Talǵar Taldyqorǵandy tamsandyrdy

Osydan biraz jyldar buryn: “Talǵarym Alataýdyń bókterinde, Bir taban jaqyn jatyr kókte kúnge” dep jyrlap, sol óleńdi kitabymyzǵa da engizgen edik. Aýdannyń mádenıet kúnderiniń saltanatty ashylý sát­terinde osy jyr joldary Almaty oblysynyń ákimdigi men Mádenıet saraıynyń ortasyndaǵy keń alań, ashyq aspan astynda kúmbirleı qalyqtap aldymyz­dan shyqqanda kádimgideı qýanyp qaldyq. Oblys ortalyǵyna 500 adam­dyq úlken delegasııamen kúlli Talǵar qotaryla kóship kelip jatqandaı bol­ǵan ma­ńyzy zor oqıǵaǵa ıneniń ja­sý­yndaı bolsa da ózińniń qatysty­ly­ǵyń­dy seziný de az ǵanıbet emes kórinedi. Talǵar shyn máninde de kúnge, nurǵa, jaqsylyq ataýlyǵa jaqyn jer, ejelden qut daryǵan óńir. Osy jaılardy aýdandardyń mynadaı mánisti mádenıet kúnderin dástúrge berik engizgen oblys ákimi Serik Úmbetov te, aýdan ákimi Talǵat О́mir­álıev te basa aıtty. Turar Rysqulov syndy úlken qaıratker týǵan, Baýyrjan Momyshulynyń alǵashqy batyrlyq aq jolyn bastap maıdanǵa attandyrǵan Talǵar árqashan ómir­sheń  ónegeden jazǵan emes. Ulttyq teatr óneriniń juldyzy Ydyrys Noǵaıbaevty demograf Maqash Tá­timovti, qazaq baspasózi sańlaq­tarynyń biri Bekbolat Ádetovti hám basqa ataqty túlekterin talǵar­lyq­tar oryndy maqtanysh etedi. Sońǵy ýaqytta Talǵar dańqy dú­nıeniń tórt tarabyna tarady desek te bolady. Shilde aıynda taý baýraıyndaǵy “Aqbulaq” demalys kesheninde tabysty ótken EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstr­leriniń sammıti el men jerdiń qa­sıetin tanyta túskendeı. Al keler jyl­dyń basynda Jetinshi aq Azıa­danyń bıatlon men frıstaıldan jarystary Besqaınar aýyldyq okrýgi aýmaǵyndaǵy bıik taýly Tabaǵanda ótpekshi. Munyń bári tal­ǵarlyqtar úshin ári mereı, ári mol jaýapkershilik júkteıtin úlken syn. Soǵan oraı údeden de shyǵýly. Serik Ábikenulynyń Talǵar qaıta órken­dep-órleýdi bastan keship jatyr dep jaǵymdy baǵa berýi jaıdan jaı emes. Joldar men kóshelerdi jón­deýge, jıekjoldar salýǵa bólingen qyrýar qarjy ilkimdi ıgerilýde. 45 myń halyq turatyn úsh aýyldyq okrýgte gaz jelisi tartylyp, qudaı qalasa, kóp uzamaı úılerine kógildir otyn kirgizilip berilmekshi. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik odan ári damý ústinde. Qazir aýdanda kókónis ósiretin 36 jylyjaı jumys istep tursa, jyl aıaǵyna deıin olardyń sany 70-ke jetip jyǵylmaq. Talǵar mádenıetiniń tamyry tereńde. Orta ǵasyrlarda munda Uly Jibek joly boıyndaǵy Talhız qa­lasy saýda-sattyǵymen, óreli ór­kenıetimen dáýirlep turǵan. Endeshe, Talǵar qalasynyń ortalyǵynda ta­rıhı ólketaný murajaıyn ashpaqqa nıettenýdi óte quba-qup demekpiz. Bul kúnderde aýdanda 4 mádenıet úıi men 4 kitaphana qyzmet etip jatsa, shalǵaıdaǵy Nura aýylynyń mádenıet úıin kúrdeli jóndeýden ótkizýge Elbasynyń “Jol kartasy” baǵdarlamasy aıasynda 120 mıllıon teńge qarjy bólinip, óner orda­synyń ǵımaraty qazirdiń ózinde kóz tartar keıipke enipti. Oblys ák­i­miniń qabyldaýynda sóz alǵan mádenıet úıiniń dırektory, ózi de ónerli azamat, aıtysker aqyn, ánshi ári sazger, jýyrda ǵana Shymkentte ótken respýblıkalyq sheshendik óner baıqaýynan ekinshi oryn alyp júldeli oralǵan Ábdiǵanı Bázilhan osy ıgilikti jaılarǵa qýanyshyn jasyra almaı, alǵysqa toly lebizin túıdekti jyr shýmaqtarymen túıin­degeni jarasymdy shyqty. Sonymen birge, tarıhı Otanyna jetkenshe taǵdyr teperishin de az kórmegen