Salamattylyq salty

TÚP QAZYQTY MYQTY USTAIYQ Dárigerlerge aýrýhana men emhana jumysynda jaıbaraqattyq joq. Aq jeleń kıgen áriptesterim bir sát qarap otyrmaıdy, tań­er­teń kelgennen jumys ýaqyty aıaqtal­ǵanǵa deıin qarbalasta. Bir jaq­sysy, meniń zamandas dárigerlerim­niń qaısysy bol­sa da osy ma­mandyqty ba­la kezinen armandap, oǵan júrek qalaýymen kelgen. Aldynan aýyr naýqas ótse, jumys­tan tys kezde de onyń jaǵdaıyn oılap, tún­gi kezekshige habarlasyp otyrý ár dárigerge úırenshikti ádet bol­ǵan. Medısına únemi damý ústin­degi ǵylym bolǵandyqtan, oǵan jyl saıyn jańalyq qosylyp otyrady. Sondyqtan dáriger qan­daýyryn ustaǵan otyz jyldyń ishinde naýqasty emdeý jumysy­men qatar, kitaptan da qol úzbeı, oqý­men kelemiz. Onyń ústine eli­mizdiń densaýlyq saqtaý salasynda reforma júrip jatyr. Materıal­dyq baza da nyǵaıǵan, aýrýhanalar men emhanalar buryn túsimizge de kirmegen sheteldik óte sezimtal qu­ral­darmen jabdyqtalýda. Osy eń­bek­tiń barlyǵy da adamdardy naý­qasynan aıyqtyrý úshin jasalady. Alaıda, áleýmettik zertteýler ná­tıjesi kórsetkendeı, adam densaý­lyǵynyń on paıyzy ǵana medı­sınalyq kómekke, qalǵanynyń barlyǵy qorshaǵan ortaǵa, óziniń kútinýine, salamatty ómir súrýine baılanysty. Buǵan belgili aýrý­lar­dyń tuqym qýalaýshylyǵyn da qosýǵa bolady. Salamatty ómir saltyn adam­dar, bizdiń aldymyzǵa aýrýyn meń­detip kelip jatatyn naýqas jandar qalaı túsinedi degen oıǵa qalamyn. Profılaktıka nemese belgili bir aýrýdyń aldyn alý jumystary­nyń kóbine naýqandyq sıpaty ba­sym bolady. Al salamatty ómir sal­ty naýqan emes, bul adam­dar­dyń ómir súrý mádenıeti der edim. Munyń negizi bizdiń hal­qy­myzdyń salt-sanasynda, dástú­rin­de, ha­lyq­tyq pedagogıkasynda ja­tyr. Kóshpendiler qystaýyn tas­tap, jazd­a jaılaýǵa shyǵyp otyr­ǵan. Qa­zirgideı ózen-kólderdiń ja­ǵa­sy­na mingestirip úı salmaı, mal­dyń qotanyn kóldiń jaǵasynan qa­shyq­taý ustaǵan. Jylqy minez qa­zaq taza sý ishken, keń sahara­nyń taza aýasyn jutqan. Aıran men qurt, shubat pen qymyz ári ta­ma­ǵy, ári dárýmeni boldy. Ras, qazir­gi­deı medısınanyń damyma­ǵan kezinde qazaq dalasynda bala ólimi az bolǵan joq. Biraq tolar­saqtan saz keship, tún qatyp júrip eldi, jerdi qorǵaǵan batyrla­ry­myz tabıǵı suryptaýdan aman qalǵan uldar ekeninde daý joq. Qazir qulaqqa ersileý estilse de, atalarymyzdyń saltyndaǵy besik quda, jaqsy jerdiń qyzyn alý degen uǵymdar da qazaq dala­syndaǵy salamatty ómirdiń bir kórinisi edi. О́ıtkeni, jeti atasyna deıin qyz alyspaǵan qazaq halqy tuqym tazalyǵyna, búgingi medı­sı­na tilimen aıtsaq, genetıkaǵa úl­ken mán berdi. Munyń dáleli ta­rıhta jetip jatyr. Anasy jaǵy­nan da, atasy jaǵynan da iri tu­qym­nan