımaı, ómirde osy joldy tańdaýyma zor yqpal etti. Salıqaly shyǵarmashylyq orta, Iý.Korolevtyń monýmentaldy keskindeme sheberhanasyndaǵy qyzyqty oqý baǵdarlamasy, Máskeýdiń murajaılary men galereıalaryn aralaýym sýretshi retinde damyp, jetilýime sózsiz óz áserin tıgizdi. Bolashaq jarym Sáýlemen kezdesýim, ekeýmizdiń qazirgi zaman óneri týraly, qazaqtyń ulttyq qolóneriniń tehnıkalary men materıaldary jaıyndaǵy taýsylmaıtyn oılarymyz bizdi osy kúni aınalysyp júrgen kásipke alyp keldi. Áralýan oqıǵalarǵa toly ekeýmiz júrip kele jatqan ortaq jol, shyǵarmashylyq izdenisterimiz, oqý ornyndaǵy shákirtterimizge dáris berý osynyń bári otbasyndaǵy qaınaǵan tirshilikpen tyǵyz baılanysta boldy. Ulymyzdyń aty – Aǵyn, ıaǵnı men úshin bul úlken ónerdegi kózqarastyń ózgerip otyratyn jańashyl ómir aǵymdary maǵynasyn bildiredi. Aǵyn gobelender toqylatyn, kıiz basylatyn, qaı jerge qarasańyz da ıirilgen jún jipter, sýret salynatyn molbertter turatyn, maıly boıaýdyń ıisi ańqyǵan sheberhanamyzda ósti. Osyndaı orta, shyǵarmashylyqtyń qyr-syry jaıly qyzyqty áńgimeler, kórmelerge barýymyz – oǵan beıneleý óneri tilin ońaı túsinýdi úıretip qoımaı, óziniń qorshaǵan álemge degen kózqarasyn óner arqyly aıshyqtaıtyndaı qabilet darytty”, – deıdi Álibaı óz shyǵarmashylyǵy týraly. Al Sáýle she?
“...Bári de balalyq shaǵymnan bastaldy. Tereze syrtynda yzǵarly qystyń demi, al jaıly jyly úı ishinde – peshte janǵan ottyń syrtyldaǵan dybysy ǵana. Anam kilem toqıtyn jipterdi daıyndaıdy, al balalardy janyna otyrǵyzyp, jún tútkizedi. Anamnyń: “Júndi kim kóbirek tútse, oǵan Jaratýshy marjan tastan alqa syılaıdy” dep bizdi qyzyqtyryp qoıatyny áli esimde. Jyldyń jyly mezgilderi bastalǵanda aýylda asar kóbeıedi. Áıelder jumyla iske kirisip jún boıalady, bolashaq kórkem kilemniń astarly negizi daıyndalady. Shı toqylady, kıiz ılenedi, oıýly tekemetter basylady, syrmaq syrylady.
Kezekti kilem toqylyp bitken saıyn, mereke dastarhany jaıylyp, onda eńbegimen kózge túsken qyz balalarǵa maqtaý sózder aıtylady. Biz úshin bul bir jarys, báseke sııaqty edi. Maqtaýdyń kóbisi maǵan aıtylyp jatatyn. Bálkim aýyldyń maıtalman sheber áıelderi meniń bólek qabiletimdi sol kezde baıqap, ónerge degen beıimdiligimdi baǵalaǵan bolar.
Qımas asyl ájelerimniń, abzal ata-anamnyń bergen batalary Almaty kórkemóner ýchılıshesine túskenimde, keıin Máskeýdiń Stroganov atyndaǵy joǵary kórkemóner ónerkásiptik ýchılıshesine qabyldanǵanymda jolyma nur tógip, qoldap júrgendeı sezindirdi.