osynaý oralman jigittiń: “Taryqsań – Talǵarǵa bar” degen sózdiń ras­tyǵyna kózim jetti” dep támsildeýin de Serik Ábikenuly jyly shy­raımen kúlimsireı qoldady. Árbir kelgen saıyn jańaryp kórkeıe túsken Taldyqorǵannan da úırenerlik úlgi jeterlik. Jaqynda munda el Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev bolyp, jumysqa jaqsy baǵa berip ketkenin bilemiz. Bir ǵajaby, oblys bıyl mol astyq jınady. Bas­qa da ekonomıkalyq-áleýmettik kór­setkishter joǵary. Qyzylaǵashtaǵy qasiretti qıynshylyq eldik pen birliktiń arqasynda artta qalyp, ol jerge kent ornady. Sońǵy ýaqytta boı kótergen Dostyq úıi, Tilder saraıy, Sport kesheni Jetisýdyń kórkine aınaldy. Kerbulaq óńirinde týǵan qazaqtyń uly aqyny Súı­inbaı, Qabanbaı batyr eskertkishteri baba­lar rýhyna, ári ótken tarıhqa qur­metimizdiń belgisindeı. Talǵar aýda­nynyń ákimi Talǵat О́mirálıev pen aýdandyq máslıhat hatshysy Raıa Yd­ralıeva bastap Jetisýdyń bulbuly aqyn Sara eskertkishine gúl shoqta­ryn qoıǵanda shýaqty sezimge bó­len­genimiz sodan bolar. Aldaǵy ýaqytta munda birtýar Nurǵısa es­kert­kishiniń ornatylatyny bir ǵa­nıbet bolmaq. Osy rette Talǵarda da qaster tutar­lyq tulǵalar bar. My­saly, Raıym­bek batyrǵa bata bergen abyz Álme­rek abyz babamyzǵa aýdan ortaly­ǵy­nan nege eskertkish qoı­mas­qa?.. degen oryndy oı tilge tıek etildi. Mádenıet kúniniń baǵdarlamasy da baı bolyp shyqty. S.Seıfýllın atyn­daǵy oblystyq ortalyq kitap­hanada Talǵardan túlegen ataqty demograf ǵalym Maqash Tátimovtiń taıaýda ǵana baspa júzin kórgen “Demografııanyń jahandanýy” atty asa qundy ǵylymı eńbeginiń tu­saý­keseri ótti. Osy arada aıta ketsek, Almaty oblysy ákiminiń qoldaýy­men jylyna elý-alpys atalymǵa deı­in shyǵyp jatqan aqyn-jazý­shy­lar kitaptarynyń arasynda talǵar­lyq avtorlar da barshylyq. Oblystyń ortalyq alańy mere­kelik ádemi sánmen kóz tartady. Pannolar ilinip, eki jaq qatarda qol­óner men kórkemsýret kórmeleri qoıylǵan. Ulttyq-mádenı orta­lyqtar árqaısy óz shatyrlarynyń aldyna kelýshilerdi qarsy alýda. Kıiz úılerde qazaq halqynyń ulttyq salt-dástúrin beıneleıtin qolóner­shilik zattary kórsetilýde. Besqaınar aýylynan kelgen Dil­dágúl Baıdoldaqyzy kıiz úıdiń ishin­de tutynylatyn qazaqtyń ulttyq qolóneri men kúndelikti qoldanbaly buıymdaryn ákelipti. Aıaqqap, tus­kıiz, oıýly syrmaqtar, kórpeler, kes­teli jastyq, pispekti kúbi, san­dyq deımisiz – bári osynda. Dil­dá­gúldiń ózi ata salt-dástúr men ult­tyq qolónerdi dáripteý jónindegi qo­ǵamdyq birlestiktiń jetekshisi eken. “Hantáńiri” atty qazaq etno­aýy­lyn quryp, halyqqa qyzmet etip jatqan kórinedi. Onyń quramynda taýda tigilgen segiz qazaq úıi bar. Olar “Aqorda”, “Murajaı”, “Otaý”, “Má­denıet úıi”, “Sheberhana”, “Asúı” dep atalady. Ár úıdiń ja­saýy ár­túrli. Elýge deıin meıman qabyldaı alady. Kelip tamasha­laý­shylar qazaq halqynyń salt-dástúr, ádet-ǵuryp, ulttyq mádenıetinen mol maǵlu­mat­tar alýda. “Dildágúldiń etnoaýylyna jalpy qaýymnyń, sheteldik meıman týrısterdiń qyzy­ǵýshylyǵy úlken” deıdi Talǵar aýdany ákiminiń oryn­basary Raıhan Sadyqova. Suranysqa oraı munda semınar sabaqtary da ótkiziledi. Tap­syrysqa saı sirne, tabaq-tabaq et, búrmeqaryn, jaý­búırek sııaqty kóp­tegen ulttyq taǵamdar da ázir­lenedi eken. Osy arada bizdi aýdandyq bilim bó­liminiń bastyǵy Klara Ábdiha­lyqova “Zergerlik áshekeıler” atty shatyrǵa bastap bardy. Sóıtsek, on­da