Qaýipsizdik salasyndaǵy qarymdylyq

EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń jyl saıynǵy ótetin kezekti 19-sessııasynda 2010 jyly EQYU Sammıtin ótkizý týraly qarar qabyldanǵany belgili. Odan keıin ol EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýinde qoldaý taýyp, Sammıt Astanada ótetin bolyp sheshildi. Qazaqstan tarapynan tóraǵalyq etken jartyjyldyq ýaqyt aralyǵynda istelgen jumystar múshe memleketterdiń oń baǵasyna ıe boldy. Sammıttiń ótýi de osy jartyjyldyqtaǵy isterdiń barysyna baılanysty boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Sońǵy ret túrik jerinde ótken EQYU-ǵa múshe elder memleket basshylarynyń sam­mıtinen beri 11 jyl óte shyǵypty. Alaı­da osy ýaqyt aralyǵynda qordalanǵan problemalar jeterlik. Álemde birqatar syndarly oqıǵalar oryn alyp, onyń sońy saıası-ekonomıkalyq ahýaldyń ózgerýine alyp keldi. Olardyń sheshimine jetkilikti yqpal ete almaǵan Uıym sońǵy jyldary jekelegen elderdiń jergilikti problema­lary­na aralasa bastaǵany málim. Onyń arty bir-birin kinálaýǵa, “qos standarttar” tý­raly aýyr sózderge ulasyp jatty. Mine, Uıym elimiz tóraǵalyqty qolyna alǵannan keıin osyndaı yńǵaısyz jaǵdaıdan shyǵyp, beıpil áńgimeler sap tyıylǵandaı boldy. EQYU tóraǵalyǵynda birqatar is-sharalar ótkizilip, týyndaǵan problemalardyń sheshimi qarastyryla bastady. EQYU Sammıtin bıylǵy jyldyń 1-2 jeltoqsanynda Astanada ótkizý týraly she­shim shyǵarylǵanyna baılanysty jasaǵan málimdemesinde Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaev Astana Sammıti strategııalyq baǵyttar men EQYU damýynyń “jol kar­ta­syn” belgilep berýdi kózdeıdi dep erekshe atap ótti. Bul – Uıymnyń ary qaraı qan­daı baǵytpen júrerin aıqyndap alý degen sóz. “Astanada EQYU Sammıtin ótkizý tý­ra­ly sheshimniń tarıhı kúnge sáıkes kelýi­niń tereń sımvolıkalyq máni bar dep esep­teımin. Osydan 35 jyl buryn, 1975 jyldyń 1 tamyzynda Helsınkı qorytyndy aktisine qol qoıyldy. Joǵary dárejeli kezdesýdiń bizdiń Uıymdy qazirgi ómir shyndyǵyna beıim­deýge jaǵdaı jasaıtynyna senimim mol”, dep atap ótti Nursultan Ábishuly. Osy rette elimiz Uıym tóraǵasy retinde jańa qaýip-qaterlerge, ásirese, lańkestik pen esirtki tasymalyna qarsy kúresti kú­sheı­týge, ol úshin Aýǵanstan men Qyrǵyz­stan­daǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa kúsh sa­lyp otyr. Osylaısha Qazaqstan EQYU-nyń Eýratlantıkalyq jáne Eýrazııalyq keńistiginde týyndaǵan qaterlerine tosqaýyl qoıý maqsatynda Uıym jumysyn aıtar­lyq­taı jetildire túsýge kúsh salýda. “Biz úshin biz­diń qoǵamymyzdyń toleranttylyq, dás­túr­lerdi qurmetteý, senim men ózara túsi­nistik tárizdi basty qundylyqtaryn pash etý­diń tańǵajaıyp múmkindigi tur”, deı kele, N.Nazarbaev Qazaqstannyń álemdik saıası arenada ózindik orny bar ekendigin de anyq baıqatty. Jahandaný zamanynda Eýropa qurly­ǵyn­daǵy elder óz qaýipsizdikteri men turaq­tylyqtaryn ózderi sheship ala almaıtynyna anyq kóz jetkizip otyr. Bir kezderi kári qurlyqta kómirshiler men