Tájirıbe jınap, odan keıin 30 jyl shákirt baýlyp, edáýir shyǵarmashylyq jumystardy tyndyrǵan shaǵymda anamnyń marjan tas alqa týraly sózderi oıyma oralatyn. Ol asyl mura bolyp, urpaqtan urpaqqa aýysyp otyratyn baǵa jetpes qundylyq – halyqtyń mádenı dástúri dep túsinemin. Shyǵarmashylyq shaǵym endi raýandaǵan shaqta anamnyń mol tájirıbesinen qalaı sýsyndasam, qyzym Aııaǵa da muraǵa menen áldene buıyrdy dep oılaımyn. Sol tapqan qazynasy oǵan ónerde de ózine ǵana tán dara jol tabýǵa kómekteser...”.
Iá, bul daryndy urpaq qana emes, 30 jyl boıy qolóner sheberleriniń bútin bir býynyn, shákirtterin babalardan qalǵan erekshe kásipke baýlyǵan birtutas bolmys ıeleriniń búkpesiz, saf altyndaı taza syry.
Bapanovtardyń myń sózden turatyn árbir týyndysy jeke-jeke maqalaǵa arqaý bolarlyq maǵynaǵa ıe. Egerde qazirgi zamannyń gobeleni qandaı degen saýal týyndaı qalsa, mindetti túrde Bapanovtardyń da týyndylary qazaqtyń mańdaıaldy qolóner buıymdarynyń aldyńǵy shebinen atoılap shyǵa kelgen bolar edi.
“Qazaqstan úshin otbasylyq shyǵarmashylyq odaq tańsyq emes. Olar bir birine múldem uqsamaıdy. Keıbir kezderi mundaı odaqtar birliginiń beriktigi tek uqsastyǵynda ǵana emes, belgili bir dárejedegi minez-qulyqtarynyń kereǵarlyǵynda da jatqan tárizdi. Neron kezeńindegi rımdikterdiń jazýshy Petronıge arnaǵan “Sulýlyq tóreshisi” degen sózin Álibaı Bapanovqa tolyq qoldanýǵa bolady. Ol keıbir kezderi Shyǵys mınıatıýrasynyń paraqtaryndaǵy keıipker (ǵalym, sıqyrshy, aqyn) tárizdi” deıdi ónertanýshy Natalıa Výll.
“Sáýle men Álibaı Bapanovtar kıiz tilin túsine biledi. Sondyqtan da olardyń tekemetteri áýendi de ásem. Olar jipterdiń de dybystalýyn tyńdaı biledi. Sondyqtan da olardyń gobelenderi ózine baýrap alatyn yrǵaqqa toly. Olar bir shókim jún men tıtimdeı jiptiń ózine asa súıispenshilikpen qarap, qurmetteı alady. Sondyqtan da olar bularǵa shytyrman jan dúnıesinen aq shańqan beıneler týdyrýǵa kómektesedi” deıdi kelesi ónertanýshy Baıan Barmanqulova.
Endeshe, sol ınemen qudyq qazǵandaı deıtin ónerdiń Qazaqstanda ǵana emes, álemde tasyn órge domalatyp kele jatqan tańǵajaıyp tynymsyz talanttar tabyssyz emes. Kıizden jasalǵan buıymdar men toqyma óneriniń shetelderde ótip jatqan kórmelerinen shet qalyp kórgen emes. Tipti, tórinde otyr dese de bolǵandaı. Halyqaralyq deńgeıdegi kórmelerde qazaqtyń qolóneriniń abyroıyn asyryp, bedelin tasytyp júrgen birtýma tulǵalardyń týyndylary saltanat saraılarynda, memlekettik jáne ólkelik murajaılarda, elshilikterde, basqa da qoǵamdyq oryndardyń árin kirgizip tur.
Qazaqtyń ulttyq qolónerine zamanaýı kelbet syılaǵan sýretshilerdiń keıbir týyndylary Maııa Plıseskaıa (“Álem taýy” gobeleni), Alla Pýgacheva (“Fenıks” gobeleni) syndy tanymal tulǵalardyń tórine ilingen. Bapanovtardyń gobelenderi men tekemetterin Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik murajaı qorynan, Aq Orda ǵımaratynan (“Kósh”) tabýǵa bolady.