aýdan mektepteriniń muǵalimderi men oqýshylary jasaǵan qolóner buıymdary kóz jaýyn alyp tur eken. Besaǵash aýylyndaǵy №29 orta mekteptiń eńbek pániniń muǵalimi, qolóner sheberi Botagóz Isma­qo­va­nyń jáne shákirtteriniń qolynan shyqqan toqyma buıymdary, kıiz qýyrshaq túıe, kádesyılar tartym­dy kórindi. Al Qyzyltý-4 aýy­lyn­daǵy №24 orta mekteptiń muǵalimi ári jeke kásipker, zerger usta Saılaý Botabekov ataqty qolóner sheberi Dárkembaı Shoqparulynyń shákirti bolyp shyqty. Onyń kú­mis­ten soǵyl­ǵan júzik, bilezik, saqına, syrǵalary kópshilik nazaryn aýdardy. “Sherter” JShS basshysy Ba­qytjan Dilmanovpen de osy kórme­lerdi aralap júrip kezdestik. Bul jigitter Almatyda 1992 jyldan beri jumys istep keledi eken. Endi kásipti keńeıtip, Talǵar aýdanynyń Qaırat aýylynda ulttyq saz aspap­taryn jasaıtyn erekshe fabrıka ashqaly jatqan kórinedi. Ol úshin zańdy túrde jer alyp, ıgilikti is sońyna yqtııat­tap túsipti. Naq osy jerde talǵarlyq usta Kárim Ahmetov jasaǵan, quny 8 myń dollarlyq altyndatqan ábzeldi er-turmandy súısine, qyzyǵa tama­shalaýshylar qarasy da ájeptáýir bolǵanyn aıtsaq deımiz. Almatydaǵy respýblıkalyq kór­kemsýret akademııasynyń Besaǵash aýylyndaǵy fılıaly birsypyra týyndylardy kórmege qoıypty. Qazaqstanǵa Eńbek sińirgen qaırat­ker, osy aýyldyń týmasy Amandos Aqanaev bastaǵan fılıal sýret­shi­leri Talǵar aýdany ákimdiginiń qol­daýymen “Besaǵash” atty etno­lan­d­shaftyq park jobasyn júzege asy­rý­da. Jalpy, joba tarıhı eskert­kishterdi, obalardy qorǵaý maqsatyn kózdeıdi. Osyǵan jalǵas shatyrda Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty bólimi Ile alqabyndaǵy Uly Jibek joly boıyndaǵy orta­ǵasyrlyq úlken qalalar sanatynda bolǵan Talhız jáne Qoılyq qalashyqtary boıynsha materıaldar usynypty. Bul arada da Talǵar tarıhynyń taǵylymynan kóp syr ańǵarǵandaımyz. Túrik etnomádenı birlestigi tóra­ǵasynyń orynbasary Gýnıash Tur­synova óz dıasporasynyń mádenıeti men salt-dástúrinen syr shertetin kórmelerin asa bir aqjarqyn kó­ńil­men tanystyrdy. Túrik baýyr­lar­dyń “Bahar” ansambliniń músheleri de osy arada. Baraban, meı, zarp, saz, zýrna atty saz aspaptaryn tań­syq kóre tamashaladyq. Bulardan bas­qa slavıan, grek, uıǵyr etno­má­denı birlestik­teriniń tóraǵalary Jan­na Tretıak, Konstantın Mý­ra­tıdı jáne Rozahýn Dýgashevtardyń da Talǵardaǵy belgili de syıly adamdar ekenin bilemiz. Respýblıkaǵa tanymal sport qaırat­keri K.Mýra­tı­dı solardyń báriniń atynan ob­lys ákiminiń qabyldaýynda tebi­reniske toly júrek sózin jetkiz­gen-di. Mádenıet kúninde bizdi Gúl­dala aýylynyń Tilek Júsipov degen jas jigit, jeke kásipkeri tańyr­qatqanyn aıtpaı tura almaımyz. Ol áýeli kásipkerlikti “Shúkir” atty dúken­nen bastap, odan “Úmit” atty bazar­ǵa jol ashyp, jýyrda “Nıet” degen sport saraıyn turǵyzǵan. Uıǵyr aý­danynda “Shıpaly” atty shıpajaıy el ıgi­li­gine qyzmet etýde. О́ziniń tý­ǵan aýyly Súmbede meshit saldyr­ǵan. 150 adamdy jumyspen qamta­ma­syz etip otyr. Jasap jatqan qaıy­rymdylyqtary qanshama. Osyndaı sharapatty isine súısingen qaýym­nyń Tilek sııaqty kásipker­lerge tilek qosary, tilekshi bolary da belgili bolyp qalǵandaı. Keshke qaraı Taldyqorǵannyń ortalyq alańynda Talǵar ónerpaz­dary án-kúıin qalyqtatyp, bılerin quıqyljytyp, tamasha konsert berdi. Qorǵanbek AMANJOL. --------------------------------- Sýretterdi túsirgen Jumabaı MUSABEKOV.