Tekti áýlettiń tuıaǵy

Qolyma qalamymdy alǵanym sol edi, qara telefon bezek qaǵyp qoıa berdi. – Allo, tyńdap turmyn. – Aınalaıyn balam, men Abdýlla Ábenuly degen atańmyn. Tanısyń ba, tanymaısyń ba, bilmedim? – Tanyǵanda qandaı, siz “Ustazdardyń ustazy” atanǵan Abdýlla aqsaqalsyz ǵoı. – Rahmet, aınalaıyn. Ustaz bolyp týyp, ustaz bolyp qartaıǵanyma qýanamyn. “Ustazdardyń ustazy” degen baǵadan artyq marapattyń maǵan qajeti shamaly. – Ábeke, qandaı tapsyrmańyz bar, aıta berińiz. – Balam, tapsyrma emes, azyn-aýlaq ótinishim bar. Alla syılap, bıyl 80 jastyń jelkesine minip otyrǵan jaǵdaıym bar. Balalarym men neme­re­lerim júrekterine jazylyp qalǵan ómir órnekterin aq qaǵazǵa túsirgen eken. Soǵan baılanysty ózińmen emen-jarqyn áńgimelessem dep edim. Meniń munym soq­paqty da toqpaqty ómir jolyn keıingi urpaq­tarǵa ulaǵat bolar degen nıetten týyndap otyr. ...Sonymen qolymda Abdýlla aqsaqaldyń inisi Ábdirahmannyń qyzy – fılologııa ǵylym­da­rynyń kandıdaty, dosent Kúlzada Ábenovanyń jaz­ba­lary. Sál-pál úzindi berelik. “Ádette tarıhshy ǵalymdar ulttyń, halyqtyń tarıhyn onyń jeke tulǵalarynyń ónegeli iste­ri­men, qaldyrǵan ulaǵatty izderimen baılanysty­rady. Sóıtip, tutas memlekettiń ótkenin baıan­daıdy. Otannyń otbasynan bastalatynyn esker­sek, bul aksıomany shaǵyn ǵana kólemde qaraǵanda, ár áýlettiń de aýyzǵa alar tarıhy men dástúri, maqtanysh tutar isteri onyń jeke ókilderimen baılanysty eken. Ony óz áýletińniń ótken jolyna qaraǵanda anyǵyraq baıqaısyń da. Bizdiń áýlettiń de sondaı ónegeli qara shańyraqtardyń qatarynda ekendigin men de maqtanysh tutamyn. Eger bireýler menen : “Qaı atanyń urpaǵysyń? Kimge qarap óstiń?” – dep suraı qalsa, óz ata tegimdegi aýyzǵa oralatyn aıtýly tulǵa Abdýlla atamdy ataımyn. Teginde muǵalim men ustaz bolýdyń aıyrmashy­lyǵy jer men kókteı ekenin bireý bilse, bireý bil­mes. Muǵalim dáris beredi, pán úıretedi, al ustaz óne­ge beredi, úlgi úıretedi. Muǵalimnen ustazǵa aı­nal­ǵan sanattylar bar bolar. Al, shyn máninde us­taz qursaqtan ustaz bolyp shyǵady. Ustaz bolǵandar ustaz bolyp qartaıady. Meniń atam dál osyndaı tekti atanyń tuıaǵy”. Abdýlla aqsaqalmen áńgimelesý barysynda ony shynynda da, Kúlzada aıtqandaı, teginde bar tulǵa bolar degen oı júregimde jazylyp qaldy. – Men, 1929 jyly Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Tómenaryq eldi mekeninde dúnıege keldim,– deıdi áńgime ústinde Abdýlla aqsaqal. О́kinishtisi sol, bir jarym jasymda anamnan aıyrylyp, taǵdyr talqysyn kóp kórgen áke tárbıesimen óstim. Ábekeńniń aıtýynsha, ákesi Áben Beknazaruly arab tilin jetik bilgen saýatty kisi bolǵan eken. Túp atalary Arqadan kelip, astyq satyp júrgende Beknazar osynda qalyp, egin ekken. Bertin kele Syrdyń boıyna shyǵyr ornatyp, otyryqshy­lyq­pen aınalysady. Kózi qaraqty, kóńili sergek, zaman arnasynyń aǵysyn erte túsingen Beknazar ata óz urpaqtarynyń keleshegin oılap, olardy arabsha oqytyp, qabiletterine saı ustalyqqa, moldalyqqa baýlıdy. Qudaıdyń qudireti bolar, bir-birimen teteles ósken bes balasy ózderiniń qabiletterimen kóp kózine ilinedi. Úlkeni Ábdiraman dinı saýatty­lyǵymen eldi aýzyna