Jaıyqtyń jaǵany urar tolqyny qaıda?

Kókeıkesti

Transshekaralyq ózen sýy azaıyp barady Adamzat tirshiligi úshin sý qanshalyqty mańyzǵa ıe bolsa, Batys Qazaqstan men Atyraý oblysynyń ekonomıkasy úshin Jaıyq ózeni eń basty kúretamyr ispetti. Jaıyq ózeniniń sýyna kórshiles Reseıdiń ózi de táýeldi. О́ıtkeni, Jaıyq ózeniniń bastaýy Reseıdegi Oral taýynan bermen qaraı Bashqortstan aýmaǵymen, Chelıabi, Orynbor, Qazaqstannyń Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Atyraý oblystaryn qýalaı ótip, Kaspıı teńizine quıady. Jalpy uzyndyǵy 2428 shaqyrymǵa sozylatyn ózen­niń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy bóligi – 1049 shaqyrym. Qos mem­le­ketke ortaq, ıaǵnı transshekaralyq ma­ńyz­ǵa ıe Jaıyq ózeniniń sý jı­naqtaý alańy – 237 000 sharshy sha­qyrym. О́zenniń kópjyldyq ortasha aǵysy Qazaqstan shekara­syn­da sekóntine 292 tekshe metrdi quraıdy. Jaıyq sýynyń 70 paıyzy kóktemgi sý tasqynynan tolyǵyp oty­rady degenimizben, sońǵy jyl­dary bul sonshalyqty baıqala ber­meıdi. Qys aılarynda qar qalyń jaýyp, topyraqtyń ylǵaldylyǵy mol bolǵan jyldary Jaıyq sýy Oral qalasy tusynda 500 sm-ge, al Atyraý qalasy mańynda 650 sm-ge deıin kóterilip, shabyndyq alqap­tar­ǵa sý ózdiginen jaıylatyn. Máselen, 1990, 1994, 1998, 2002, 2004-2005 jáne 2007 jyldary dál osylaı bolǵanyn óńir jurtshy­ly­ǵy umyta qoıǵan joq. Sý resýrs­taryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jónindegi Jaıyq-Kaspıı basseındik ınspeksııasynyń bas­ty­ǵy Bısen Qýanovtyń málimetine júginsek, sońǵy úsh jylda Jaıyq ózeninde sý múldem azaıyp ketipti. О́zen sýynyń azaıýy 1973, 1975, 1982, 1999, 2000, 2001, 2003 jáne 2006 jyldary da baıqalypty. Al “Qaz­gıdromet” mamandary sońǵy úsh jyl qatarynan Jaıyq ózenine kóktemgi tasqyn sý normadaǵydan 2-3 esege az túsken, negizgi sebep to­py­­raqtaǵy ylǵaldyń azdyǵy men qardyń bolmaýy, degen boljam aıtady. Alaıda, Jaıyq ózenindegi sý­dyń azaıýyna basqa da sebepter áser etetinin joqqa shyǵarýǵa bol­maıdy. О́zen sýy negizinen Irı­klınskıı sý qoımasy arqyly ret­telip keledi. Orynbor oblysyn­daǵy Or qalasynan joǵaryǵa qaraı 80 shaqyrymdyq qashyqta ornalas­qan atalǵan sý qoımasy 1949-1957 jyldar aralyǵynda salynǵan. Ony toltyrý 1958 jyldyń 17 sáýi­ri­nen bastalyp, 1966 jyldyń 8 ma­myrynda sý qoımasyna jınaqtal­ǵan sý qorynyń deńgeıi jobalyq kólemine jetken. Sý qoımasynyń jobalyq kólemi – 3260 mıllıon tek­she metr. Mine, osy sý qoıma­sy­nyń tolyq toltyrylmaýy Jaı­yq ózenine sýdyń az mólsherde ke­lýi­ne áser eteri daýsyz. Máselen, 2009 jyly Irıklınskıı sý qoı­masyndaǵy sý mólsheri 2410 mıl­lıon tekshe metrdi quraǵan. Iаǵnı, jobalyq deńgeıden 850 mıllıon tekshe metrge tómen. Al bıylǵy jyly sý qoımasyndaǵy sý deńgeıi byltyrǵydan da azaıyp, 1 naýryz­daǵy derek boıyn­sha onda 1988 mıl­lıon tekshe metr sý jınaq­tal­ǵan. De­mek, Orynbordaǵy sý qoı­ma­sy óz deń­geıinde shúpildep tolyp turǵan joq. Mamandardyń esep­­teýin­she, Irı­klın­skıı sý qoı­ma­­syna maýsym aıyna deıin­gi 1047 mıl­lıon tekshe metr sý syıatyndaı bos oryn bolǵan. Degenmen, Jaı­yq ózeniniń or­taı­ǵan arnasy tek Irıklınskıı sý qoımasynan ji­berilgen sýmen to­lady desek, onda qatty qatelesken bolar edik. Ras, Jaıyq ózenindegi kóp­jyldyq ortasha sý shyǵyny sekóntine 292 tekshe metrge teń bolsa, munyń 26,4 paıyzy ǵana Irı­klınskıı sý qoımasynan jibe­ril­gen sý esebinen qamtylady. Al qalǵan 73,6 paıyzy ózge de ózen­derdiń sýymen tolyǵady. Máselen, Sakmara ózeninen 47,6%, Ilek óze­ninen 20% sý Jaıyqqa quıylady. Sonymen birge, Bolshoı