Jyl saıyn Nıý-Iork qalasynda álemdegi eń úzdik qolóner týyndylary jaıly kitap shyǵady. Bapanovtar esimimen 2 jyl qatarynan Qazaqstan osy jınaqtan erekshe boıaý, tamasha talǵammen kórinip júr.
Aınash ESALI, Almaty.
Osydan bes jyl buryn áıgili qolóner sheberleri Álibaı men Sáýle Bapanovtardyń “...kıeli tańbalar órnegi” dep atalatyn erekshe kórmesine tap kelip, kádimgi qoıdyń júninen jasalynǵan shuǵa kıimderdi, tuskıizder men túrli buıymdardy kórip, ábden tánti bolǵanymyz bar edi. Ine-jipsiz jasalynǵan qolóner týyndylary – baıaǵy has ustalardyń bir tal shegesiz qııýlastyrǵan ǵajaıyp ǵımaratyndaı áser etken. Qazaqtyń kádimgi kıizi – qoldan ılenip, bilektengen qolóner buıymdary zamanaýı kelbetke kóship, Muqaǵalı aqynnyń “Shekpen kıgen qazaqtyń qara óleńin, Shapan jaýyp, ózine qaıtaramyn” deıtin shýmaqtaryn eske túsirgeni de este.
Sodan beri de tutas bir tulǵaǵa aınalǵan erli-zaıypty talanttardyń tirligine syrttaı tileýles bolyp, eldegi jáne shet memleketterdegi kórmelerden Bapanovtardyń qoltańbasyn kórgende, ishteı rızashylyqqa bólenetin edik. Jumsaq ta kónbis tabıǵı materıalǵa til bitirip, qazaqtyń qara kıiziniń qasıetin tanyp, qolóner álemine óz bet-beınelerimen kelgen olardyń týyndylary kez kelgen kórmede erekshe kóz tartatynyn baıqaısyń. Ýaqyttyń ıirimderinde qalyp qoımaı, osy zamanǵa san-alýan boıaýlarymen, bólek talǵammen kóshken qoı júninen de osynshama kórkem buıymdar jasaýǵa bolatynyn kórip, tamsana túsesiń. Qolóner týyndylarynyń da taǵdyry bolady dep esepteıtin bolsaq, Álibaı men Sáýleniń qolynan shyqqan dúnıelerdi kádege asyrýǵa – kıip júrýge, eń zamanaýı keńselerdiń tórine ilip qoıýǵa bolady. Muny da kózben kórip júrgen soń aıtasyń.
Shyǵarmalary tanymal bola tura, eski súrleýde qalyp qoımaı, ár joly jańa tolǵanystarmen, beıneler legimen, qııaldyń sharyqtaýymen, assosıasııalyq tereńdikpen ózine tarta beredi. Syrt kózben qaraǵanda, talaı jyldardan beri tek toqyma jippen, júnmen jumys isteıtin jandardyń qııaldary shegine jetken bolar dep oılaýyń muń eken, has sheberler kútpegen sheshimdermen taǵy da jarq ete qalady. Jalyqtyrmaıdy, kerisinshe qyzyqtyryp, bir tylsymǵa tarta túsedi (“Jumaq Jer” toptamasy).
Bapanovtar kóne de qarapaıym kásipke shyǵarmashylyq shabyt qosady da, talanttarǵa tán tosyn oılary aldymen qaǵazǵa ásem boıaýlarmen qaıtalanbaıtyn keskin etip túsirip, sosyn kıizge kóshiredi.
Kıizdiń búginde etnografııalyq mádenı dáýirden álemdik óner keńistiginiń qundylyǵyna aýysýynda Bapanovtar qosqan batpandaı úles bar ekendigin moıyndaý qajet.