órbigen urpaq Abaı, Sho­qan, Yby­raılar osynyń tamasha mysaly bolyp tabylady. Halqy­myz “Úıdiń jaqsy bolýy – aǵa­shy­nan, uldyń jaqsy bolýy – na­ǵa­shydan” dep beker aıtpaǵan. Árı­ne, jastar arasyndaǵy mahabbat sezimin joqqa shyǵarmaımyn, de­genmen Keńes Odaǵy kezindegi ult­tyq saıa­sattyń durys júrgizilmeýi halqy­myzdyń kóptegen dástúr-sal­tyn jutańdandyryp ǵana qoımaı, umyttyrdy. Onyń or­­ny­na ózgeniń jaqsysyna emes, ja­manyna eli­k­tep-solyqtadyq. Bul ásirese, hal­qymyzdyń urpaǵyn jalǵasty­ra­tyn qyz bala tárbıesinen kórindi. Jas kezde ashyq-shashyq júrý, sý­yq tıgizý saldarynan áıelder aý­rýy, ulttyq tárbıeniń bosańsýynan jasandy túsik kóbeıdi. Medısına ǵylymynyń ózinde tabıǵı úderiske, halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptas­qan ádeti men saltyna qarsy turý kútken nátıje bermedi. Ana men ba­la­nyń kútimi jónindegi medısınada bekitilgen sharalar búginde toly­ǵymen teriske shyǵarylyp otyr. Mysaly, buryn perzenthanada bala týǵannan keıin ony medbıkeler kindigin kese sala alyp ketetin, shy­ryldap jylap jatqan náresteni úsh saǵat tolmaı dárigerler emizýge anasyna ákelmeıtin. Birinshi ýyzyn balaǵa emizbeı, saýyp tastatatyn. Jańa týǵan sábıge qajettiń bar­ly­ǵy aldymen ýyzda bolatynyna me­dısına ǵylymynda mán berilmedi. Al áljýaz, soǵan qaraı isinde de, oılaýynda da qatarynan qalys qalyp jatatyn jandardy ájeleri­­miz “ýyzyna jarymaǵan” deıtin. Dalanyń danagóı analary ulttyń myqtylyǵy urpaq densaýlyǵynda jatqanyn bilgen! Al búginde áıelder symbatymyz buzylady dep, balany emshekten erte shyǵaryp jiberetin boldy. Mine, osynyń bar­lyǵy da tutas áljýaz, aýrýshań ur­paqtyń ósýine ákeldi. Onyń ús­tine ótken ǵasyrdyń ekinshi jarty­synda, soǵystan keıingi jyldary bizdiń ultymyzda da “aǵa halyqqa” eliktep, araqqa úıirlik etek aldy. Tipti araq iship, ortanyń shyrqyn buzatyndarǵa “qaıtesiń, iship alǵan ǵoı” dep keshirimmen qaraý túsinigi de qalyptasty. Erlerdi qoıyp, áıelderdiń araqqa salynýy da úırenshikti kóriniske aınaldy. Onyń sońy urpaq densaýlyǵyna áser etpeı qoımaıtyn edi. Araqtyń saldarynan ómirden erte ketip qalǵan talantty jandar qanshama. Qyzyl saıasattyń qursaýynda rýh bostandyǵy bolmaǵan halqymyz sóıtip, óziniń ata dástúrimen, sal­tymen, turmys-tirshiligimen birge qalyptasqan salamatty ómir sal­tyn bosańsytyp aldy. Qazir, baı­qap júremin, toı-tomalaqtarda adam­dar spırtti ishimdikterdi shama­dan tys kóp ishpeıdi. Bul qoǵamdaǵy mádenıettiń óskeni dep bilemin. Shúkirshilik etý kerek. Búgingi qoǵamda adamdar masyl­dyq psıhologııadan arylyp keledi. Mysaly, Keńes Odaǵy kezinde qan­sha aýyrsań da, memleket eńbek­aqyńdy tóleıtin. Sodan da bolar, adamdar aqshasy júrip