Kýmak (3,4%), Or (3%) ózenderinen de az mólsherde bolsa da sý túsip turady. Osyǵan baılanysty Sý resýrs­ta­ryn paıdalanýdy retteý jáne qor­ǵaý jónindegi Jaıyq-Kaspıı bas­seındik ınspeksııasynyń bastyǵy Bısen Qýanov mynadaı tujyrym jasaıdy: – Jaıyq ózeniniń sý qoryn tek Irıklınskıı sý qoımasynyń sýy esebinen retteý Atyraý jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń ekonomı­ka­syn órkendetý úshin sýmen qamtý problemasyn tolyq sheshe qoı­maı­dy. Sebebi, Jaıyq ózenindegi sý­dyń azdyǵyna kúzgi ylǵaldyń, so­ny­men qatar, qardyń az mólsherde túsýi de áser etedi. Eger Irı­klınskıı sý qoımasynda kúzgi-qys­qy kezeńde qardyń qory qa­jetti mólsherde jınaqtalǵanda, sý qoımasynyń bos alańyn tolty­ry­lyp, Jaıyqqa jiberiler sý Jaıyq­tyń tómengi saǵasyna deıin tolyq kólemde jeter edi. О́kinishke qaraı, 2009 jyly Irıklınskıı sý qoımasyna kóktemgi tasqyn sýdan tek 175 mıllıon tekshe metr kóle­minde ǵana sý túsken. Osy sý qoı­ma­synyń sýy Jaıyq ózenine ási­re­se, jaz aılarynda óte-móte qa­jet. Jaıyqtyń keleshegi úshin shy­ryldap júrgender az emes. Atyraý oblysynyń ákimi Bergeı Rysqa­lıev jaqynda osy máseleni kóter­di. Al Oral qalasynyń burynǵy basshysy bolǵan, búginde Parla­ment Májilisiniń depýtaty Elena Tarasenko jyl saıyn ekologııalyq ekspedısııa uıymdastyrady. Ne úshin? Árıne, jeke bas qamy úshin emes. Jaıyqtyń arnasyn ortaıt­paý úshin, sol arqyly ekologııaǵa zııan kelmeýi úshin. Eń bastysy, Jaıyqtyń jaǵasynda Batys Qa­zaqstan, Atyraý oblystarynyń birneshe eldi mekeni ornalasqan. Ondaǵy halyqtyń tynys-tirshiligi osy Jaıyqpen tyǵyz baılanysty. Inder, Mahambet, Isataı aýdan­darynyń kóptegen eldi mekeninde turǵyndar Jaıyqtan bastaý ala­tyn kanaldardan mal sýaryp otyr. Arnaıy maqsattar úshin Jaıyq óze­ninen sý alynady. Máselen, bıyl Atyraý jáne Batys Qazaq­stan oblystarynan ekonomıkanyń túrli salalary úshin 820,83 mıl­lıon tekshe metr sý alýǵa tapsyrys berilipti. Munyń ishinde 48,0 mıllıon tekshe metri aýyz sýǵa paı­dalanýǵa suralǵan. Mine, osy­nyń ózinen Batys Qazaqstan, Aty­raý oblystary úshin Jaıyq óze­niniń mańyzy qanshalyqty ekenin paıymdaı berińiz. Alaıda, kezinde “Aqjaıyq, se­niń ornyń alabóten” dep án áýe­letken Ǵarıfolla Qurmanǵalıev­taı óner tarlany janyndaı jaqsy kórgen Jaıyqtyń burynǵysha ja­ǵa­ny urǵylap turar tolqyny joq. О́ıtkeni, Jaıyqtyń arnasy óz deń­geıinen kóp tómendedi. Ony tol­ty­rardaı sý qory Reseıdegi ózender arqyly keletinin joǵaryda aıttyq. Biraq jyldan-jylǵa azaıyp bara­dy. Sebebi, Reseı aldymen ózde­rin­degi sý qoımalaryn toltyrýǵa múd­deli bolady. Máselen, Bashqort­san­daǵy Sakmara ózeniniń Jaıyqqa quıar saǵasynda 64 sý qoımasy bar. Oǵan 225,9 mıllıon tekshe metr sý jınalýy qajet. Onsyz Jaıyqqa sý jiberilýi múmkin be? Kúzgi-qysqy ylǵaldyń jáne qardyń mólsherden tym az túsýi adamdardyń qolymen ja­salyp otyrǵan qıyndyq emes. Tabıǵattyń jazylmaǵan zańyna shara joq. Endeshe, máselege basqa turǵydan qarap, kórshi memlekettiń tarapynan Jaıyqty shómishten qaǵarlyqtaı qyspaqtyń jasalýyna jol bermegen jón. Bul tek mem­leketaralyq deńgeıde sheshimin ta­bar másele. Jaıyqtyń arnasy qur­ǵap, tabany kebersip qalmaýy úshin. Qos óńirdiń turǵyndaryn aýyz sýmen turaqty qamtý úshin. Eko­lo­gııany saqtaý úshin. Ekonomıkanyń ár sa­lasyn, sonyń ishinde aýyl sharýa­shylyǵyn órkendete berý úshin. Qysqasy, transshekaralyq ma­ńyzǵa ıe Jaıyq ózenine bir kez­der­degideı Aral ózeniniń kebin kı­giz­beýdiń qamyn búginnen oılas­tyr­ǵan abzal. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.