Olar gobelen salasynda da ózderin erkin sezinedi. О́ıtkeni, jeke toqylǵan taspalardan tigilip, quralǵan qazaqtyń alashasyna onyń “týystyǵy” jaqyn. Asa bir tózimdilik pen tabandylyqty táńirdiń bergen erekshe qabiletimen qosa órýdi talap etetin toqymashylyq óneriniń de óz tylsymy bar ekenin bilý úshin Bapanovtardyń sheberhanasyna saıahat jasaý kerek. Kúndelikti tirshiliktiń kúıbeńinen arylǵan saýsaqtar aılar boıy erekshe eptilikpen, jipterdi ýysynan shyǵarmaı, aqyl-oıdyń degenine baǵyndyrady. Qarapaıym toqymashy men sýretker has talanttyń aıyrmashylyǵy da osy jerde.
Sáýle men Álibaı poetıkalyq peızajdar men janrlyq kompozısııalardy, naqty fantastıkalyq natıýrmorttardy toqyp shyǵarady. Kóshpendilerdiń tirshiliginen lırıkalyq, metaforalyq beınelerdi, sımvolıkalyq jáne mıfologııalyq sıýjetter qurastyrady. Keıde osyndaı ekpindi de názik beınelerdiń akvarel ne maıly boıaýmen emes, jún men jiptiń qarapaıym órilýinen shyqqanyna sený tipti qıyn. Adam qabileti men qııalynda shek joq ekenin moıyndaı túsesiń.
“Birtutas” sheberlerdiń keıde óz talǵamdaryna qaraı tartatyn tustary da bar. Bir kezde Álibaı kıiz basý ádisin paıdalana otyryp, ulttyq bas kıimderdiń jańa úlgilerin jasaýǵa kirisse, Sáýle monohromdyq jáne kóp tústi kıizden jasalynǵan kıim túrlerin jasaýdy qolǵa aldy. Máselen, Tomırısten bastap, Domalaq Ana, Qarashash pen Aıǵanymdardy kóz aldyńa ákeletin 11 kıim úlgisinen turatyn “Jańǵyrý” toptamasy sózimizge dálel bolady. Degenmen, kıizden jasalynǵan buıymdardyń “beıtarap” shekarasynda ekeýiniń qalyp pen tústi kórý erekshelikterine qaraı daralanatynyn baıqaýǵa bolady.
Alǵan bilimi boıynsha monýmentaldy keskindemeshi Álibaı kólemdi kompozısııalar jasaýǵa beıim. Ol gobelende myńjyldyqtardyń almasýyn, olardyń adamzat tarıhy men keńistiktegi birde jaqyndap, birde alystaýyn sheber beıneleıdi.
Aıtqandaı, osy arada Álibaı Qaltaıuly aldymen N.Gogol atyndaǵy Almaty kórkemóner ýchılıshesin, sodan keıin Sýrıkov atyndaǵy Máskeý memlekettik kórkemóner ınstıtýtynyń monýmentaldy keskindeme bólimin bitirgenin, Sáýle Syzdyqqyzy Máskeýdiń Stroganov atyndaǵy joǵary kórkemóner kásiptik ýchılıshesiniń toqyma óneri bólimi boıynsha bilim alǵanyn aıta ketelik.
