Oıyl ormany

Talbesik Aqtóbe óńirin jasyl jelekke malynyp tur deýge kelmeıdi. Soń­ǵy jyldary “Jasyl el” baǵ­dar­lamasy aıasynda eldi mekenderdi kógaldandyrýǵa, orman qorlaryn tolyqtyrýǵa erekshe kóńil bólinip, jasyl jelekti aýmaqtar keńeıe tústi. Sonyń ózinde aýmaǵy 30 062 900 gektardy alyp jatqan oblysta memlekettik orman qory­nyń jeri 199718 gektardy qu­raıdy. Al or­manmen qamtylǵany 42899 gektar jer ǵana. Oblysta jeti orman sha­rýashylyǵy bar. Bulardyń tal-daraǵy sırekteý óńirde jasyl jelekti aýmaqty ke­ńeı­týge eleýli úles qosyp ke­le jatqany sózsiz. Bizdiń bú­gingi áńgime arqaýyna aına­l­dyrǵaly otyrǵanymyz kóne Kókjardaǵy Oıyl ormany bolmaq. Bul or­man­dy ba­synda Kókjar jár­meńkesine sýsyp jetip barý qaýpi bar Barqyn qumyn toqtatý úshin orystar qoldan otyrǵyzdy degendi alǵa tartady bile­tin­der. Buǵan qazaqtyń belgili aqyny, Mem­lekettik syı­lyq­tyń laý­reaty Esenǵalı Raýsha­nov­tyń “Astana or­ma­ny” degen maqalasyndaǵy my­na derekter de dálel bolady. “Odan beri de keshegi Asanqaıǵy “Oıyl kózdiń jasy edi” dep emirenip ótken Oıyl ózenin boılap júre qalsańyz, qarasań kóziń talatyn jylmıyp jatqan jazyq dalanyń qaq ortasynda oılamaǵan jerden oazıske tap bolasyz. Bul – uzyndyǵy jıyrma bes, eni úsh shaqyrymdaı keletin Oıyl ormany. Adam tań­ǵa­larlyq jáıt. Aıdala. Ja­qyn mań­da bulaǵy orǵylaǵan taý-tas túgil, qyrqa-qyraty joq. Anda-sanda qanattydan qarǵa men ala qanat saýysqan ǵana ushady. Kenet kózdiń jaýyn alatyn kó­gildir álemge enip ketesiz. Aspan tep­ken záýlim qaraǵaılar yspa sha­ǵyl arasynda jambastap uıyqtap jatyp kenet túregelgen erteginiń alyp batyr­lary sekildi. Aq qaıyń­dar araly aspannan túskendeı áser etedi. Orys otarlaýshylary Oıyl­da qala salyp, Kókjar jármeńke­sin uı­ymdastyrǵanda bizdiń dalaǵa máńgi bekinýdi kózdegeni haq. Sonyń bir dáleli – osy orman” dep jazady. “Oıyl orman sharýashylyǵy” memlekettik mekemesiniń dırektory Serik Mýsınniń aıtýynsha, onyń jıeginde ornalasqan aýyldyń Ekpetal atalýy da sondyqtan bolsa kerek. Oıyl aýdanynyń jeri jartylaı shóleıt aımaqqa jatady. Qyrynda kıik jortqan saıyn dalaǵa sán berip turǵan osy ormandy oıyldyqtardyń “shaǵyn Shveısarııaǵa” balaıtyny da ras. Oıyl orman sharýashylyǵyna 23754 gektar orman qory jeri qaraıdy. Onyń aýdannyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýyna qosa­tyn úlesi de qomaqty. Aqtóbe oblysy boıynsha tek qana Oıyl orman sharýashylyǵy mekemesi derbes aýyl bolyp otyrǵany da shyndyq. Sharýashylyq ortalyǵy – Ekpetal aýylynda áleýmettik máseleler oń sheshimin tapqan deýge bolady. Ortalaý