Mirjaqyp — 125
(Mirjaqyp Dýlatulynyń ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyǵy týraly)
Alash arystarynyń ortasynda tulǵasy tolyq, turmany túgel, tuıǵyndaı túlep, altyn ottaı jaınaǵan daýylpaz úndi órshil aqyn, jalyndy kósemsózshi, san qyrly sarabdal sanatker, salıqaly qaıratker, ámbebap bilimpaz Mirjaqyp Dýlatuly tur edi.
1909 jyly “Oıan, qazaq!” dep qyransha qanat qaǵyp, suńqarsha sańqyldap, qazaq jurtyna:
Kózińdi ash, oıan, qazaq, kóter basty,
О́tkizbeı qarańǵyda beker jasty.
Er ketti, din nasharlap, hal harab1 bop,
Qazaǵym, endi jatý jaramas-ty, –
dep aıqyn oıshyldyq, kóregendik, sýretkerlik tegeýrinmen dabyldata urandatqan-dy. Bul – bir tastúıin tolǵam-tolǵanys Mirjaqyp Dýlatulynyń ólsheýsiz tarıhı qyzmeti, darhandyqpen daryǵan aqyndyǵynyń asyl sıpaty.
Mirjaqyp Dýlatulynyń ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyq eńbegi meılinshe kemel, baıtaq, telegeı. San alýan laǵyl syrlarymen, túıindi tujyrymdarymen, oıýly-oıly oralymdarymen, rýh, til, sezim, kóńil baılyǵymen ózgeshelenedi. Ol “Oıan, qazaq!” (Ýfa, “Sharq” baspasy, 1909; Orynbor “Ýaqyt” baspasy, 1911), “Baqytsyz Jamal” (Qazan, Karımovtar baspasy, 1910), “Azamat” (Orynbor, 1913), “Esep quraly” (Orynbor, 1914, 1922), “Terme” (Orynbor, 1915), “Qıraǵat kitaby” (Orynbor, 1916, 1923), “Qazaq tilinde basylǵan kitaptardyń kórsetkishteri” (Qyzylorda, 1926-1927), “Qylmystyq isterdi júrgizý zańy” (Orynbor, 1924) deıtin súbeli, súıekti shyǵarmalar týdyrdy. Alash ardaqtysynyń býyrqanǵan oıynan, ǵulamalyq zerdesinen, danalyq keýdesinen tolqyndap týǵan kósemsózderi, ádebı-kórkem syndary, zerttemeleri “Serke”, “Qazaq”, “Birlik týy”, “Kedeı sózi”, “Aqjol”, “Aýyl tili”, “Eńbekshi qazaq”, “Aýyl” gazetteri men “Aıqap”, “Qyzyl Qazaqstan” jýrnaldarynda jaryq kórdi.
Kemel oıly kemeńgerdiń ulttyq rýh, memleketshildik-eldik sana, ulttyq til, mádenıet, órkenıet, ǵylym, oqý-aǵartý, óner-bilim, ult baspasózi, jýrnalıstıka, saıasat, tulǵataný máselelerine qatysty shalqyǵan symbatty sara oı-pikirleri táýelsizdik tusynda da ózektiligimen, kókeıkestiligimen erekshelenedi. Jáne de ıntellektýaldyq mádenıeti, oılaý qabileti, kórkemdik dúnıetanymy asa joǵary sańlaq ádebı janrlardyń gúldenip kórkeıýine keremet úlgili úles qosty.
Ultynyń órkendeýine tileýqor, maqsatker Mirjaqyp Dýlatulynyń dańqty “Oıan, qazaq!” kitabynda el men jer taǵdyry, zamana, qoǵam qaıshylyqtary, rýhanı sulýlyq, oqý-aǵartý máse-leleri týrasyndaǵy shamshyraqtaı oı-tolǵanystar shoǵyrlanyp jınaqtalǵan. “Oıan, qazaqtyń!” ańdatpasynda: “Qoı búıtpelik, hár halyqtyń kúshi húner bolsa, húnerge Allataǵala qasynda húmmátimiz1 saıasynda biz qazaqtar da ortaq bolsaq kerek, sonyń úshin musylmansha ǵylym oqyp, dinimizdi tanyp, nadandardyń kózin qoıyp, kóńilin ashyp, munymen ahırettik paıdamyzdy tabalyq. Ekinshi, dúnıemizde qajetti haqylarymyzdy alyp, jerimizdi, malymyzdy saqtaý úshin, basqalardan horlyq kórmes úshin, oryssha oqyp húnerli bolalyq” dep negizgi izgi oıyn baıqatady.
Ol “Qazaq halqynyń burynǵy hám búgingi hali” deıtin tolǵaýynda jalyndaı mazdap:
Boı tejep júreksiný durys emes,
Shashylǵan rızyqty júrip tatpaı, –
dep armandaıdy. “Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jastaryna” alǵa arshyndy qadam basalyq, halyqqa qamqorlyq jasalyq, qazaqtyń burynǵy bılerindeı “órnek shashalyq”, “artyqtan taǵylym alyp”, ǵıbrat berelik, sóıtip “qazaqty oıatalyq” dep berekeli keńes beredi.
Bas qosyp kırgızskıı ıntellıgent,
Bizderge halyqtyń qamyn oılaý mindet.
Kýltýra degen sózdi na praktıke,
Etpeımiz ne sebepti osýshestvlıat? –
dep, tastúıin tııanaqty qubylnamalyq oıyn málimdeıdi.
“Húnerin halyq faıdasyna jumsap júrgen oqyǵandarymyzǵa…” atty jyrynda ótkir zeıindi oı-parasat ıesi:
Qazaqty tórge súırep bir jetkizshi,
Din, dúnıe jemis bop tabystaryń, –
dep, uly dúbir saıysta “azýy alty qarys aıdaharmen” jekpe-jekte “qyran kózdi arystanynyń”, “qamalǵa qarsy shapqan qaharmanynyń” esesin jibermeı oljaly, “shabysynyń qaıyrly” bolatynyna úmittenedi.
Namystyń otyna kúıip-janyp, kúıinishtiń ýly zaharyn jutynyp, zaman zapyranyna jıirkene tunshyǵyp, torǵa shyrmalǵan totyqustaı shyryldap, qazaqtyń qasireti, mańdaıynyń sory, jer-sýynan, ataqonysynan aırylýy “Qazaqtyń jerleri” atty óleńinde aıshyqty sıpattalady.
Kir jýyp, kindik kesken qaıran jerler,
Mujyqqa, qosh aman bol, barasyń ba?
Qasıetti babamyzdyń zıraty,
Qaldy ǵoı kóshesiniń arasynda.
Monshaǵa zırattyń tasyn alyp,
Aǵashyn otqa, mujyq, jaǵasyń da.
Taba almaı bir barǵanda esh belgisin,
Kózden jas kóldeı bolyp aǵasyń da.
“Qazaq qazaq bolǵaly meken etken” saltanatty ataqonysyńnan, ný orman-toǵaıyńnan, aıdyn shalqar kólińnen, shúıgindi órisińnen qapııada aıryldyń, qanatyńnan qaıryldyń deıdi.. Aqynnyń qazaq jeri týraly oı-tolǵanystary barsha shyǵarmashylyq murasynda tereńdeı túsedi. Kól-kósir kósemsózderiniń basty saryny, qulaq kúıi osy.
Qazaq halqynyń kúrdeli taǵdyry, rýhanı kúızelisi, ózekti órterlik yza-nalasy, naqaqtan tógilgen kóz jasy “Tarshylyq halimiz haqynda az minájat”, “Úırengen halyqpyz ǵoı kemshilikke”, “Saılaý haqynda”, “Jesir daǵýalary1 haqynda” degen jyrlarynda bederlenedi.
Mirjaqyp Dýlatulynyń keń qulashty aqyndyq serpinin, azamattyq tulǵasyn, oıshyldyq, syrshyldyq bolmysyn esiltip-tógiltip, jutyntyp jetkizetinin, kesek sóıleıtinin, ishki qýatyn, ishki saraıyn, erekshe minezin tanytatyn týyndysy – “Nasıhat ǵýmýmııa”. Mirjaqyptanýshy Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń kórsetýinshe, “negizgi aqyndyq kredosy, azamattyq platformasy baıandalǵan poezııalyq monologtar”, “naqyl-nasıhat, aqyl-parasat paıymdary”, “bir yrǵaqta, bir ekpinmen, bir leppen shubyrtpaly bir uıqasta báıit úlgisimen jazylǵan deýi”, sóıtip, kórkemdik sharttylyqtaryn naq-naǵymen, taqta-taqtasymen tereń túsindirýi oılandyrady, qyzyqtyrady.
Negizinde, mándi oılar, ǵıbratty sóılemder, ónegeli tolǵamdar jetkilikti.
Mysaly:
1. Húnerpaz qara jerge salar qaıyq,
Jıhannan alar taǵylym qanat jaıyp.
2. Bilgenniń júrgen jeri bári jaryq
3. Maıda bol jigit bolsań, tal jibekteı,
Jaqsy emes qatty bolý tikenekteı.
Estilerdiń talaı-talaı máslıhatynda aqyldy keńesterin, ataly sózderin kókiregine toqyǵan, ult tárbıesi men kórkemdik tájirıbesi kelisken, kómeıinen syr saýlaǵan maıtalman sóz zergeriniń naqyldary zattylyǵymen, maǵynalyǵymen, symbattylyǵymen ózgeshelenedi.
a) Qyzdyrmaly qyzyl til,
Túbińe jeter – sony bil!