qaratsa, ekinshi uly – Ábdi­jappar temirden túıin túıgen usta bolypty. Sol kisiden qalǵan usta dúkeninde áli kúnge deıin balǵanyń sartyly jańǵyra shyǵyp turady eken. Al, Áben, Bahman, Orazalylardyń biri tiginshi, endi biri dıhan, biri murap bolyp, ózderi ómir súrgen ýaqytta qazaqqa tán emes kásipterdi násip etip, el ıgiligi úshin eńbek etken jandar bolsa kerek. Osyn­daı asa zerektik qabileti úshin Ábenge halyq “Juldyz Áben” degen at berip, aıdar taqqan. Sol “Juldyz Ábennen” ómirge jeti ul, bir qyz dúnıege kelip, olardan búginde 23 nemere, 66 shóbere, 28 shópshek tarap, ósip, órken jaıyp otyr. Búgingi bizdiń keıipkerimiz Abdýlla Ábenuly “Ata kórgen oq jonar” dep qazaq aıtqandaı, áke tárbıesin jastaıynan zerdesine toqyp, mektepke barmaı jatyp-aq hat tanıdy. – Bizdiń balalyq bal dáýrenimiz Uly Otan soǵysynyń surapyl jyldarymen tuspa-tus kelip, beıneti mol kúnderdi bastan ótkerdik,– deıdi áńgime ústinde Abdýlla aqsaqal. – Ákem maǵan oqýdy, oqyǵandy kóńilge toqýdy amanat etip qaldyrǵan bolatyn. Sodan Tómenaryq aýylyndaǵy jeti jyldyq mektepti támamdap, Qyzylorda qalasyna atbasyn buryp, aldymen pedagogıkalyq ýshılı­shede, sodan keıin sol kezdegi N.V.Gogol atyndaǵy pedınstıtýttyń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsip, qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha dáris aldym. Ábekeń 1958 jyly Qyzylorda qalasyna qonys aýdaryp, ulaǵatty ustazdyqtyń sara jolyna túsedi. Eńbek jolyn qaladaǵy №3 orta mektepte qatardaǵy ustazdyqtan bastaǵan ol óziniń ónegeli iskerligi men asa uıymdastyrýshylyq qabileti arqasynda №140 orta mektebindegi oqý-aǵartý salasynda 40 jyl boıy etken eńbegi – ustazdyq jolynyń eń bir jemisti kezeńi eken. Sol jyldary №140 orta mektep Syr aımaǵyn­daǵy bilim berý salasyndaǵy aıtýly bilim ordasyna aınaldy. Ábekeń –mekteptiń materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn jaqsartý, oqý-tárbıe prosesinde oqýshylardyń shyǵarmashylyq jáne jeke tulǵalyq qabiletin darytýǵa eren eńbek sińirgen tulǵa. Ábekeńniń otbasy – ónegeli de berekeli otbasy. Kópshilik kelip Ábekeńnen aqyl suraıdy, bata ti­leı­di. Osyndaı ónegeli ómir saltyn berik ustanǵan Ab­dýlla ata men О́zıpa ana eki ul, eki qyzdy ósirip, órken jaıdyryp, uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyrǵan. “Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol” dep Abaı atamyz aıtqandaı, áke senimin arqalaǵan Murat Ábenov áke úmitin aqtaı aldy. Ol talaı-talaı basshylyq qyzmette el tanyǵan azamat atanyp, Parlament Májilisine depýtat bolyp saı­lan­dy. Sóıtip, ákesiniń ǵana emes, halyqtyń uly boldy. Ábekeń tek óz kindiginen taraǵan urpaqtaryna ǵana emes, ata áýletinen taraǵandarǵa, ony aıtasyz, kez-kelgen adamǵa qamqorlyq qolyn sozýmen keledi. Bilim alýǵa yntazar, jańalyq ataýlyǵa qushtar jastardy kórse balasha qýanyp, olardyń ómir joldaryna baǵyt-baǵdar berip otyrady. Abdýlla aqsaqal shapaǵaty Syr óńirin shýaqqa keneltip-aq júr. Atasy Beknazardan taraǵan áýlette uly bolsyn, qyzy bolsyn bir de bireýiniń shańyraqtary shaıqalmaı, tútinderiniń túzý shyǵýy –  osy aq­saqaldyń tálim-tárbıesiniń jemisi. Erkin ÁBIL. Qyzylorda.