jatqan soń, “aýyrýǵa” qoryqpaıtyn. Qazir olaı emes, aýyryp jumystan qalsań, járdemaqy belgili kúnderge ǵana tólenedi. Eńbekaqysynyń jaıyn oılaǵan adamdar jumystan qalmaý­ǵa tyrysady. Biraq salamatty ómir salty munymen qalyptasyp ketedi deý erte bolar. “Densaýlyq – bas­ty baılyq” ekenin túısinýi úshin al­dymen ár adam oǵan degen jaýap­kershilikti sezingeni abzal. Araq ishpegen, temeki tartpaǵan, esirtki qoldanbaǵan, sportpen, dene­ shy­nyq­­tyrýmen aınalysqan, ýaq­ty­ly, durys tamaqtanǵan adamnyń óz­gelerge qaraǵanda sırek aýyratyny dárigerlerge beseneden belgili jaı. Qazaq dalasynda áli kúnge tamy­ryna balta shabylmaı kele jatqan týberkýlez aýrýyna qarsy jumys­tar da óziniń densaýlyǵy úshin ár adamnyń jaýapkershiligine basym­dyq beredi. Akademık Tóregeldi Sharmanov ótkizgen bir májiliste bolǵanym bar edi. Sonda Tóregeldi aǵamyz “Týberkýlezdi qazaqtyń mańdaıyna jazyp qoıǵan ba? Osy aýrý otyzǵa tolmaı julynyn úzgen Shoqandaı asylymyz, Sultanmah­muttaı aqynymyz aıta bersek, tipti kóp” dep qınalǵan edi. Áleýmettik aýrý sanalatyn týberkýlez oshaq­tarynyń kópshiligi áli de qazaq aýyldarynda. Osy jerde salamatty ómir saltyn qalyptastyrý keshendi jumystardy talap etetinin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Aýyl­dyq jerlerde qazir aýyz sý máselesi ótkir. Alys aýyldarda qys aıla­ryn­da otyn máselesi de ótkir tura­dy, jumyssyzdyq turmysty álsi­re­tedi. Sonymen qatar, osy aýrý bas­talysymen ony aýyzdyqtap tastaý­ǵa bizdiń mentalıtetimizdiń ózi áli jibermeıtinine qynjylasyń. Aýyl adamdary kópshilik jınalǵan jerlerde týberkýlezben aýyratyn kisi tabaqtas bolsa, onyń kóńiline qarap eshnárse aıtpaıdy. Aýylda­synyń aýyryp júrgenin bilse de, taǵy da onyń kóńiline qarap, “baryp emdelseıshi, jurtqa juǵady ǵoı” degendi eskerte almaıdy. De­genmen, qazir aýyldarda feldsher­ler týberkýlez anyqtaldy degenshe, oǵan qaratyp qoımaıdy. Týber­ký­lezge qarsy kúres dıspanserinde em­delip jatqan qudasynyń, quda­ǵıy­­nyń nemese jora-joldasynyń kóńilin surap, jaǵdaıyn bilmesek, barmasaq uıat bolady dep, naýqas­tyń taǵy kóńilin jyqpaıdy. Al osy aýrýǵa shaldyqqanyn bilgender ony basqalardan jasyrady. Qa­­­zakem “aýrýyn jasyrǵan óledi” dep eskertken edi ǵoı. Jasyr­ǵan­dyq­tan búkil otbasyna juǵyp, balasyna deıin qurt aýrýynan ketken ot­basylaryn bilemin. Bul – qasiret. Ekinshiden, salamatty ómir sal­tyn ustanǵan el bolýymyzǵa ár ot­basynan, ár adamnyń ózinen bastaý alatyn tárbıe jaǵy da aqsap ja­ta­dy. Kók quraqtaı endi jetilip, jel­kildep ósip kele jatqan jas­ós­pirimder temeki shegedi. Olar ony úı­de ákesinen, tipti anasynan kórip óse­di. Naǵyz orda buzar jasynda olar­­dyń densaýlyǵy syr