Faıdasy joq tıyndaı,
Sóz baılyǵy darııa Nil.
á) Táńiri jaqqan sham-shyraq,
Sý quısań qaıtip sónedi?
Namystanyp orynsyz,
Abyroıyn pende tógedi.
b) Yqylassyz keıbir nadandar,
Tasqa egin sebedi.
Aqymaqqa aıtqan nasıhat
Dál osymen teń edi.
“Nasıhat ǵýmýmııa” tolǵaýynda musylmanshylyq, túrikshildik saryndar kórinis tapqan.
Áýeli úırenetin bir ǵylymyń,
О́zińniń musylmansha din ǵylymyń.
Sharttaryn ıslamnyń kámil bilseń,
Ahırettik azyq berer shyn ǵylymyń.
Ári qaraı aqynnyń oıyn sabaqtastyryp jalǵastyrsaq, sharıǵat qaǵıdattaryn paryz sanaý, ándetip, maqamdap oqý, Qurandy qurmetteý, joǵary medresede bilimge qanyǵý, sonan soń oryssha oqý, paıdaly tildi úırený kerek ekendigin yjdahatpen paıymdaıdy. Sonda “aqyly – darııa, kózi – ótkir, kóńil – sheber” kisilikti, bilikti “syryń bir, qyryń segiz” shahbaz sanatyna qosylasyń deıdi. Osynaý oı-pikir saryndary “Qazaq halqyna dinı bir ýaǵyz”, “Másjid – medrese haqynda”, “Tártipti medrese joq bul qazaqta” deıtin jyr-tolǵaýlarynda jalǵasady.
Shyntýaıttap kelgende, “Oıan, qazaq!” – ulttyq poezııa tarıhynda biregeı qubylys retinde qabyldanýǵa laıyq. Bul – óz zamanynyń qaıtalanbas sharaınasy, ult rýhanııatynyń alǵa ustaǵan tutas bir baǵyt-baǵdary, belomyrtqasy. Mirjaqyp Dýlatulynyń jańashyldyǵy-nyń bir qyry – ǵylymı poezııanyń (naýchnaıa poezııa) úlgisin jasaǵandyǵynda. Ǵylym, tehnıka, óner jańalyqtarynyń, sonymen birge, termındik ataýlardyń qoldanys tabýy, ózi aıtqandaı, “ǵylymmen hasyl1 bolǵan nárseler”. Bul oraıda “húnermenen hasyl bolǵan nárseler” deıtin jyrynda teleskop, telegraf, parohod, avtomobıl, telegramm, telefon, vozdýshnyı shar, mashına, elektrıcheskıı, grammofon sekildi termındik uǵymdar berilgen.
Biz daǵy ǵylym bilsek etpes pe edik,
Ilgeri ozǵandarǵa jetpes pe edik.
Din, dúnıemiz tarshylyqtan azat bolyp,
Húnerli halyq atanyp ketpes pe edik, – dep úmit otyn mazdatyp, qııal pyraǵyna minedi.
“Oıan, qazaqta!” túrki jurtynyń bilimpazy “Ismaǵul Gasprınskııdiń aıtqan sózi” deıtin maqalasynda tarıhı tanymyn, ulttyq oı-sanasyn áıgileıdi.
“Sóz aqyry” deıtin túıin sózinde “zamannyń kemshiligin aıtqan”, “mıllátke jany ashyp, ǵamyn oılaǵan” danyshpandar Pýshkın, Gogol, Lermontov, Krylov, Týrgenev, Tolstoılarmen teńdes “ǵajaıyp hıkmáttiń kiltin ashqan” sheshen-kósemder, aqyndar Abaı, Ahmet, Ábýbákir, Qypshaqbaı, Aqmolla, Nurjan, Shóje, Orynbaı, Máshhúr Júsipterdi ataıdy.
Ilimdi-bilimdi Mirjaqyp Dýlatuly ult tarıhy men taǵdyryndaǵy túbirli máselelerdiń mánisin, teńizdeı tereń syryn túp-tamyrynan qozǵap-tolǵap, sebep-saldaryn túbegeıli taldap-saralap sóıleıtindigi tańdaı qaqtyrady. Onyń saıası-áleýmettik kózqarasy, tarıhı jáne dinı-túrkilik dúnıetanymy “Oıan, qazaqta!” janartaýdaı kúrkirep, sahara jurtyn kóshken taýdaı jańǵyrtsa, al “Azamat”, “Terme” jınaqtarynda lırıkalyq poezııanyń ásem úlgileri bar eken. Jalyn atqan shandoz aqynnyń kórkemdik sheberligi, sóz saptaý mádenıeti, oıshyldyq pen syrshyldyq kórinisteri “Aıtys” (Lermontovtan), “Taza bulaq”, “Gúl” (Pýshkınnen), “Shaǵym”, “Sulý qyzǵa”, “Taǵdyrdan sura, qaskúnem” (Abý Fırastan) tárizdi óleńderinde jarqyn túrde shynaıy sýrettelgen.
“Myń dildá bilimdiniń jalǵyz sózi”, dep ózi kestelep bergenindeı, “Shaǵym” óleńiniń bastamasyna jiti úńileıik:
Men bitken oıpań jerge alasa aǵash,
Emespin jemisi kóp tamasha aǵash.
Qalǵansha jarty jańqam men seniki, –
Paıdalan sharýańa jarasa, Alash!
Bul – balaýsa balǵyn qasıetke ıe úzdik lebiz. Asyl oıdyń tóresi, zamanaýı tilektiń sáýlesi. Kózi jańa ashylǵan bulaqtyń keıpin elestetkendeı. Jalqy týǵan Mirjaqyptyń emes, Alash jurtynyń máńgilik oı-muratynyń aıǵaǵyndaı, boıtumaryndaı, duǵa-dýadaı qasıetti, kıeli sózindeı ótkir qabyldanady. Tereńdigi men beıneliligi úılesken “Aıtys” óleńi allegorııalyq mazmunymen erekshelense, “Taza bulaq” jyry taǵylymdyq, ósıettik, ǵıbrattyq sıpatta órnektelse, “Gúl” sımvolıkalyq-metaforalyq mánerliligimen ózgeshelenedi. Biregeı jyr mátinderiniń ishki semantıkalyq jáne kórkemdik-beınelik qyrlary meılinshe ólsheýsiz.
Ǵalamdyq deńgeıge epostan epopeıaǵa sharyqtap damyǵan qazaq ulttyq prozasynyń ǵajaıyp jemisi uly sýretker M.O.Áýezovtiń “Abaı joly” roman-epopeıasy desek, qazaq romanıstıkasynyń tarıhy M.Dýlatulynyń “Baqytsyz Jamal” (1910) romanynan bastaý alady. “Sóz basynda” “Maqsaty romannyń – halyq túzetpek” deıdi de, Jamal arýdyń taǵdyryn jáne onyń kórgen jábir-japasyn bilsin, sharıǵatta jazylǵan “Qor etip áıel halqyn aıamasyn” degen qaǵıdany muqııat eskersin, ádilettilikke júginsin degen oılardy ditteıdi.
“Baqytsyz Jamal” romanynda qazaq turmysy, áleýmettik jaıy, otarlaý saıasatyn júrgizýshilerdiń, áperbaqandardyń áreketteri, bolys, bı, krestıanskıı nachalnık, strajnık, poshtabaılardyń beınesi, tóre kútýdiń mashaqattary, bolys saılaý nanymdy sýretteledi. Toqeterin aıtqanda, “Baqytsyz Jamal” romanynyń kórkemdik sapasy, ishki qurylymy, polıfonııalyq sıpaty kóńil aýdararlyq. Ideıa, keıipker, harakter, kompozısııa, stıl, baıandaý, sýretteý tásilderi jóninen ret-retimen kórsetilgen, tabıǵılyqpen baıandalǵan. О́mir, ýaqyt shyndyǵyn shynaıy túsinýi, adamdardyń psıhologııasyn, minez-qyryn, qımyl-áreketin, kózqarasyn, sóıleý mánerin sheberlikpen somdaıdy. Teginde, jazý mádenıeti men óneriniń shyńy – roman. Sondyqtan da ol osynaý jańashyldyǵymen, izasharlyǵymen qymbat!
Jazýshynyń “Balqııa” atty tórt perdeli dramalyq shyǵarmasynda (1922) áıel teńdigi, qyz taǵdyry, qalyńmal, ana tilimizde oqıtyn ult mektepteri máselesi sóz bolady. Dramanyń kórkemdik sharttylyqtary saqtalǵan. Keıipkerler sózi naqty. Oqıǵanyń damýynda tabıǵılyq bar. Komedııa, deklamasııa deıtin termındik uǵymdardy paıdalanǵan.
Qazaq ádebı tiliniń baılyǵy, negizgi sózdik qory, komedııa, deklamasııa deıtin termındik ataý-uǵymdar durys paıdalanylǵan. Qazaqtyń baıyrǵy tilinde amandasýdyń “Armańyz” deıtin túri bar. Ahmetjan muǵalim Qultasqa osylaısha til qatady. Sonymen qatar, osy uǵymdy tereń túsindirý úshin Qobylandynyń “Jetip keldim arma dep, aldymda kisi bar ma dep” degen óleńin mysalǵa keltiredi. Sondaı-aq muǵalimniń Qasymnyń: “Jer-sýymyzdyń jaqsysyn alyp jatyr, ózimizdi taý-tasqa qýyp jatyr”, degen pikirinde áleýmettik maǵyna, zamanaýı ashy shyndyq bar.
