Halyq pen bılik tize qosqanda...

Qostanaı oblysyndaǵy aýyldyq úkimettik emes uıymdardyń birinshi forýmy  ótti Oblystyń aýyldyq jerlerin­degi úkimettik emes uıymdardyń bi­rinshi forýmy Fedorov aýdanyn­da­ǵy Peshkov aýylynda ótti. “Aýyl­dyq jerlerdegi azamattyq basta­ma­lardy damytý: problemalary men bolashaǵy” degen taqyrypqa negiz­delgen jıynda oblysta osy ba­ǵytta júrgizilip jatqan jumystarǵa sholý jasaǵan oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy Tamara Jaqypova aldymen úkimettik emes uıymdardyń qoǵamdaǵy orny men mańyzyna toqtaldy. 90-shy jyl­da­ry bul sektor týraly ekiniń biri bile bermeıtin, al qazir ol áleý­mettik máselelerdi derbes sheshe alatyn qarymyn kórsetip otyr. Ras, burnaǵy jyldary qalaǵa qa­raǵanda aýyl-selolarda azamattyq belsendilik nashar bolatyn. Sońǵy bes jylda aýyldaǵy qoǵamdyq uıym­dardyń sany eki ese artty. Qazir olar oblystaǵy barlyq úki­mettik emes uıymdardyń 22 paıy­zyn quraıdy. – Eń alǵashqy áleýmettik sura­nys Fedorov jáne Naýryzym aýdan­darynda bastaldy. Ol 2006-2007 jyly barlyǵy 431 myń teń­geni ǵana quraǵan. Degenmen, qa­zirde de aýyldyq jerlerdegi úki­met­tik emes uıymdar alǵan áleý­mettik suranys kólemi tym ósip ketken joq. Aýyl­daǵy qoǵamdyq uıymdardyń árqaı­sy­synyń alǵan qarajaty bar bol­ǵany 1 mıllıon teńgeden sál asady. Biraq olardyń qatary kóbeıdi. Mysaly, oblystyq ishki saıasat bas­qarmasy júzege asyr­ǵan 40 jobanyń 29-y aýylǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı, oblystyq bıýd­jetten osy maqsatqa bólingen qar­jynyń 64 paıyzy aýyldyń qajeti­ne jumsaldy, – dedi Tamara Sálimqyzy. Qoǵamdyq uıymdar aýylda ne isteıdi? Jergilikti jerdegi turmys-tirshilikti jaqsy biletin jáne ómirlik ustanymy myqty, búgingi ýaqyttyń aǵymynan qalǵysy kel­meıtin belsendi jandar úshin mun­daı suraqtyń ózi tym artyq. My­sa­ly, Taran aýdanynda turatyn Pavel Abramov múgedekter arba­synda otyrady. Múgedektigi úshin alatyn járdemaqysy bar. Biraq júrek soǵyp turǵanda qant-shaıǵa ǵana jetetin járdemaqyny qanaǵat tutyp, telmirip otyra berýge bola ma? Ol da zamandastary sııaqty jaq­sy ómir súrgisi keledi. Al aýdan­da ózi sııaqty múmkindigi shek­teýli jandardyń qatary da jetip artylady. Olardyń barlyǵynyń jaǵdaıy da birkelki emes, biriniń jumysy, biriniń qarasar eshkimi joq degendeı. Sondyqtan Pavel Vla­dımırovıch “Taran aýdandyq múgedekter qoǵamy” qoǵamdyq bir­lestigin qurdy. Aýyldyq jerde turyp jatqan ǵarip jandardyń problemasy tek jumyssyzdyq qana emes eken. Boı­ynda shyǵarmashylyq qabileti bar jandar úshin túrli kórmeler, baı­qaýlar, jylyna eki ret sparta­kıa­da, múgedek balalarǵa arnalǵan fes­tıvalder ótkiziledi. Múmkindigi shekteýli jandardyń oqýyna, kásipkerlikpen aınalysýyna osy qoǵamdyq uıym yqpal-kómegin tıgizedi. Aýdandaǵy kópshilik oryn­darda múgedekter arbasynyń júrýi­ne laıyqtalyp pandýstar salyndy, dári-dármekter alýǵa, kommýnaldyq tólemder tóleýge, oqý aqysy úshin jeńildikterge qol jetkizildi. Qazir Taran aýdanyndaǵy jergilikti atqa­rýshy bılik qandaı jumysty bas­taǵanda da osy uıymnyń pikirine qulaq qoımaǵan kezi bolǵan emes. Al Qarabalyq aýdanyndaǵy “Qaıyrymdylyq pen úmit” qoǵamdyq uıymy tek múgedek bala­lar máselesimen aınalysady. – Aýylda arbaǵa tańylyp, úıde otyryp qalǵan balalar bar. Al olardyń arasynda júre almaıtyny bolmasa, aqyl-esi bútin, qabiletti­leri qanshama. Ras, múgedek jan­dar­dyń barlyǵy da memleketten jár­demaqy alady. Biraq ol bar má­seleni sheshpeıdi. Olarǵa aınala­daǵy adamdardyń qamqorlyǵy, adamgershilik kózqarasy kúnniń jylýyndaı qajet. 