“Bala kúnimde ákem meniń alǵashqy salǵan sýretterimdi úıge kelgen qonaqtarǵa maqtanyp, kórsetip otyratyn. Úlken kisilerdiń sýretterime zeıin qoıyp qaraǵany, maqtaý sózder aıtyp, aq tilekpen bata berip jatatyny meni shabyttandyryp qana qoımaı, ómirde osy joldy tańdaýyma zor yqpal etti. Salıqaly shyǵarmashylyq orta, Iý.Korolevtyń monýmentaldy keskindeme sheberhanasyndaǵy qyzyqty oqý baǵdarlamasy, Máskeýdiń murajaılary men galereıalaryn aralaýym sýretshi retinde damyp, jetilýime sózsiz óz áserin tıgizdi. Bolashaq jarym Sáýlemen kezdesýim, ekeýmizdiń qazirgi zaman óneri týraly, qazaqtyń ulttyq qolóneriniń tehnıkalary men materıaldary jaıyndaǵy taýsylmaıtyn oılarymyz bizdi osy kúni aınalysyp júrgen kásipke alyp keldi. Áralýan oqıǵalarǵa toly ekeýmiz júrip kele jatqan ortaq jol, shyǵarmashylyq izdenisterimiz, oqý ornyndaǵy shákirtterimizge dáris berý osynyń bári otbasyndaǵy qaınaǵan tirshilikpen tyǵyz baılanysta boldy. Ulymyzdyń aty – Aǵyn, ıaǵnı men úshin bul úlken ónerdegi kózqarastyń ózgerip otyratyn jańashyl ómir aǵymdary maǵynasyn bildiredi. Aǵyn gobelender toqylatyn, kıiz basylatyn, qaı jerge qarasańyz da ıirilgen jún jipter, sýret salynatyn molbertter turatyn, maıly boıaýdyń ıisi ańqyǵan sheberhanamyzda ósti. Osyndaı orta, shyǵarmashylyqtyń qyr-syry jaıly qyzyqty áńgimeler, kórmelerge barýymyz – oǵan beıneleý óneri tilin ońaı túsinýdi úıretip qoımaı, óziniń qorshaǵan álemge degen kózqarasyn óner arqyly aıshyqtaıtyndaı qabilet darytty”, – deıdi Álibaı óz shyǵarmashylyǵy týraly. Al Sáýle she?
“...Bári de balalyq shaǵymnan bastaldy. Tereze syrtynda yzǵarly qystyń demi, al jaıly jyly úı ishinde – peshte janǵan ottyń syrtyldaǵan dybysy ǵana. Anam kilem toqıtyn jipterdi daıyndaıdy, al balalardy janyna otyrǵyzyp, jún tútkizedi. Anamnyń: “Júndi kim kóbirek tútse, oǵan Jaratýshy marjan tastan alqa syılaıdy” dep bizdi qyzyqtyryp qoıatyny áli esimde. Jyldyń jyly mezgilderi bastalǵanda aýylda asar kóbeıedi. Áıelder jumyla iske kirisip jún boıalady, bolashaq kórkem kilemniń astarly negizi daıyndalady. Shı toqylady, kıiz ılenedi, oıýly tekemetter basylady, syrmaq syrylady.
Kezekti kilem toqylyp bitken saıyn, mereke dastarhany jaıylyp, onda eńbegimen kózge túsken qyz balalarǵa maqtaý sózder aıtylady. Biz úshin bul bir jarys, báseke sııaqty edi. Maqtaýdyń kóbisi maǵan aıtylyp jatatyn. Bálkim aýyldyń maıtalman sheber áıelderi meniń bólek qabiletimdi sol kezde baıqap, ónerge degen beıimdiligimdi baǵalaǵan bolar.
Qımas asyl ájelerimniń, abzal ata-anamnyń bergen batalary Almaty kórkemóner ýchılıshesine túskenimde, keıin Máskeýdiń Stroganov atyndaǵy joǵary kórkemóner ónerkásiptik ýchılıshesine qabyldanǵanymda jolyma nur tógip, qoldap júrgendeı sezindirdi.
Tájirıbe jınap, odan keıin 30 jyl shákirt baýlyp, edáýir shyǵarmashylyq jumystardy tyndyrǵan shaǵymda anamnyń marjan tas alqa týraly sózderi oıyma oralatyn. Ol asyl mura bolyp, urpaqtan urpaqqa aýysyp otyratyn baǵa jetpes qundylyq – halyqtyń mádenı dástúri dep túsinemin. Shyǵarmashylyq shaǵym endi raýandaǵan shaqta anamnyń mol tájirıbesinen qalaı sýsyndasam, qyzym Aııaǵa da muraǵa menen áldene buıyrdy dep oılaımyn. Sol tapqan qazynasy oǵan ónerde de ózine ǵana tán dara jol tabýǵa kómekteser...”.