beredi. Tipti meniń keıbir áriptesterimniń ózi zııan ekenin bile tura, temeki she­­gedi. Bul da tárbıeden bastalǵan ja­man ádet ekenin jasyryp keregi joq. Salamatty ómir saltyn qalyp­tastyrý, ony nasıhattaý jumys­ta­ry qoǵamda áli de shynaıylyqpen júrgizilip jatqan joq. Tipti den­saý­lyq saqtaý salasynyń ózinde oǵan áli de atústi qaraıtyn tustar bar. Mysaly, dárigerler aıyna tórt saǵat ózi emdeıtin aýrýlarǵa qarsy pro­fılaktıkalyq jumystar jónin­de adamdar arasyna baryp, áńgime ótkizýi qaǵaz júzinde jazylǵa­nymen, sony atqarýǵa ýaqyt tabyla ber­meıdi. О́ıtkeni, qazir maman jetis­peıtindikten, aýrýhanada da, emha­na­larda da dárigerge júktelgen jumys tym kóp. Bizdiń Qostanaı ob­lystyq oftalmologııalyq aý­rýhanasyna on jyldan beri jas mamandar kelgen joq. Al aýyldy jerlerdiń kóp­shiliginde kóz dárigeri tipti joq. Qazir medısına mamandaryn daıyndaıtyn oqý oryndaryna memlekettik granttar kóptep bóli­nip jatyr. Úkimetimiz muny durys oılastyryp otyr. Biraq bizdiń mek­tep bitirgen túlekterimiz dáriger ma­mandyǵyn tegin bilim alyp qalaıyn de­gen nıetten emes, júrek qalaýy­men tańdasa eken. Bul úlken máse­le. Mamandyǵyn jaqsy kórgen dáriger ómir boıy shyǵarmashylyq­pen jumys isteıdi, halqynyń densaýlyǵynyń jaqsarýyna, ul­tynyń, urpaqtyń myqty bolýyna qyzmet etedi. Bir jaqsysy, qazir eli­mizde medısına damyp keledi, ja­ńa emdeý tehnologııalary, ádis­temeler engizilýde, jańalyqtar kóp. Soǵan sáıkes, emdeý oryndary bu­ryn estip-bilmegen quraldarmen jab­dyqtalýda. Jas dárigerler tek iz­denip, bilimin jetildire tússe maq­sat­qa da jetedi. Osydan jıyrma-jı­yrma bes jyldaı buryn Aman­gel­di aýdandyq aýrýhanasynda qyz­met istegen kezimde medısına qu­ral­dary jetispeıtin edi. Gıneko­logııada qoldanylatyn kolpos­kop­ty aýyldaǵy avtobazanyń slesarine aparyp, keri dánekerletip alyp, kóz qaraıtyn mıkroskop etip paı­dalanǵanyma qazir kúlkim keledi. Biraq bul jas dárigerdiń medı­sı­nalyq kitaptardy oqyp, sharq urǵan izdenisiniń nátıjesi edi. Halqy­myz­dyń qanynda bar namys bolashaq jas dárigerlerimizden tabylsa eken deımin. Olardyń tarapynan ózge jurttar engizip jatqan jańalyq­tar­dy, álemdik medısınanyń jetis­tikterin biz de ıgeremiz degen qul­shynys bolsa, Qazaqstan medısı­nasy da qaryshtap damıtyn ýaqyt alys bolmaıdy. О́zim kóz dárigeri bolǵandyqtan, salamatty ómir saltynyń osy salaǵa da qatysynyń úlken ekenin aıtqym keledi. Oftalmologııa salasyndaǵy emdeletin aýrýlardyń basym kópshiligi anyqtaı kelgende, áıelderdiń aıaǵy aýyr kezde durys kútinbeıtindiginen bastaý alyp jatady. Munyń ózi salamatty ómir saltynyń problemasy emes pe? Jas kúnimde bir kitaptan jigittiń jeti baqyty týraly danalyq sóz oqyǵanym bar