10-13 jasqa jetken jasóspirim “men nege múge­dekpin, qatarym sııaqty nege júgire almaımyn, dop qýa almaımyn, oıyn­nyń qyzyǵyn kóre almaı­myn” degen kúızelisti bastan keshe­di. Taǵdyrdyń taýqymetine ushy­ra­ǵan osyndaı balalarǵa psıholo­gııalyq-moraldyq kómekti esh­qan­daı memlekettik organ bere almaı­dy. Bizdiń uıym aýdandaǵy múgedek balalardyń barlyǵyn jáne olar­dyń problemalaryn bes saý­saqtaı biledi. Bıyl jazda demeýshilik qar­jy taýyp, bes balany qasyna med­bıke men bir muǵalimdi qosyp, Asta­na qalasyna qydyryp kelýge attandyrdyq. Bizdiń uıym bastama kóterip edi, bireý qarjylaı kómek, bir kásipker avtobýsyn berdi, aldyna barǵan eshkim qarap qal­ma­d­y. Sonyń arqasynda balalardyń jaraqat kóńili jazylyp, qansha ósip qaıtady deseńshi, – dedi “Qaıyrymdylyq pen úmit” qoǵamdyq uıymynyń tóraıymy Márııa Saparova. Búginde aýyldaǵy 124 úkimettik emes uıymnyń atqaryp otyrǵan ju­mysy tek múgedekter máselesi ǵana emes, san alýan. Oblys aýdan­daryndaǵy olardyń 21 paıyzy óziniń qyzmetin áleýmettik qorǵaý salasynda atqarsa, 19 paıyzy ba­lalar men jastardyń problema­sy­men aınalysady, 15 paıyzy óńir­diń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýyna atsalysqysy keledi. 10 paıyzǵa jýyq uıym múgedekterdi qol­daý-kómek jumystaryn uıym­das­tyrady jáne ekologııalyq problemalardy sheshýge umtylady, 5 paıyzy kásipkerlik jáne áıelder uıymy bolyp sanalady. Aýyl adamdarynyń belsendiligi bar jerde sheshimin tappaıtyn problema az. Úkimettik emes uıym­dar sony dáleldep otyr. Mysaly, Jitiqara aýdanynda “Arman” ba­lalar men jasóspirimder ortaly­ǵy” qoǵamdyq uıymynyń tóraıy­my Kenjegúl Altynbaeva bastaǵan belsendiler toby aýyl turǵyn­da­ryna densaýlyq saqtaý salasyn­daǵy biryńǵaı ulttyq júıeniń túpki maqsatyn túsindirdi. О́zderi­niń quqyǵy buzylǵanyn anyqtap, burynǵy dárigerdi qaıtyp aldy. – Aýyl adamdary ózderiniń quqyqtaryn bilmeıdi jáne aqpa­rat­tan tys qalyp otyrady. My­saly, aýylda qant dıabetimen aýy­ratyn jas qyz óz ómirin qıdy. Osy qaıǵyly oqıǵadan keıin “Arman” qoǵamdyq uıymy zertteý-taldaý jumystaryn júrgizdi. Sonda jyl saıyn qarasy kóbeıip kele jatqan qant dıabeti aýrýyna shaldyqqan balalar men jasóspirimderdiń keseldiń zardaby, emi, onyń aldyn alý, profılaktıkasy týraly óte az biletindigi belgili boldy. Jastar arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaý jumysyn kúsheıtý kerek degen toqtamǵa keldik, – dedi Kenjegúl Jolaýshybaıqyzy. Al jastardyń patrıottyq tár­bıesimen aınalysatyn “Jas ulan” balalar men jasóspirimder ortaly­ǵy Arqalyq qalasynda Keıki batyrǵa eskertkish qoıylýyna, Aqkólde Ahmet Baıtursynov týǵan úıdiń qalpyna keltirilýine muryn­dyq bolyp, turǵyndardy jumyl­dy­rdy. Oblystyq ishki ister