Bul ulttyq dramatýrgııanyń qalyptasý, damý tarıhyndaǵy etek-jeńi jınaqy, kerim kórkemdik múlik.
Sóz zergeriniń “Aqyl men yrys”, “Eki qyzdyń muńy”, “Qymbat taı”, “Qyzyl qashar”, “Kákeń, Sákeń”, “Chıtaıý, pısaıý”, “Úsh qulaq”, “Qýanyshty kún”, “Tik baqaılar”, “Sol qyzdyń atyn umyttym”, “Ishik qaıyrly bolsyn” degen áńgimelerinde qazaq qyzynyń bas bostandyǵy, patshalyq apparat ókilderiniń qazaq jurtyna jasaǵan óktemdigi, páleketi, alaıaqtyǵy, aramdyǵy, raqymsyzdyǵy, bir sózben qaıyrǵanda, qazaq aýylynyń tynys-tirshiligi sonshalyqty nanymdy ári tartymdy sýretteledi.
Ádebıettiń damýy, kemeldenýi, baıtaq óriske shyǵýy, rýhanı keńistiginiń keńeıip kórkeıýi – aýdarmashylyq ónerge de qatysty. Adamzat tarıhyndaǵy asyl oılar qazynasynan sýsyndaý – ult rýhanııatynyń órkendeýine jol ashý degen sóz. Endeshe, orys kórkem oıynyń kóshbastary A.S.Pýshkınniń myna bir óleńin aýdarma tarıhy men teorııasynyń jetik bilimdary, maıtalman tárjimashy Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń pikirine júgine otyryp, baıandalyq. Uly aqynnyń “Vsegda tak býdet, kak byvalo” degen bir shýmaq óleńindegi “Ýchenyh mnogo – ýmnyh malo, znakomyh tma – a drýga net” deıtin lebizin: “Ǵalym kóp, aqyldy az baıqasańyz, Dosyń joq, tanysyń kóp sanaǵanda”, dep ári muntazdaı kelisti, ári maǵynaly ǵyp keremet jatyq jetkizgen.
Mirjaqyp Dýlatulynyń sýretkerlik qoltańbasy, aqyndyq shabyty, kórkemdik oılaý júıesi súısindiredi. “Sulý qyzǵa” degen óleńindegi “Maıysqan altyn aıdar erkesisiń, Oıanǵan uıqysynan tabıǵattyń” deıtin syr men sýretke tunǵan lebizi qandaı! Sondaı-aq “Iа, Alla”, “Alashqa”, “Elim-aı” atty óleńderi aqynnyń asyl maqsatyn, azamattyq tulǵasyn, musylmandyq kózqarasyn áıgileıdi.
Asyly, M.Dýlatulynyń poezııalyq murasy irgeli, derbes el bolýǵa, ózgelermen teń bolýǵa, “ǵylym shárbátinen” yjdahatpen qorektenip, minsiz meńgerýge, óner-bilim, aqyl-parasat bıigine qyransha umtylýǵa, “azýdy qaırap, barmaqty shaınap” júrgen kúnder ótti, endi “ǵylymdy izder, alysty kózder” ýaqyt jetti, “halyqty týra jolǵa bastalyq ta” degendi táptishtep uǵyndyrady. Alash qaıratkerleriniń shoǵyryndaǵy asqar taýdaı tiregi M.Dýlatuly ulan baıtaq kósemsózderinde otarlyq ezginiń qamytyn kıgen qazaq halqynyń kórgen qorlyǵy, jer-sýynyń, orman-toǵaıynyń kelimsekterdiń ıeligine kóshkeni, tasbaýyrlardyń tasshoqparynan zarlap-bozdaǵany, el ishinde jalaqorlyqtyń, paraqorlyqtyń órshigeni, mansapqorlyqtyń, opasyzdyqtyń beleń alǵany, tilimizdiń, dilimizdiń, dinimizdiń nasharlaǵany, múshkil kúıge túskeni, saǵymdaı qubylyp, sabyndaı buzylǵan zamannyń keıpi qandy qyzdyrarlyq, jandy tolqytarlyq, áleýmetti uıytarlyq, oı-sanany silkindirerlik qýatpen jazylǵan. Bul rette “Bizdiń maqsatymyz”, “Apat tóngeli tur”, “Gosýdarstvennaıa Dýma hám qazaq”, “Jer máselesi”, “Jer aýdarý”, “Qazaq jaıly”, “Zemstvo ne nárse?”, “Orynbor, sentıabr 14”, “Bizdiń ister”, “Alashqa”, “Qaıtsek jurt bolamyz?” jáne t.s.s. jazbalarynda qazaq taǵdyry tereń paıymdalǵan. Máselen, “sheneýnikter, ýrıadnıkter kedeı qazaqtardy uryp-soǵyp, mal-múlkin tartyp alyp, oıyna ne kelse sony istedi” (“Bizdiń maqsatymyz”, 1907). Jáne de dinimizge, ádet-ǵurpymyzǵa, dinı kitaptarymyzǵa jasaǵan qııanatyn tizbeleıdi.
Jer men eldiń tarıhyna jetik, bolashaqty boljaǵysh, kórgish M.Dýlatulynyń “Jer máselesi” (1911) deıtin kósemsózindegi myna bir pikirdiń jany bar: “Qazaq jeriniń alaby keń bolsa da, paıdaǵa jararlyǵy az. Jalǵyz Balqash kóli men Betpaqtyń shól dalasy elý myń sharshy shaqyrym oryn alyp jatyr. Bulardan basqa da taýlar, tastar, shólder, sorlar az ba?”. Bir ǵasyr buryn aıtylǵan osynaý uly ýaıym áli kúngishe kókeıkesti.
“Qazaq jas bala mysalynda. Jas balaǵa qaraýshy, bıleýshi qandaı kerek bolsa, qazaqtyń da sondaı bıleýshisi, kózdeýshileri daıar turady. Bir kisiniń tizgini bireýde bolyp, erki bolmaý qandaı kemshilik bolsa, bir taıpa jurttyń óz erki ózinde bolmaýy onan myń ese jaman”, – dep tolǵanady (“Zemstvo ne nárse?”, 1913 jyl). Patshalyq apparattyń ókilderi – oıaz, krestıanskıı nachalnık, prıstav sekildi tóreler qazaqty emin-erkin bılep-tósteıdi, dáýlet-sáýletinen aıyryp, qutyn qashyrady. Asharshylyq apaty, daǵdarys, jantúrshigerlik jáıtter “Alashqa” (1918), “El kúızeldi” (1921) maqalalarynda áserli baıandalady. “Yrǵyz úıeziniń qazaqtary saryshunaq tyshqandy jep jatyr. Kúzdigúni ólgen maldardyń óleksesin qar astynan qazyp alyp jatyr” dep sumdyq oqıǵalardy kúńirenip aıtady (“El kúızeldi”, 1921 jyl). Arqanyń jalpaq dalasyndaǵy bes oblys (Aqmola, Semeı, Torǵaı, Oral, Bókeılik) kóreshekti kórip, berekesi ketkenin tóbe quıqasy shymyrlap otyryp jazady.
“Rýly eliń qan jutyp turǵanda, sen maı jutpa!” dep qyransha sańqyldap, uran tastaıdy.
Ultynyń eseıýin, kórkeıýin, baqytty keleshegin kesek, berekeli is-áreketterimen, beıneli, tegeýrindi ses sózimen, rýhanı qulshynystarymen, teńizdeı tolqyǵan tolǵanystarymen ańsaǵan ult sanatkeri Mirjaqyp Dýlatulynyń abaqty ishinde, sot, tergeý isinde: “Osylardyń bárin kórip, bilip, sezinip ósken baıǵus basym ózimniń taqyl-tuqyl bilimimdi osynaý qorlanǵan, namysy taptalǵan, músápir bolǵan halqyma baǵyshtap, qol ushymdy berý perzenttik paryzym dep sanadym” degende (1929), artyqsha qaıtpas qaısarlyq, ózindik berik ustanym, rýhanı kemeldilik, arystandyq minez bar.
“Ibrahım ıbn Qunanbaev” (1908), “Abaı” (1914) atty maqalalarynda aqynnyń qazaq ádebıetindegi ornyn, ıaǵnı “Qazaq ádebıetiniń atasy hákiminde”, “Ádebıetimizdiń negizine qalanǵan birinshi kirpishi – Abaı sózi”, “Qarańǵy zamanda shyraq jaqqan basshymyz”, “Birinshi aqynymyz” ekenin, sonymen birge, aqyndyq daralyǵyn, ıntellektýaldyq darhan jaratylysyn qadap aıtady. Abaı poetıkasy oı órisiniń, parasat-paıymynyń keńdigi men kemeldigi naqty túıindelgen “Adamzattyń bárin súı baýyrym dep” degen Abaıdyń gýmanızmi jaıynda: “Adamshylyq oı-qııaly óte taza, ultjandy, elin-jerin súıgen kisi edi” – degeni tyń tujyrym retinde qabyldaýǵa bolady. HH ǵasyr basynda M.Dýlatulynyń keltirgen ádebı-mádenı oı-tolǵamdary Abaıdyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyn zerdeleýde belgili bir ról atqarady.