mektep, balabaqsha bar, kitaphana, FAP jumys isteıdi. Tórt telearna kórsetedi, telefon baılanysy úıdi-úıge baryp, uıaly telefonyń alyp tur. О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldary Temir dalalyq orman sharýashy­lyǵy bólimshesinen irilenip, óz aldyna Oıyl orman sharýashylyǵy bolyp qurylǵan qazirgi memlekettik mekemede ormanshy, 35 jumysshy eńbek etedi, 20 adam maýsymdyq ju­mysqa tartylady. Elýge tarta tútin toǵysqan aýylda shańyra­ǵy­nan bir adam jumys istemeıtin úıdi kezdestirmeısiz. Serik Mýsınniń “Oı­yl orman sharýashylyǵy” mem­­lekettik mekemesiniń tizginin us­ta­ǵanyna kóp bolmasa da, óz isin je­tik biletin basshy eken. Osy jerdiń azamaty bolǵandyqtan, sha­rýashy­lyqtyń tynys-tirshi­li­ginen jaqsy tanys ekenin ańǵartty. Onyń da sebebi bar, ata-anasy os­ynda iste­gen, ormanshylar áýle­ti­nen bolyp shyqty. Jumystyń basy-qasynda júrgen orman sheberi Erlan Mu­hambetálın men ınje­ner-mehanık Qylysh Jantelınniń bilikti ma­mandar ekeni kórinip tur. Sharýashylyqta bir shynjyr tabandy, bes”Belarýs” traktory eki jeńil kólik, eki júk máshınesi, bir avtobýs bar. Kóbi eski bol­ǵandyqtan, udaıy jóndeýdi qajet etedi. Osy tehnıkalarmen órtten qorǵaý, qýraǵan aǵashtardy kesip-butaý, basqa da túrli naýqandyq jumystaryn atqarady. Munda aǵash kóshetterin ósiretin 7 gektar eki pıtomnık bar. Kóshet te jas sábı sııaqty, kóp kútimdi qajet etedi. Bo­lashaqta tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizý kózdelýde. Sol kezde kóshet ósirýge ketetin shyǵyn anaǵurlym azaıady. Bul da tabys kózi. Kóshetterdi kórshiles aýdandarǵa ótkizedi. Kórshiles Atyraýdan kelip alyp turady eken. Byltyr aqyly qyzmet kórsetýden 4, 5 mln. teńge tabys taýypty. Ana­bir jyldary ormandy qorýdan bas­qa qosalqy sharýasy quldyraǵan sha­rýashylyq búgin oblysta al­dyń­ǵy qatarda. Oǵan qazirgi ekono­mı­kalyq kórsetkishi kýá. Sharýashy­lyq­tyń negizgi tabys kózi aǵash kó­shet­terin satý bolǵanymen, aýyl­dyń sharýasy úshin qajettiń bári de osynan tabylady. Suranys bolsa, sharbaq ta toqıdy, ketpen-kúrek saptaryn da jasaıdy. Orman qoryn tolyqtyrý maq­satynda jyl saıyn 75 gektarǵa aǵash kóshetteri egiledi. Bul sharýa bıyl da jalǵasýda. Kóshpeli qumdy toqtatý úshin budan eki-úsh jyl bu­ryn Sarbıe, Kóptoǵaı aýylda­ry­nyń árqaısysynyń mańyna 100 gektar, Oıyl selosynyń irgesindegi kópirdiń janynan 5 gektar jerge ártúrli aǵash kóshetteri otyrǵyzyl­ǵan eken. Qazir olar boı túzep qa­lypty. Kórshiles aýdandarǵa, aýdan ortalyǵyndaǵy mekemelerge bıyl­dyń ózinde “Jasyl el” baǵ­darla­ma­sy boıynsha