bas­qarmasynyń bastamasymen oblys­taǵy aýyldyq úkimettik emes uıym­darǵa ádistemelik kómek jáne qol­daý kórsetý maqsatymen Áýlıekól, Jiti­qara aýdandary men Arqalyq qalasynda úsh qor ortalyǵy quryl­dy. Olardy “Mıloserdıe”, “Ar­man” jáne “Jas ulan” qoǵamdyq uıymdary atqarady. – “Jas ulan” balalar men jas­óspirimder ortalyǵynyń músheleri bizge kelip, eki ret trenıng, semı­nar ótkizip ketti. Kóp nársege qa­nyqtyq. Endi Amangeldi aýdanynda da azamattyq sektor jumysy jan­dana bastady. Mysaly, “Amangeldi aýdanynyń jastar keńesi” qoǵam­dyq uıymy jaqynda ǵana quryldy. Biz jastardyń bos ýaqytyn ma­ǵy­naly ótkizýdi qolǵa aldyq. О́ıtkeni, bul – ortalyqtan tym qashyqta jatqan bizdiń aýdan úshin ótkir másele. О́zimiz qarjy kózin taýyp, jastar kezdesýin, “Aqsúıek” oıyn-saýyq keshin ótkizdik. Bizdiń mundaı bastamamyz aýdan basshylyǵy tara­pynan qoldaý taýyp, endi jastarǵa baılanysty basqa da máselelerdi kóterip otyrmyz, – dedi qoǵamdyq uıym múshesi Daýylbaı Sáketov. Negizi úkimettik emes uıymdar jumysynyń belsendiligine baıla­nysty oblysta Qostanaı, Jitiqara jáne Qarabalyq aýdandaryn aıy­ryqsha bólip aıtý kerek. Olarda qoǵamdyq uıymdar sany jıyrmaǵa deıin jetedi. Onyń esesine asyqpaı júrip, arbamen qoıan alamyz deıtin óz aǵaıyndarymyz basym turatyn Jangeldın, Amangeldi aýdandaryn­da azamattyq sektordyń sany tym az, joqtyń qasy. Sonymen qatar, Al­tynsarın, Denısov aýdan­daryn­da da qoǵamdyq uıymdar mardym­syz. Al sosıologııalyq zertteý ba­rysynda osy óńirdegi respondent­ter qordalanǵan máselelerdiń barlyǵyn jáne olardyń sheshimin tabýda qoǵamdyq uıymdar úlesiniń bolýy kerektigin aıtqan. Mysaly, múge­dek, ǵarip jandar máselesi bar­lyq jerde de bar. Shalǵaı aýyl­darda ol tym ótkir bolýy múmkin. Aradan sýyrylyp shyǵar kóshbas­shy bireý bolmasa, múmkindigi shekteýli jandar óz quqyǵyn da bilmeı, ezilip otyra beredi. Aman­geldi aýdanynan kelgen bastama­shyl top ókilderi muny jasyrǵan joq. – Aýyldaǵy úkimettik emes uıymdardyń alǵashqy oblystyq fo­rýmyna qatysqanymyz óte durys boldy. Kóp nársege kózimiz ashyldy. Aýdan alys bolǵandyqtan shyǵar, bizde aqparattaný jaǵy nashar. Aýylda múgedekter máselesi bar dep eshkimniń oıyna kelmeıdi. Al basqa aýdandardan kelgen uıym­dardyń ǵarip jandarǵa jasaǵan qamqorlyq­tary júrekti qozǵap jiberdi. Endi biz de osy máseleni kóteretin bolamyz, – dedi Aman­geldi aýdanynan kelgen Darhan Ahmetov. Aýyldaǵy úkimettik emes uıym­dardyń alǵashqy oblystyq forý­myn­da “Aýyl turǵyndarynyń aza­mattyq belsendiligin qalaı qalyp­tastyrýǵa bolady?”, “Aımaqtarda jastardyń azamattyq bastamala­ryn damytý”, “Jaqsy komanda – ÚEU turaqtylyǵynyń kepili”, “Azamattardyń qaıshylyq dinı birlestikterge kirýine tosqaýyl jasaý” sııaqty kóptegen ótkir máseleler qaraldy. Olardy damytý jáne jergilikti atqarýshy bılikpen tize qosyp jumys isteý kerektigi taǵy da tapsyryldy. Úkimettik emes uıymdar kótergen bastamalardy atqarýshy bılik árdaıym qoldap otyrady. Tize qosqanda qozǵalmaıtyn seń, alynbaıtyn asý bolmaıdy. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı. ---------------------------------- Sýretti túsirgen Valerıı VEDENKO.