M.Dýlatuly kósemsózderiniń taqyryptyq aýqymy, oılaý órisi, qııal keńistigi meılinshe keń. Bularǵa tereńdik pen shynaıylyq, tarıhılyq pen derektilik tán ári sóz qoldaný sheberligin aıtsańyzshy. О́ri-qyry birdeı bilim-ǵylymmen muzdaı qarýlanǵan tabany jalpaq tarlanboz til, mádenıet, ǵylym, órkenıet sabaqtary jaıynda “Til máselesi”, “Din jáne ǵylym”, “Ǵylym tóńkerisi”, “Qazaq tiliniń muńy”, “Sana qaıda?”, “Ajaldan qutqarǵan qyzyl til”, “Esperanto tili”, “Sıfr jazýy”, “Qazaq teatrynyń jyldyq toıy”, “Mádenıet tóńkerisiniń mindetteri men oqytýshy”, “Aı astynda eshnárse basqarylmaı turmaq emes” (Nıchto ne novo pod lýnoı), “Qazaq jaıly” atty ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalarynda alýan-alýan oılar órbitedi. Áleýmetke oı tastaıdy, jumyldyrady, umtyldyrady. Áleýmet isin óziniń mindeti sanaıdy, úlgi-ónege, órnek shashady.
Keńes zamanynyń ózinde “qazaq tili memlekettik til bolsyn degen zań shyqty” deıdi 1926 jyly jarııalanǵan “Qazaq tiliniń muńy” maqalasynda. Solaı bolsa da ult tiliniń kósegesi kógermegen-di. Qaıǵy-sher kernegen et júregi ezilip: “Men zamanymda qandaı edim? Men aqyn, sheshen, tilmar babalaryńnyń bulbuldaı saıraǵan tili edim. Móldir sýdaı taza edim. Jarǵa soqqan tolqyndaı ekpindi edim. Men narkeskendeı ótkir edim. Endi qandaımyn? Kirlenip baramyn, bylǵanyp baramyn. Jasydym, muqaldym. Men ne kórmedim?” Minekı, osy úderis tipti tereńdep, HHI ǵasyrdyń qaqpasyn ólermendikpen aıqara ashty. Sap tyıylar kúni bar ma eken dep alasurasyń.
Mirjaqyp Dýlatulynyń kórsetýinshe, “ǵylym men óner adam úshin shyqqan”, sol sebepti basqa jurttarmen úzeńgi qaǵystyrý, ıyq teńestirý bilim, ónermen iske asady. Iá, “óz isimizdi ózimiz istemeı, ózgege sengendik” upaıymyzdy túgeldeı almaýymyzdyń basty kiltıpany. “Tirshilik – báseke, jarys. Dúnıe – báıge úlestirýshi” degen túıindi tujyrymy tereń oıǵa shomdyrady.
Jazý erejesi, tártibi, mádenıeti, til tazalyǵy, baıandap oqytýdyń mánisi, dybys júıesi, emle týrasyndaǵy ónikti, órkendi oı-tolǵamdary zeıin aýdarmaı qoımaıdy.
“Erteden shapsa keshke ozǵan, yldıdan shapsa tóske ozǵan” oıy ushqyr, tili utqyr, qabyldaýy ótkir M.Dýlatuly “Ekinshi fevral” (1913 jyldyń 2 aqpany – “Qazaq” gazetiniń 1-shi nómiri shyqqan kún), “Aıqap” jýrnaly, “Gazeta “shóp jemes”, “Ult mátbuǵaty”, “Baspasózimiz ne kúıde?”, “Baspasóz úmesi”, “Baspasóz qatesiz bolsyn!”, “Gazet tili ońdy bolsyn” deıtin jarııalanymdarynda ult baspasózi men jýrnalıstıkasynyń eń bir ózekti máselelerin aıryqsha áńgimeleıdi.
Darhan darynnyń taǵy bir qyry – tarıhshyldyǵy. “Tarıh – túzý jóndi úıretýshi”, “túzýshiliktiń kitaby, tirshiliktiń jolbasshysy”, “halyq óziniń shejiresin ımany dárejesinde uǵyp bilýge tıis” deıtin danalyq merýertteri Alash sanatkeriniń tarıhı-ǵylymı tanymyn tanytady. Onyń “Qazaqtyń tarıhy”, “Qazaq-qyrǵyzdyń ata tegi týraly” zertteýlerindegi ǵylymı-teorııalyq oılary, tarıhı-mádenı derekteri birsypyra beımálim jaılardyń syryn uqtyratyndaı, “aqyl qanaǵattanarlyq” dárejede saralanǵan. Mysaly, “Alash” uǵymynyń tórkinine úńilýi qyzyqty.
Sondaı-aq “Haziret Sultan”, “Han Abylaı”, “Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhan”, “Abaı”, “Ismaǵul bek Gasprınskıı”, “Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın”, “Ábýbákir Ahmetjanuly Dıvaev”, “Narımanuly Narıman”, “Ahmet Baıtýrsýnovıch Baıtýrsýnov” sııaqty tarıhı-ǵylymı sıpattaǵy muralarynda shejirelik, mádenı-tarıhı derekter, málimetter mol qamtylǵan.
Halyq qyzmetkeri Mirjaqyp Dýlatuly: “Zaman talas-tartysqa aınaldy. Qara kúnin qaıǵyrmaı qamsyz jatqan qazaq bolmasa, ushqan qus, júgirgen ańnyń bári de tirshilik jabdyǵynda. Jaǵalaspaı, jarmaspaı eshkim qatardan oryn bermeıdi. Basqalarmen tizelesýge, tartysýǵa, jarysýǵa oqý-bilim kerek”, – dep móldirete jazady “Oqýshylarǵa járdem” oı tolǵaǵynda. “Jaqsylyqqa bastaıtyn jaryq juldyz – oqý”. “Qazaqqa oryssha, musylmansha oqýdyń ekeýi de kerek. Birine artyqshylyq, birine kemshilik berý qate” degen salmaqty, ardaqty pikiri dáýirnamalyq máseleni aıqyn, tolyq túsinýge kómektesedi.
Eldi sáýlelendirý, jan-jaqty rýhanı tazalyqqa qol jetkizý, ımanı orta, durystyqty qalyptastyrý, izgilik-adamgershilik qundylyqtardy órkendetý, bilimdi-bilikti, kisilikti, iltıpatty urpaq tárbıeleý – M.Dýlatulynyń negizgi muraty, asyl maqsaty. “Qazaqtyń qarııalarynyń aıtyp ketken sózine qaraǵanda, – dep jazady, – tirshiliktiń qyzyǵy adamzatqa jaqsylyq qylýmenen bolyp kórinedi” (“Adamǵa tirshilik ne úshin kerek?”).
Halyq isi, el ıgiligi, ult taǵdyry úshin jaralǵan “paıdaly adamdarǵa” bergen anyqtamasy mynadaı: “Aq júrek taza bolsa. Jurtty ıá satyp, ıá aldap ketpeıtin bolsa. Halyq úshin erinbeı qyzmet eterlik, eki talaı jerde janyn qııarlyq er júrekti bolsa. Saıasat isine jetik bolsa. Bilimdi, sheshen, kósem, oqyǵan bolsa. Halyqtyń qalpyna, saltyna, turmysyna jete tanys bolsa” (“Ýchredıtelnoe sobranıe”).
Saıypqyrandyq bolmys, tuıǵyndyq, suńqarlyq minez, uıymdastyrýshylyq ónegesi kelisti kemel tulǵa el ishindegi, adam boıyndaǵy, qarym-qatynastaǵy berekesizdikti, ishmerezdikti, jatypatarlyqty, qubaqandyqty, aryzqoılyqty, urlyq-qarlyqty óltire sheneıdi (“Jer aýdarý”). “Bireýdiń kórineý jaýyzdyǵyn aıtpaýdyń ózi jaýyzdyq. Bireýdiń urlyǵyn bile turyp aıtpasań, sen óziń urysyń. Bir jurttyń tutynyp kele jatqan qalpy-salty teris bolsa, ony kórsetý – sol jurttyń óz paıdasy. …Zııandy adamdardyń kóbeıýi arqyly jurt azady degen kózben qaraý kerek” (“Bizdiń ister”).
Mirjaqyp Dýlatulynyń taýdan úlken, tastaı berik qaıyrly, kemel isteri, irilikti, izgilikti, kósemdikti tany-tatyn muzjarǵysh pikirleri memlekettik turǵydan oılaýdan týyndaıdy. Sondyqtan da onyń oı-pikirler júıesi memlekettiń eń basty, eń negizgi quramdas bólikteri 1) terrıtorııaǵa, 2) ulttyq tilge, 3) ult táýelsizdigine, 4) dinge, 5) qorǵanys qabiletine qatysty.
Jınaqtap aıtqanda, ult rýhanııaty tarıhynda Mirjaqyp Dýlatuly qubylysy aıryqsha atalýǵa, sheksiz qurmetke laıyq. Ol aqyn, prozashy, dramashy, tarıhshy, ádebıet pen teatr synshysy, kósemsózshi, jýrnalıst, mádenıettanýshy, aǵartýshy, áleýmettanýshy retinde oı-parasat keńistiginde jarqyn juldyzdaı jarqyraı túspekshi.
Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
Alash arystarynyń ortasynda tulǵasy tolyq, turmany túgel, tuıǵyndaı túlep, altyn ottaı jaınaǵan daýylpaz úndi órshil aqyn, jalyndy kósemsózshi, san qyrly sarabdal sanatker, salıqaly qaıratker, ámbebap bilimpaz Mirjaqyp Dýlatuly tur edi.
1909 jyly “Oıan, qazaq!” dep qyransha qanat qaǵyp, suńqarsha sańqyldap, qazaq jurtyna:
Kózińdi ash, oıan, qazaq, kóter basty,
О́tkizbeı qarańǵyda beker jasty.
Er ketti, din nasharlap, hal harab1 bop,
Qazaǵym, endi jatý jaramas-ty, –
dep aıqyn oıshyldyq, kóregendik, sýretkerlik tegeýrinmen dabyldata urandatqan-dy. Bul – bir tastúıin tolǵam-tolǵanys Mirjaqyp Dýlatulynyń ólsheýsiz tarıhı qyzmeti, darhandyqpen daryǵan aqyndyǵynyń asyl sıpaty.
Mirjaqyp Dýlatulynyń ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyq eńbegi meılinshe kemel, baıtaq, telegeı. San alýan laǵyl syrlarymen, túıindi tujyrymdarymen, oıýly-oıly oralymdarymen, rýh, til, sezim, kóńil baılyǵymen ózgeshelenedi. Ol “Oıan, qazaq!” (Ýfa, “Sharq” baspasy, 1909; Orynbor “Ýaqyt” baspasy, 1911), “Baqytsyz Jamal” (Qazan, Karımovtar baspasy, 1910), “Azamat” (Orynbor, 1913), “Esep quraly” (Orynbor, 1914, 1922), “Terme” (Orynbor, 1915), “Qıraǵat kitaby” (Orynbor, 1916, 1923), “Qazaq tilinde basylǵan kitaptardyń kórsetkishteri” (Qyzylorda, 1926-1927), “Qylmystyq isterdi júrgizý zańy” (Orynbor, 1924) deıtin súbeli, súıekti shyǵarmalar týdyrdy. Alash ardaqtysynyń býyrqanǵan oıynan, ǵulamalyq zerdesinen, danalyq keýdesinen tolqyndap týǵan kósemsózderi, ádebı-kórkem syndary, zerttemeleri “Serke”, “Qazaq”, “Birlik týy”, “Kedeı sózi”, “Aqjol”, “Aýyl tili”, “Eńbekshi qazaq”, “Aýyl” gazetteri men “Aıqap”, “Qyzyl Qazaqstan” jýrnaldarynda jaryq kórdi.
Kemel oıly kemeńgerdiń ulttyq rýh, memleketshildik-eldik sana, ulttyq til, mádenıet, órkenıet, ǵylym, oqý-aǵartý, óner-bilim, ult baspasózi, jýrnalıstıka, saıasat, tulǵataný máselelerine qatysty shalqyǵan symbatty sara oı-pikirleri táýelsizdik tusynda da ózektiligimen, kókeıkestiligimen erekshelenedi. Jáne de ıntellektýaldyq mádenıeti, oılaý qabileti, kórkemdik dúnıetanymy asa joǵary sańlaq ádebı janrlardyń gúldenip kórkeıýine keremet úlgili úles qosty.
Ultynyń órkendeýine tileýqor, maqsatker Mirjaqyp Dýlatulynyń dańqty “Oıan, qazaq!” kitabynda el men jer taǵdyry, zamana, qoǵam qaıshylyqtary, rýhanı sulýlyq, oqý-aǵartý máse-leleri týrasyndaǵy shamshyraqtaı oı-tolǵanystar shoǵyrlanyp jınaqtalǵan. “Oıan, qazaqtyń!” ańdatpasynda: “Qoı búıtpelik, hár halyqtyń kúshi húner bolsa, húnerge Allataǵala qasynda húmmátimiz1 saıasynda biz qazaqtar da ortaq bolsaq kerek, sonyń úshin musylmansha ǵylym oqyp, dinimizdi tanyp, nadandardyń kózin qoıyp, kóńilin ashyp, munymen ahırettik paıdamyzdy tabalyq. Ekinshi, dúnıemizde qajetti haqylarymyzdy alyp, jerimizdi, malymyzdy saqtaý úshin, basqalardan horlyq kórmes úshin, oryssha oqyp húnerli bolalyq” dep negizgi izgi oıyn baıqatady.
Ol “Qazaq halqynyń burynǵy hám búgingi hali” deıtin tolǵaýynda jalyndaı mazdap:
Boı tejep júreksiný durys emes,
Shashylǵan rızyqty júrip tatpaı, –
dep armandaıdy. “Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jastaryna” alǵa arshyndy qadam basalyq, halyqqa qamqorlyq jasalyq, qazaqtyń burynǵy bılerindeı “órnek shashalyq”, “artyqtan taǵylym alyp”, ǵıbrat berelik, sóıtip “qazaqty oıatalyq” dep berekeli keńes beredi.
Bas qosyp kırgızskıı ıntellıgent,
Bizderge halyqtyń qamyn oılaý mindet.
Kýltýra degen sózdi na praktıke,
Etpeımiz ne sebepti osýshestvlıat? –
dep, tastúıin tııanaqty qubylnamalyq oıyn málimdeıdi.
“Húnerin halyq faıdasyna jumsap júrgen oqyǵandarymyzǵa…” atty jyrynda ótkir zeıindi oı-parasat ıesi:
Qazaqty tórge súırep bir jetkizshi,
Din, dúnıe jemis bop tabystaryń, –
dep, uly dúbir saıysta “azýy alty qarys aıdaharmen” jekpe-jekte “qyran kózdi arystanynyń”, “qamalǵa qarsy shapqan qaharmanynyń” esesin jibermeı oljaly, “shabysynyń qaıyrly” bolatynyna úmittenedi.
Namystyń otyna kúıip-janyp, kúıinishtiń ýly zaharyn jutynyp, zaman zapyranyna jıirkene tunshyǵyp, torǵa shyrmalǵan totyqustaı shyryldap, qazaqtyń qasireti, mańdaıynyń sory, jer-sýynan, ataqonysynan aırylýy “Qazaqtyń jerleri” atty óleńinde aıshyqty sıpattalady.
Kir jýyp, kindik kesken qaıran jerler,
Mujyqqa, qosh aman bol, barasyń ba?
Qasıetti babamyzdyń zıraty,
Qaldy ǵoı kóshesiniń arasynda.
Monshaǵa zırattyń tasyn alyp,
Aǵashyn otqa, mujyq, jaǵasyń da.
Taba almaı bir barǵanda esh belgisin,
Kózden jas kóldeı bolyp aǵasyń da.
“Qazaq qazaq bolǵaly meken etken” saltanatty ataqonysyńnan, ný orman-toǵaıyńnan, aıdyn shalqar kólińnen, shúıgindi órisińnen qapııada aıryldyń, qanatyńnan qaıryldyń deıdi.. Aqynnyń qazaq jeri týraly oı-tolǵanystary barsha shyǵarmashylyq murasynda tereńdeı túsedi. Kól-kósir kósemsózderiniń basty saryny, qulaq kúıi osy.
Qazaq halqynyń kúrdeli taǵdyry, rýhanı kúızelisi, ózekti órterlik yza-nalasy, naqaqtan tógilgen kóz jasy “Tarshylyq halimiz haqynda az minájat”, “Úırengen halyqpyz ǵoı kemshilikke”, “Saılaý haqynda”, “Jesir daǵýalary1 haqynda” degen jyrlarynda bederlenedi.
Mirjaqyp Dýlatulynyń keń qulashty aqyndyq serpinin, azamattyq tulǵasyn, oıshyldyq, syrshyldyq bolmysyn esiltip-tógiltip, jutyntyp jetkizetinin, kesek sóıleıtinin, ishki qýatyn, ishki saraıyn, erekshe minezin tanytatyn týyndysy – “Nasıhat ǵýmýmııa”. Mirjaqyptanýshy Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń kórsetýinshe, “negizgi aqyndyq kredosy, azamattyq platformasy baıandalǵan poezııalyq monologtar”, “naqyl-nasıhat, aqyl-parasat paıymdary”, “bir yrǵaqta, bir ekpinmen, bir leppen shubyrtpaly bir uıqasta báıit úlgisimen jazylǵan deýi”, sóıtip, kórkemdik sharttylyqtaryn naq-naǵymen, taqta-taqtasymen tereń túsindirýi oılandyrady, qyzyqtyrady.
Negizinde, mándi oılar, ǵıbratty sóılemder, ónegeli tolǵamdar jetkilikti.
Mysaly:
1. Húnerpaz qara jerge salar qaıyq,
Jıhannan alar taǵylym qanat jaıyp.
2. Bilgenniń júrgen jeri bári jaryq
3. Maıda bol jigit bolsań, tal jibekteı,
Jaqsy emes qatty bolý tikenekteı.
Estilerdiń talaı-talaı máslıhatynda aqyldy keńesterin, ataly sózderin kókiregine toqyǵan, ult tárbıesi men kórkemdik tájirıbesi kelisken, kómeıinen syr saýlaǵan maıtalman sóz zergeriniń naqyldary zattylyǵymen, maǵynalyǵymen, symbattylyǵymen ózgeshelenedi.
a) Qyzdyrmaly qyzyl til,
Túbińe jeter – sony bil!