Iá, bul daryndy urpaq qana emes, 30 jyl boıy qolóner sheberleriniń bútin bir býynyn, shákirtterin babalardan qalǵan erekshe kásipke baýlyǵan birtutas bolmys ıeleriniń búkpesiz, saf altyndaı taza syry.
Bapanovtardyń myń sózden turatyn árbir týyndysy jeke-jeke maqalaǵa arqaý bolarlyq maǵynaǵa ıe. Egerde qazirgi zamannyń gobeleni qandaı degen saýal týyndaı qalsa, mindetti túrde Bapanovtardyń da týyndylary qazaqtyń mańdaıaldy qolóner buıymdarynyń aldyńǵy shebinen atoılap shyǵa kelgen bolar edi.
“Qazaqstan úshin otbasylyq shyǵarmashylyq odaq tańsyq emes. Olar bir birine múldem uqsamaıdy. Keıbir kezderi mundaı odaqtar birliginiń beriktigi tek uqsastyǵynda ǵana emes, belgili bir dárejedegi minez-qulyqtarynyń kereǵarlyǵynda da jatqan tárizdi. Neron kezeńindegi rımdikterdiń jazýshy Petronıge arnaǵan “Sulýlyq tóreshisi” degen sózin Álibaı Bapanovqa tolyq qoldanýǵa bolady. Ol keıbir kezderi Shyǵys mınıatıýrasynyń paraqtaryndaǵy keıipker (ǵalym, sıqyrshy, aqyn) tárizdi” deıdi ónertanýshy Natalıa Výll.
“Sáýle men Álibaı Bapanovtar kıiz tilin túsine biledi. Sondyqtan da olardyń tekemetteri áýendi de ásem. Olar jipterdiń de dybystalýyn tyńdaı biledi. Sondyqtan da olardyń gobelenderi ózine baýrap alatyn yrǵaqqa toly. Olar bir shókim jún men tıtimdeı jiptiń ózine asa súıispenshilikpen qarap, qurmetteı alady. Sondyqtan da olar bularǵa shytyrman jan dúnıesinen aq shańqan beıneler týdyrýǵa kómektesedi” deıdi kelesi ónertanýshy Baıan Barmanqulova.
Endeshe, sol ınemen qudyq qazǵandaı deıtin ónerdiń Qazaqstanda ǵana emes, álemde tasyn órge domalatyp kele jatqan tańǵajaıyp tynymsyz talanttar tabyssyz emes. Kıizden jasalǵan buıymdar men toqyma óneriniń shetelderde ótip jatqan kórmelerinen shet qalyp kórgen emes. Tipti, tórinde otyr dese de bolǵandaı. Halyqaralyq deńgeıdegi kórmelerde qazaqtyń qolóneriniń abyroıyn asyryp, bedelin tasytyp júrgen birtýma tulǵalardyń týyndylary saltanat saraılarynda, memlekettik jáne ólkelik murajaılarda, elshilikterde, basqa da qoǵamdyq oryndardyń árin kirgizip tur.
Qazaqtyń ulttyq qolónerine zamanaýı kelbet syılaǵan sýretshilerdiń keıbir týyndylary Maııa Plıseskaıa (“Álem taýy” gobeleni), Alla Pýgacheva (“Fenıks” gobeleni) syndy tanymal tulǵalardyń tórine ilingen. Bapanovtardyń gobelenderi men tekemetterin Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik murajaı qorynan, Aq Orda ǵımaratynan (“Kósh”) tabýǵa bolady.
Jyl saıyn Nıý-Iork qalasynda álemdegi eń úzdik qolóner týyndylary jaıly kitap shyǵady. Bapanovtar esimimen 2 jyl qatarynan Qazaqstan osy jınaqtan erekshe boıaý, tamasha talǵammen kórinip júr.
Aınash ESALI, Almaty.