temirshilerdiń múddesin qorǵaý úshin qurylǵan Uıym qazir álemdik sıpatqa ıe. Sondyqtan da Eýropa, Amerıka jáne ózge qurlyqtaǵy elder EQYU-dan úlken úmit kútedi. Astanada ótken EQYU PA-nyń 17-sessııasynda PA tóraǵasy Ioran Lennmarker bylaı degen-di: “Men 2010 jyldy taǵatsyzdanyp kútip júrmin, óıt­keni Qazaqstan tóraǵalyǵy Ortalyq Azııa men Eýropa arasyndaǵy baılanystardy kúsheıtýge múmkindik beredi, sondaı-aq osy yqpaldy da úlken elde ashyqtyq pen demo­kra­tııany nyǵaıtady”. Árıne, tóraǵanyń bul shynaıy lebizin biz erekshe yqylaspen qabyl aldyq. Osy rette Eýropa elderiniń ener­getıkalyq qaýipsizdikke jaýap bere ala­tyn Reseımen jáne Ortalyq Azııa elde­ri­men strategııalyq áriptestikke yntaly eken­di­gin de baıqaý qıyn emes. Ony eýropalyq­tardyń ózderi de jasyrmaıdy. Eger 2009 jylǵy kórsetkishke kóz salsaq, onda Qa­zaq­stannyń syrtqy saýda aınalymynyń 40 paıyzy Eýropalyq Odaq elderine tıesili ekenin kóremiz. Iаǵnı, byltyr saýda-sattyq 29 mıllıard AQSh dollaryna jetken. Ener­getıkalyq qaýipsizdik turǵysynan alǵan­da eýropalyq elder Batys pen Shy­ǵystyń arasyna kópir sala alatyn Qazaq­stanǵa úlken úmit artady. Osy oraıda turaqsyzdyq jaılaǵan Aýǵan­standa mıllıardtaǵan dollarǵa baǵa­lanatyn jerasty qazba baılyqtary bar ekendigi buqaralyq aqparat quraldarynan belgili bolyp otyr. Munshalyqty ıen baı­lyq sol el halqynynyń ıgiligine jumsalýy kerek bolsa, aldymen turaqtylyq ornatý qajet. Mine, osy baǵytta elimiz birqatar is-sharalardy qolǵa alyp, aıtarlyqtaı kómek kórsetti. Tóraǵa retinde Aýǵanstanda beıbit ómir qalyptastyrý maqsatynda birqatar bastamalarǵa muryndyq boldy. Sondaı-aq kórshiles Qyrǵyzstanǵa gýmanıtarlyq járdem qolyn sozdy. Budan basqa 1 mıl­lıard AQSh dollaryndaı donorlyq kó­mek­ke qol jetkizýge yqpal etti. Osyndaı ıgi is­terdiń basy-qasynda júrgen elimiz halyq­aralyq uıymdar men iri memlekettermen ıyq biriktire áreket etýde. Uıym halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa, adam quqynyń jan-jaqty qorǵalýyna, ádildik pen izgilikke qurylǵan qoǵam orna­týǵa jáne bılik pen halyq arasyn jaqyn­datýǵa baǵyttalǵan standarttar qalyptas­ty­ratyn ınstıtýt retinde de qyzmet ete alady. Saılaýlar barysyna baıqaýshy bolyp kele jatqan EQYU halyqtyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa qajetti usynystar men stan­dart­tar ázirleý baǵytynda aıtarlyqtaı áleýetke ıe. Máselen, “Nıý-Iork Taıms” gazetine bergen suhbatynda AQSh-tyń Qazaqstandaǵy alǵashqy elshisi Ýılıam Kortnı bylaı depti: “Qazaqstan – táýelsizdik alǵan sátinen bas­tap óziniń damý baǵytynda kóptegen sátti qa­damdar jasaǵan memleket. Al endi Qazaq­stan basqarǵan jyly EQYU-nyń jemisti qyzmet atqarýy – bedeldi memleketterdiń onyń bastamalaryn qoldaýyna tikeleı baılanysty”. AQSh-tyń Halyqaralyq jáne strategııa­lyq zertteýler ortalyǵynda ótken “2010 jyly EQYU-ǵa múshe elder memleket bas­shy­larynyń sammıti qajettigin baǵalaý” atty dóńgelek ústelde sarapshylar mundaı sharanyń qajettigin erekshe atap kórsetken. EQYU