Faıdasy joq tıyndaı,
Sóz baılyǵy darııa Nil.
á) Táńiri jaqqan sham-shyraq,
Sý quısań qaıtip sónedi?
Namystanyp orynsyz,
Abyroıyn pende tógedi.
b) Yqylassyz keıbir nadandar,
Tasqa egin sebedi.
Aqymaqqa aıtqan nasıhat
Dál osymen teń edi.
“Nasıhat ǵýmýmııa” tolǵaýynda musylmanshylyq, túrikshildik saryndar kórinis tapqan.
Áýeli úırenetin bir ǵylymyń,
О́zińniń musylmansha din ǵylymyń.
Sharttaryn ıslamnyń kámil bilseń,
Ahırettik azyq berer shyn ǵylymyń.
Ári qaraı aqynnyń oıyn sabaqtastyryp jalǵastyrsaq, sharıǵat qaǵıdattaryn paryz sanaý, ándetip, maqamdap oqý, Qurandy qurmetteý, joǵary medresede bilimge qanyǵý, sonan soń oryssha oqý, paıdaly tildi úırený kerek ekendigin yjdahatpen paıymdaıdy. Sonda “aqyly – darııa, kózi – ótkir, kóńil – sheber” kisilikti, bilikti “syryń bir, qyryń segiz” shahbaz sanatyna qosylasyń deıdi. Osynaý oı-pikir saryndary “Qazaq halqyna dinı bir ýaǵyz”, “Másjid – medrese haqynda”, “Tártipti medrese joq bul qazaqta” deıtin jyr-tolǵaýlarynda jalǵasady.
Shyntýaıttap kelgende, “Oıan, qazaq!” – ulttyq poezııa tarıhynda biregeı qubylys retinde qabyldanýǵa laıyq. Bul – óz zamanynyń qaıtalanbas sharaınasy, ult rýhanııatynyń alǵa ustaǵan tutas bir baǵyt-baǵdary, belomyrtqasy. Mirjaqyp Dýlatulynyń jańashyldyǵy-nyń bir qyry – ǵylymı poezııanyń (naýchnaıa poezııa) úlgisin jasaǵandyǵynda. Ǵylym, tehnıka, óner jańalyqtarynyń, sonymen birge, termındik ataýlardyń qoldanys tabýy, ózi aıtqandaı, “ǵylymmen hasyl1 bolǵan nárseler”. Bul oraıda “húnermenen hasyl bolǵan nárseler” deıtin jyrynda teleskop, telegraf, parohod, avtomobıl, telegramm, telefon, vozdýshnyı shar, mashına, elektrıcheskıı, grammofon sekildi termındik uǵymdar berilgen.
Biz daǵy ǵylym bilsek etpes pe edik,
Ilgeri ozǵandarǵa jetpes pe edik.
Din, dúnıemiz tarshylyqtan azat bolyp,
Húnerli halyq atanyp ketpes pe edik, – dep úmit otyn mazdatyp, qııal pyraǵyna minedi.
“Oıan, qazaqta!” túrki jurtynyń bilimpazy “Ismaǵul Gasprınskııdiń aıtqan sózi” deıtin maqalasynda tarıhı tanymyn, ulttyq oı-sanasyn áıgileıdi.
“Sóz aqyry” deıtin túıin sózinde “zamannyń kemshiligin aıtqan”, “mıllátke jany ashyp, ǵamyn oılaǵan” danyshpandar Pýshkın, Gogol, Lermontov, Krylov, Týrgenev, Tolstoılarmen teńdes “ǵajaıyp hıkmáttiń kiltin ashqan” sheshen-kósemder, aqyndar Abaı, Ahmet, Ábýbákir, Qypshaqbaı, Aqmolla, Nurjan, Shóje, Orynbaı, Máshhúr Júsipterdi ataıdy.
Ilimdi-bilimdi Mirjaqyp Dýlatuly ult tarıhy men taǵdyryndaǵy túbirli máselelerdiń mánisin, teńizdeı tereń syryn túp-tamyrynan qozǵap-tolǵap, sebep-saldaryn túbegeıli taldap-saralap sóıleıtindigi tańdaı qaqtyrady. Onyń saıası-áleýmettik kózqarasy, tarıhı jáne dinı-túrkilik dúnıetanymy “Oıan, qazaqta!” janartaýdaı kúrkirep, sahara jurtyn kóshken taýdaı jańǵyrtsa, al “Azamat”, “Terme” jınaqtarynda lırıkalyq poezııanyń ásem úlgileri bar eken. Jalyn atqan shandoz aqynnyń kórkemdik sheberligi, sóz saptaý mádenıeti, oıshyldyq pen syrshyldyq kórinisteri “Aıtys” (Lermontovtan), “Taza bulaq”, “Gúl” (Pýshkınnen), “Shaǵym”, “Sulý qyzǵa”, “Taǵdyrdan sura, qaskúnem” (Abý Fırastan) tárizdi óleńderinde jarqyn túrde shynaıy sýrettelgen.
“Myń dildá bilimdiniń jalǵyz sózi”, dep ózi kestelep bergenindeı, “Shaǵym” óleńiniń bastamasyna jiti úńileıik:
Men bitken oıpań jerge alasa aǵash,
Emespin jemisi kóp tamasha aǵash.
Qalǵansha jarty jańqam men seniki, –
Paıdalan sharýańa jarasa, Alash!
Bul – balaýsa balǵyn qasıetke ıe úzdik lebiz. Asyl oıdyń tóresi, zamanaýı tilektiń sáýlesi. Kózi jańa ashylǵan bulaqtyń keıpin elestetkendeı. Jalqy týǵan Mirjaqyptyń emes, Alash jurtynyń máńgilik oı-muratynyń aıǵaǵyndaı, boıtumaryndaı, duǵa-dýadaı qasıetti, kıeli sózindeı ótkir qabyldanady. Tereńdigi men beıneliligi úılesken “Aıtys” óleńi allegorııalyq mazmunymen erekshelense, “Taza bulaq” jyry taǵylymdyq, ósıettik, ǵıbrattyq sıpatta órnektelse, “Gúl” sımvolıkalyq-metaforalyq mánerliligimen ózgeshelenedi. Biregeı jyr mátinderiniń ishki semantıkalyq jáne kórkemdik-beınelik qyrlary meılinshe ólsheýsiz.
Ǵalamdyq deńgeıge epostan epopeıaǵa sharyqtap damyǵan qazaq ulttyq prozasynyń ǵajaıyp jemisi uly sýretker M.O.Áýezovtiń “Abaı joly” roman-epopeıasy desek, qazaq romanıstıkasynyń tarıhy M.Dýlatulynyń “Baqytsyz Jamal” (1910) romanynan bastaý alady. “Sóz basynda” “Maqsaty romannyń – halyq túzetpek” deıdi de, Jamal arýdyń taǵdyryn jáne onyń kórgen jábir-japasyn bilsin, sharıǵatta jazylǵan “Qor etip áıel halqyn aıamasyn” degen qaǵıdany muqııat eskersin, ádilettilikke júginsin degen oılardy ditteıdi.
“Baqytsyz Jamal” romanynda qazaq turmysy, áleýmettik jaıy, otarlaý saıasatyn júrgizýshilerdiń, áperbaqandardyń áreketteri, bolys, bı, krestıanskıı nachalnık, strajnık, poshtabaılardyń beınesi, tóre kútýdiń mashaqattary, bolys saılaý nanymdy sýretteledi. Toqeterin aıtqanda, “Baqytsyz Jamal” romanynyń kórkemdik sapasy, ishki qurylymy, polıfonııalyq sıpaty kóńil aýdararlyq. Ideıa, keıipker, harakter, kompozısııa, stıl, baıandaý, sýretteý tásilderi jóninen ret-retimen kórsetilgen, tabıǵılyqpen baıandalǵan. О́mir, ýaqyt shyndyǵyn shynaıy túsinýi, adamdardyń psıhologııasyn, minez-qyryn, qımyl-áreketin, kózqarasyn, sóıleý mánerin sheberlikpen somdaıdy. Teginde, jazý mádenıeti men óneriniń shyńy – roman. Sondyqtan da ol osynaý jańashyldyǵymen, izasharlyǵymen qymbat!
Jazýshynyń “Balqııa” atty tórt perdeli dramalyq shyǵarmasynda (1922) áıel teńdigi, qyz taǵdyry, qalyńmal, ana tilimizde oqıtyn ult mektepteri máselesi sóz bolady. Dramanyń kórkemdik sharttylyqtary saqtalǵan. Keıipkerler sózi naqty. Oqıǵanyń damýynda tabıǵılyq bar. Komedııa, deklamasııa deıtin termındik uǵymdardy paıdalanǵan.
Qazaq ádebı tiliniń baılyǵy, negizgi sózdik qory, komedııa, deklamasııa deıtin termındik ataý-uǵymdar durys paıdalanylǵan. Qazaqtyń baıyrǵy tilinde amandasýdyń “Armańyz” deıtin túri bar. Ahmetjan muǵalim Qultasqa osylaısha til qatady. Sonymen qatar, osy uǵymdy tereń túsindirý úshin Qobylandynyń “Jetip keldim arma dep, aldymda kisi bar ma dep” degen óleńin mysalǵa keltiredi. Sondaı-aq muǵalimniń Qasymnyń: “Jer-sýymyzdyń jaqsysyn alyp jatyr, ózimizdi taý-tasqa qýyp jatyr”, degen pikirinde áleýmettik maǵyna, zamanaýı ashy shyndyq bar.