edi. Sonda ata-anadan kemtar bolyp týmaǵan jáne jany taza jigit baqytty degen sóz ǵumyr boıy jadymda jattalyp keledi. О́mir súrip otyrǵan ár adam kúnde tańerteń kúnniń shapaǵyn kórýdi, aspannan jaýǵan nurdy se­zinýdi, týǵan jerdiń aýasyn jutýdy, eń bastysy babalar mura etken Otanyńa paıdańdy tıgizýdi ba­qyttyń basy dep túsinsek eken. Al eldiń bolashaǵy – jany da, táni de saý keıingi urpaq úshin salamatty ómir salty týraly, túp qazyǵyńdy bosatpaý týraly oılanýǵa ár aǵaıyn mindetti. Serik JUMABAEV, Qostanaı oblystyq kóz aýrýlary aýrýhanasynyń dárigeri, respýblıka densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi. Qostanaı. * * *

EKI TAMShY ALTY JASQA DEIINGI BALANY SAL AÝRÝYNAN SAQTAIDY

Elimizde 6 jasqa deıingi balalarǵa polıomıelıtke qarsy vaksına salý bastaldy. Osyǵan oraı Atyraý ob­ly­syna arnaıy kelgen Memlekettik sa­nı­tarlyq-epıdemıologııalyq qada­ǵa­laý komıtetiniń tóraǵasy-bas sanı­tar­lyq dáriger Keńes Ospanov dári­ger­lerdiń ázirlik jumysyn tekserdi. Onyń aıtýynsha, bul juqpaly dert álemniń birqatar elderin, atap aıt­qanda, Úndistan, Aýǵanstan, Pákistan jáne Nıgerııada etek alyp otyr. Al Orta Azııa elderi arasynda bıyl Tá­jikstanda atalǵan aýrýdyń 564 jedel jáne jáı oshaǵy tirkelip, syrqattan­ǵan­­­dar­dyń 19-yn ajal aýzynan ara­sha­laý múmkin bolmapty. Bul aýrý Re­seıde de baıqalǵan. Kórshiles elder­degi juqpaly derttiń Qazaqstanǵa, ásirese, shekaralas oblystardyń biri – Aty­raýǵa taralý qaýpin joqqa shyǵarma­ǵanmen, ázirge mundaı syr­qat tirkele qoıǵan joq. – Qazaqstan balalarynyń 98 pa­ıy­­zy mezgilinde osy dertke qarsy vak­sına alyp keledi. Bul – Qazaq­stan jurtshylyǵyn qaýipti indetten saqtap otyr. Elimizde polıomıe­lıt­tiń aldyn alý úshin naqty sharalar qolǵa aly­nýda. Bıyl el bıýdjetinen 64 mıl­lıon teńge bólinip, Belgııa eli­nen sapalyq deńgeıi óte joǵary vak­sına satyp alyndy. Qazir barlyq oblystarǵa taratylǵan vaksına bir apta ishinde 1 mıllıon 800 myń balaǵa salynady. Bul – óte mańyzdy. Sebebi, 6 jasqa deıingi ár balanyń aýzyna eki tamshydan tamyzylatyn vaksına ony sal aýrýyna shaldyǵýdan qorǵaıdy, – dedi bas sanıtarlyq dáriger Keńes Ospanov. Osy aptada ózge óńirler sekildi Aty­raýda 67 000 balaǵa 2 tamshydan vak­sına tamyzylady. Bir qaraǵanda, 2 tamshyda turǵan ne bar deıtinder ta­bylýy múmkin. Biraq osy eki-aq tam­shynyń ár balanyń keleshegi úshin qan­shalyqty mańyzdy ekenin dári­gerler jurtshylyqqa endi túsindirip jatyr. Uıa­ly baılanys operatorlary da sms ha­barlamalar jiberdi. Qalaı de­gende, mu­nyń salamatty ómir sal­tyn qalyp­tas­tyratyn, deni saý urpaq ósirýge ba­ǵyt­talǵan ıgi shara ekendiginde daý joq. Joldasbek ShО́PEǴUL. Atyraý oblysy.