óz jaýapkershiligi sheńberinde senim men qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi óziniń mindetin tolyq atqara almaıdy jáne daǵ­darys jaǵdaıynda tur. Ol tek Balqan men Kavkazǵa ǵana baılanysty emes, sonymen birge, Ortalyq Azııadaǵy, ásirese sońǵy kezdegi Qyrǵyzstandaǵy oqıǵalardan da baı­qalýda deıdi. Osy rette sarapshylar EQYU-ny NATO, UQShU jáne ShYU kirmeıtin, ıaǵnı “qaýipsizdigi kúńgirt aımaqtardaǵy” elderdiń problemalaryn sheshýde úlken áleýetke ıe, erekshe tetik retinde baǵalaıdy. AQSh Memlekettik hatshysy Hılları Klın­ton men vıse-prezıdent Djo Baı­denniń sózderimen aıtqanda, Uıym eýr­azııalyq jáne eýratlantıkalyq keńistiktegi barlyq qaýipsizdiktiń arhıtektýrasyn nyǵaıtýshy jáne tolyqtyrýshy irgetas bolyp tabylady. Shynynda da qazir elimiz Ázirbaıjan men Armenııa arasyndaǵy Taýly Qarabaq jaı­yn, Reseı men Grýzııa arasyndaǵy Ońtústik Osetııa máselesin, Moldova men eshkim áli moıyndaı qoımaǵan Prıdnestrove prob­lemasyn qarastyrýǵa kúsh salyp otyr. Brıýsselde ótken EQYU men EO-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýinde Uıymnyń Is basyndaǵy tóraǵasy, elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev: “Búgin Eýropa qaýipsizdigi tujyrymdamasy eýropalyq qurlyq sheńberinen alys ketip, Eýrazııanyń úlken keńistigin ózine qosyp otyr. Eger biz ózimizdiń ortaq qaýipsizdik prob­lemalarymyzdy sheshkimiz kelse, onda Eýrazııa men Eýratlantıka aımaqtaryn­daǵy memleketterdi biriktiretin qaýipsizdik jónindegi jalǵyz aımaqtyq uıym – EQYU men EO arasyndaǵy yntymaqtastyqty art­tyrýǵa umtylys tanytýǵa tıispiz, óıtkeni, bul jáıt úlken mańyzǵa ıe”, degen bolatyn. Samıtte bolashaq eýropalyq qaýipsizdik má­seleleri, Aýǵanstandy qalpyna keltirý jáne toleranttylyq qaǵıdalaryn yntalandyrý basty taqyryptardyń birine aınalatyny da belgili bolyp qaldy. Qazirgi kezde bul taqyryptardyń baǵyty men baǵdary keńip, pysyqtalý ústinde. Qazaqstan EQYU Sammıtin ótkizý arqy­ly aımaqtarda týyndaǵan problemalar aı­na­lasyndaǵy jel sózderdi seıiltip, Uıym­nyń jumysyn qazirgi ómir shyndyǵyna beıim­deýdi jáne naqty istermen aıshyq­taý­dy maqsat tutýda. Máselen, shaǵyn memleket – Aýǵanstan Eýrazııa keńistigine ǵana emes, sonymen qatar, Eýratlantıka keńistigine de óziniń salqynyn tıgizip otyrǵanyn jasy­rýdyń jóni joq. Jer sharyndaǵy týyndaǵan turaqsyzdyq pen qaýip-qaterler qıyrdaǵy úlken derjavalardyń ózine de qaýip tóndirýi múmkindigin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. Sondyqtan kishigirim elderdiń problemasyna eshkim de beı-jaı qaraı almaıdy. Basqasha aıtqanda, bos keńistik eshqashan “bos jatpaq emes”. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymy jumysynyń jandanýyna baılanysty birqatar alyp elder osy Uıym aıasynda óz baǵyttary men múddelerin aı­qyn­daı bastady. Olaı bolsa, Uıym bedeline nuqsan keltirmeý úshin onyń minberin jeke memleketter men toptardyń yqpal etý tetigine aınaldyrmaý tóraǵa elge úlken jaýapkershilik júkteıdi. Asqar TURAPBAIULY.