Bul ulttyq dramatýrgııanyń qalyptasý, damý tarıhyndaǵy etek-jeńi jınaqy, kerim kórkemdik múlik.
Sóz zergeriniń “Aqyl men yrys”, “Eki qyzdyń muńy”, “Qymbat taı”, “Qyzyl qashar”, “Kákeń, Sákeń”, “Chıtaıý, pısaıý”, “Úsh qulaq”, “Qýanyshty kún”, “Tik baqaılar”, “Sol qyzdyń atyn umyttym”, “Ishik qaıyrly bolsyn” degen áńgimelerinde qazaq qyzynyń bas bostandyǵy, patshalyq apparat ókilderiniń qazaq jurtyna jasaǵan óktemdigi, páleketi, alaıaqtyǵy, aramdyǵy, raqymsyzdyǵy, bir sózben qaıyrǵanda, qazaq aýylynyń tynys-tirshiligi sonshalyqty nanymdy ári tartymdy sýretteledi.
Ádebıettiń damýy, kemeldenýi, baıtaq óriske shyǵýy, rýhanı keńistiginiń keńeıip kórkeıýi – aýdarmashylyq ónerge de qatysty. Adamzat tarıhyndaǵy asyl oılar qazynasynan sýsyndaý – ult rýhanııatynyń órkendeýine jol ashý degen sóz. Endeshe, orys kórkem oıynyń kóshbastary A.S.Pýshkınniń myna bir óleńin aýdarma tarıhy men teorııasynyń jetik bilimdary, maıtalman tárjimashy Jumaǵalı Ysmaǵulovtyń pikirine júgine otyryp, baıandalyq. Uly aqynnyń “Vsegda tak býdet, kak byvalo” degen bir shýmaq óleńindegi “Ýchenyh mnogo – ýmnyh malo, znakomyh tma – a drýga net” deıtin lebizin: “Ǵalym kóp, aqyldy az baıqasańyz, Dosyń joq, tanysyń kóp sanaǵanda”, dep ári muntazdaı kelisti, ári maǵynaly ǵyp keremet jatyq jetkizgen.
Mirjaqyp Dýlatulynyń sýretkerlik qoltańbasy, aqyndyq shabyty, kórkemdik oılaý júıesi súısindiredi. “Sulý qyzǵa” degen óleńindegi “Maıysqan altyn aıdar erkesisiń, Oıanǵan uıqysynan tabıǵattyń” deıtin syr men sýretke tunǵan lebizi qandaı! Sondaı-aq “Iа, Alla”, “Alashqa”, “Elim-aı” atty óleńderi aqynnyń asyl maqsatyn, azamattyq tulǵasyn, musylmandyq kózqarasyn áıgileıdi.
Asyly, M.Dýlatulynyń poezııalyq murasy irgeli, derbes el bolýǵa, ózgelermen teń bolýǵa, “ǵylym shárbátinen” yjdahatpen qorektenip, minsiz meńgerýge, óner-bilim, aqyl-parasat bıigine qyransha umtylýǵa, “azýdy qaırap, barmaqty shaınap” júrgen kúnder ótti, endi “ǵylymdy izder, alysty kózder” ýaqyt jetti, “halyqty týra jolǵa bastalyq ta” degendi táptishtep uǵyndyrady. Alash qaıratkerleriniń shoǵyryndaǵy asqar taýdaı tiregi M.Dýlatuly ulan baıtaq kósemsózderinde otarlyq ezginiń qamytyn kıgen qazaq halqynyń kórgen qorlyǵy, jer-sýynyń, orman-toǵaıynyń kelimsekterdiń ıeligine kóshkeni, tasbaýyrlardyń tasshoqparynan zarlap-bozdaǵany, el ishinde jalaqorlyqtyń, paraqorlyqtyń órshigeni, mansapqorlyqtyń, opasyzdyqtyń beleń alǵany, tilimizdiń, dilimizdiń, dinimizdiń nasharlaǵany, múshkil kúıge túskeni, saǵymdaı qubylyp, sabyndaı buzylǵan zamannyń keıpi qandy qyzdyrarlyq, jandy tolqytarlyq, áleýmetti uıytarlyq, oı-sanany silkindirerlik qýatpen jazylǵan. Bul rette “Bizdiń maqsatymyz”, “Apat tóngeli tur”, “Gosýdarstvennaıa Dýma hám qazaq”, “Jer máselesi”, “Jer aýdarý”, “Qazaq jaıly”, “Zemstvo ne nárse?”, “Orynbor, sentıabr 14”, “Bizdiń ister”, “Alashqa”, “Qaıtsek jurt bolamyz?” jáne t.s.s. jazbalarynda qazaq taǵdyry tereń paıymdalǵan. Máselen, “sheneýnikter, ýrıadnıkter kedeı qazaqtardy uryp-soǵyp, mal-múlkin tartyp alyp, oıyna ne kelse sony istedi” (“Bizdiń maqsatymyz”, 1907). Jáne de dinimizge, ádet-ǵurpymyzǵa, dinı kitaptarymyzǵa jasaǵan qııanatyn tizbeleıdi.
Jer men eldiń tarıhyna jetik, bolashaqty boljaǵysh, kórgish M.Dýlatulynyń “Jer máselesi” (1911) deıtin kósemsózindegi myna bir pikirdiń jany bar: “Qazaq jeriniń alaby keń bolsa da, paıdaǵa jararlyǵy az. Jalǵyz Balqash kóli men Betpaqtyń shól dalasy elý myń sharshy shaqyrym oryn alyp jatyr. Bulardan basqa da taýlar, tastar, shólder, sorlar az ba?”. Bir ǵasyr buryn aıtylǵan osynaý uly ýaıym áli kúngishe kókeıkesti.
“Qazaq jas bala mysalynda. Jas balaǵa qaraýshy, bıleýshi qandaı kerek bolsa, qazaqtyń da sondaı bıleýshisi, kózdeýshileri daıar turady. Bir kisiniń tizgini bireýde bolyp, erki bolmaý qandaı kemshilik bolsa, bir taıpa jurttyń óz erki ózinde bolmaýy onan myń ese jaman”, – dep tolǵanady (“Zemstvo ne nárse?”, 1913 jyl). Patshalyq apparattyń ókilderi – oıaz, krestıanskıı nachalnık, prıstav sekildi tóreler qazaqty emin-erkin bılep-tósteıdi, dáýlet-sáýletinen aıyryp, qutyn qashyrady. Asharshylyq apaty, daǵdarys, jantúrshigerlik jáıtter “Alashqa” (1918), “El kúızeldi” (1921) maqalalarynda áserli baıandalady. “Yrǵyz úıeziniń qazaqtary saryshunaq tyshqandy jep jatyr. Kúzdigúni ólgen maldardyń óleksesin qar astynan qazyp alyp jatyr” dep sumdyq oqıǵalardy kúńirenip aıtady (“El kúızeldi”, 1921 jyl). Arqanyń jalpaq dalasyndaǵy bes oblys (Aqmola, Semeı, Torǵaı, Oral, Bókeılik) kóreshekti kórip, berekesi ketkenin tóbe quıqasy shymyrlap otyryp jazady.
“Rýly eliń qan jutyp turǵanda, sen maı jutpa!” dep qyransha sańqyldap, uran tastaıdy.
Ultynyń eseıýin, kórkeıýin, baqytty keleshegin kesek, berekeli is-áreketterimen, beıneli, tegeýrindi ses sózimen, rýhanı qulshynystarymen, teńizdeı tolqyǵan tolǵanystarymen ańsaǵan ult sanatkeri Mirjaqyp Dýlatulynyń abaqty ishinde, sot, tergeý isinde: “Osylardyń bárin kórip, bilip, sezinip ósken baıǵus basym ózimniń taqyl-tuqyl bilimimdi osynaý qorlanǵan, namysy taptalǵan, músápir bolǵan halqyma baǵyshtap, qol ushymdy berý perzenttik paryzym dep sanadym” degende (1929), artyqsha qaıtpas qaısarlyq, ózindik berik ustanym, rýhanı kemeldilik, arystandyq minez bar.
“Ibrahım ıbn Qunanbaev” (1908), “Abaı” (1914) atty maqalalarynda aqynnyń qazaq ádebıetindegi ornyn, ıaǵnı “Qazaq ádebıetiniń atasy hákiminde”, “Ádebıetimizdiń negizine qalanǵan birinshi kirpishi – Abaı sózi”, “Qarańǵy zamanda shyraq jaqqan basshymyz”, “Birinshi aqynymyz” ekenin, sonymen birge, aqyndyq daralyǵyn, ıntellektýaldyq darhan jaratylysyn qadap aıtady. Abaı poetıkasy oı órisiniń, parasat-paıymynyń keńdigi men kemeldigi naqty túıindelgen “Adamzattyń bárin súı baýyrym dep” degen Abaıdyń gýmanızmi jaıynda: “Adamshylyq oı-qııaly óte taza, ultjandy, elin-jerin súıgen kisi edi” – degeni tyń tujyrym retinde qabyldaýǵa bolady. HH ǵasyr basynda M.Dýlatulynyń keltirgen ádebı-mádenı oı-tolǵamdary Abaıdyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyn zerdeleýde belgili bir ról atqarady.
M.Dýlatuly kósemsózderiniń taqyryptyq aýqymy, oılaý órisi, qııal keńistigi meılinshe keń. Bularǵa tereńdik pen shynaıylyq, tarıhılyq pen derektilik tán ári sóz qoldaný sheberligin aıtsańyzshy. О́ri-qyry birdeı bilim-ǵylymmen muzdaı qarýlanǵan tabany jalpaq tarlanboz til, mádenıet, ǵylym, órkenıet sabaqtary jaıynda “Til máselesi”, “Din jáne ǵylym”, “Ǵylym tóńkerisi”, “Qazaq tiliniń muńy”, “Sana qaıda?”, “Ajaldan qutqarǵan qyzyl til”, “Esperanto tili”, “Sıfr jazýy”, “Qazaq teatrynyń jyldyq toıy”, “Mádenıet tóńkerisiniń mindetteri men oqytýshy”, “Aı astynda eshnárse basqarylmaı turmaq emes” (Nıchto ne novo pod lýnoı), “Qazaq jaıly” atty ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalalarynda alýan-alýan oılar órbitedi. Áleýmetke oı tastaıdy, jumyldyrady, umtyldyrady. Áleýmet isin óziniń mindeti sanaıdy, úlgi-ónege, órnek shashady.
Keńes zamanynyń ózinde “qazaq tili memlekettik til bolsyn degen zań shyqty” deıdi 1926 jyly jarııalanǵan “Qazaq tiliniń muńy” maqalasynda. Solaı bolsa da ult tiliniń kósegesi kógermegen-di. Qaıǵy-sher kernegen et júregi ezilip: “Men zamanymda qandaı edim? Men aqyn, sheshen, tilmar babalaryńnyń bulbuldaı saıraǵan tili edim. Móldir sýdaı taza edim. Jarǵa soqqan tolqyndaı ekpindi edim. Men narkeskendeı ótkir edim. Endi qandaımyn? Kirlenip baramyn, bylǵanyp baramyn. Jasydym, muqaldym. Men ne kórmedim?” Minekı, osy úderis tipti tereńdep, HHI ǵasyrdyń qaqpasyn ólermendikpen aıqara ashty. Sap tyıylar kúni bar ma eken dep alasurasyń.
Mirjaqyp Dýlatulynyń kórsetýinshe, “ǵylym men óner adam úshin shyqqan”, sol sebepti basqa jurttarmen úzeńgi qaǵystyrý, ıyq teńestirý bilim, ónermen iske asady. Iá, “óz isimizdi ózimiz istemeı, ózgege sengendik” upaıymyzdy túgeldeı almaýymyzdyń basty kiltıpany. “Tirshilik – báseke, jarys. Dúnıe – báıge úlestirýshi” degen túıindi tujyrymy tereń oıǵa shomdyrady.
Jazý erejesi, tártibi, mádenıeti, til tazalyǵy, baıandap oqytýdyń mánisi, dybys júıesi, emle týrasyndaǵy ónikti, órkendi oı-tolǵamdary zeıin aýdarmaı qoımaıdy.
“Erteden shapsa keshke ozǵan, yldıdan shapsa tóske ozǵan” oıy ushqyr, tili utqyr, qabyldaýy ótkir M.Dýlatuly “Ekinshi fevral” (1913 jyldyń 2 aqpany – “Qazaq” gazetiniń 1-shi nómiri shyqqan kún), “Aıqap” jýrnaly, “Gazeta “shóp jemes”, “Ult mátbuǵaty”, “Baspasózimiz ne kúıde?”, “Baspasóz úmesi”, “Baspasóz qatesiz bolsyn!”, “Gazet tili ońdy bolsyn” deıtin jarııalanymdarynda ult baspasózi men jýrnalıstıkasynyń eń bir ózekti máselelerin aıryqsha áńgimeleıdi.
Darhan darynnyń taǵy bir qyry – tarıhshyldyǵy. “Tarıh – túzý jóndi úıretýshi”, “túzýshiliktiń kitaby, tirshiliktiń jolbasshysy”, “halyq óziniń shejiresin ımany dárejesinde uǵyp bilýge tıis” deıtin danalyq merýertteri Alash sanatkeriniń tarıhı-ǵylymı tanymyn tanytady. Onyń “Qazaqtyń tarıhy”, “Qazaq-qyrǵyzdyń ata tegi týraly” zertteýlerindegi ǵylymı-teorııalyq oılary, tarıhı-mádenı derekteri birsypyra beımálim jaılardyń syryn uqtyratyndaı, “aqyl qanaǵattanarlyq” dárejede saralanǵan. Mysaly, “Alash” uǵymynyń tórkinine úńilýi qyzyqty.
Sondaı-aq “Haziret Sultan”, “Han Abylaı”, “Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhan”, “Abaı”, “Ismaǵul bek Gasprınskıı”, “Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın”, “Ábýbákir Ahmetjanuly Dıvaev”, “Narımanuly Narıman”, “Ahmet Baıtýrsýnovıch Baıtýrsýnov” sııaqty tarıhı-ǵylymı sıpattaǵy muralarynda shejirelik, mádenı-tarıhı derekter, málimetter mol qamtylǵan.
Halyq qyzmetkeri Mirjaqyp Dýlatuly: “Zaman talas-tartysqa aınaldy. Qara kúnin qaıǵyrmaı qamsyz jatqan qazaq bolmasa, ushqan qus, júgirgen ańnyń bári de tirshilik jabdyǵynda. Jaǵalaspaı, jarmaspaı eshkim qatardan oryn bermeıdi. Basqalarmen tizelesýge, tartysýǵa, jarysýǵa oqý-bilim kerek”, – dep móldirete jazady “Oqýshylarǵa járdem” oı tolǵaǵynda. “Jaqsylyqqa bastaıtyn jaryq juldyz – oqý”. “Qazaqqa oryssha, musylmansha oqýdyń ekeýi de kerek. Birine artyqshylyq, birine kemshilik berý qate” degen salmaqty, ardaqty pikiri dáýirnamalyq máseleni aıqyn, tolyq túsinýge kómektesedi.
Eldi sáýlelendirý, jan-jaqty rýhanı tazalyqqa qol jetkizý, ımanı orta, durystyqty qalyptastyrý, izgilik-adamgershilik qundylyqtardy órkendetý, bilimdi-bilikti, kisilikti, iltıpatty urpaq tárbıeleý – M.Dýlatulynyń negizgi muraty, asyl maqsaty. “Qazaqtyń qarııalarynyń aıtyp ketken sózine qaraǵanda, – dep jazady, – tirshiliktiń qyzyǵy adamzatqa jaqsylyq qylýmenen bolyp kórinedi” (“Adamǵa tirshilik ne úshin kerek?”).
Halyq isi, el ıgiligi, ult taǵdyry úshin jaralǵan “paıdaly adamdarǵa” bergen anyqtamasy mynadaı: “Aq júrek taza bolsa. Jurtty ıá satyp, ıá aldap ketpeıtin bolsa. Halyq úshin erinbeı qyzmet eterlik, eki talaı jerde janyn qııarlyq er júrekti bolsa. Saıasat isine jetik bolsa. Bilimdi, sheshen, kósem, oqyǵan bolsa. Halyqtyń qalpyna, saltyna, turmysyna jete tanys bolsa” (“Ýchredıtelnoe sobranıe”).
Saıypqyrandyq bolmys, tuıǵyndyq, suńqarlyq minez, uıymdastyrýshylyq ónegesi kelisti kemel tulǵa el ishindegi, adam boıyndaǵy, qarym-qatynastaǵy berekesizdikti, ishmerezdikti, jatypatarlyqty, qubaqandyqty, aryzqoılyqty, urlyq-qarlyqty óltire sheneıdi (“Jer aýdarý”). “Bireýdiń kórineý jaýyzdyǵyn aıtpaýdyń ózi jaýyzdyq. Bireýdiń urlyǵyn bile turyp aıtpasań, sen óziń urysyń. Bir jurttyń tutynyp kele jatqan qalpy-salty teris bolsa, ony kórsetý – sol jurttyń óz paıdasy. …Zııandy adamdardyń kóbeıýi arqyly jurt azady degen kózben qaraý kerek” (“Bizdiń ister”).
Mirjaqyp Dýlatulynyń taýdan úlken, tastaı berik qaıyrly, kemel isteri, irilikti, izgilikti, kósemdikti tany-tatyn muzjarǵysh pikirleri memlekettik turǵydan oılaýdan týyndaıdy. Sondyqtan da onyń oı-pikirler júıesi memlekettiń eń basty, eń negizgi quramdas bólikteri 1) terrıtorııaǵa, 2) ulttyq tilge, 3) ult táýelsizdigine, 4) dinge, 5) qorǵanys qabiletine qatysty.
Jınaqtap aıtqanda, ult rýhanııaty tarıhynda Mirjaqyp Dýlatuly qubylysy aıryqsha atalýǵa, sheksiz qurmetke laıyq. Ol aqyn, prozashy, dramashy, tarıhshy, ádebıet pen teatr synshysy, kósemsózshi, jýrnalıst, mádenıettanýshy, aǵartýshy, áleýmettanýshy retinde oı-parasat keńistiginde jarqyn juldyzdaı jarqyraı túspekshi.
Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