biraz aǵash kó­shet­teri ótkizilgen. Mekemege qa­raı­tyn Saraljyn ormanshyly­ǵynda da orman qoryn tolyqtyrý maq­sa­tyn­da kóp sharýa jasalýda. Ús­timizdegi jyly “Aýyldyń ór­ken­deýi – Qa­zaqstannyń órkendeýi” aksııasyna qatysqan 14 oqýshy aýyl kóshe­le­rin tazalasa, “Jasyl el” jasa­ǵy­nyń 50 múshesi ormandy sanıtar­lyq tazalaý jumystaryna atsalys­ty, aǵashtardy kútip-bap­taýdyń basqa da sharýalaryn atqarýda. Aıtpaqshy, munda burynǵy al­masynyń dámi til úıiretin Oı­yldyń alma baǵy qaıta qolǵa aly­nyp, on gektarǵa úsh myńǵa jýyq túp alma aǵashtarynyń kóshetteri otyrǵyzylypty. Kóshetterdi kútip-baptaý jumystarynyń arqasynda shyǵymdary jaqsy deıdi. Mez­gilinde sýarý, sıretý, ósimdik zı­ıan­kesterine qarsy ýlaý sııaqty qyrýar sharýasy bar. Degen­men, sharýashylyq jumys­shy­lary bárine de der ke­zinde úlgerip júr. Kezinde “Eko­logııalyq taza aýyl” baı­qaýy boıyn­sha eldi me­kenderdi sanı­tarlyq taza­laý, abattandyrý jumysta­ryn jaqsy uıym­das­tyrǵany úshin marapat­talǵan aýylda bul úrdis bıyl da laıyqty jalǵasyn taýypty. Aýyl kó­sheleri tap-taza, aǵashtardyń túpteri áktelgen. Aýyldaǵy turǵyn úıler men mekemeler tártip­ke keltirilgen, kólde­neń jatqan eshteńe kórin­beı­di. Shaǵyn aýyldyń mun­daı bolýyna sharýashylyq ta kómek qolyn sozyp ke­le­di. Sondyqtan, ekpetaldyq­tar qandaı qıyn kezde údere kóshken joq. Otyny daıyn, malyn ósirip, jumysyn ja­sap, turmysyn túzep aýdan ortalyǵyna taıaq tastam jer­de turyp jatyr. Orman sha­paǵaty tıgen aýyldyń yn­­tymaǵy men birligi myqty. Sharýashylyq shaǵyn aý­yldaǵy barlyq sharanyń turaqty bas demeýshisi bolyp júr. Jyl saıyn ormanǵa júrgiziletin sanıtarlyq ta­za­lyq kezinde jınalǵan ot­yn aý­dan­nyń soǵys jáne eńbek ar­da­ger­leri men múge­dekterine je­ńil­de­tilgen baǵamen berilse, aýdan­da óte­tin qaıyrym­dy­lyq sharala­ry­nan da tys qal­maıdy. Aýyldaǵy or­ta­laý mektep­tiń de mereke ke­zin­de ıek ar­ta­tyn mekemesi osy. Son­daı-aq, me­­reke kanıkýl saıyn aý­yl­daǵy “ÝAZ” kóligi arnaıy jibe­rilip, Aq­tóbede oqıtyn stý­dent­ter­di tegin alyp kelý dástúrge aınalǵan. Memlekettik mekemeniń dırek­tory Serik Mýsın Oıyl ormanyn­da terektiń túrleri, qaraǵaıdyń, qandyaǵashtyń, jýsa aǵashynyń, úıeńkiniń, qaıyńnyń ósetinin aıta kelip, munda týrısterdi tartýdyń múmkindigi mol ekenin de tilge tıek etti. Qaraǵaıdyń tabıǵı tamyr tartyp otyrǵany qýantty. Onyń aıtýynsha, osy aǵashtyń tuqymy jerge túsken soń sońǵy jyldary qory molaıǵan qum astyndaǵy tushy sýdan ylǵal tartyp, boı túzep ketetini shyny kerek, buryn-sońdy biz estimegen jańalyq bol­dy. Munda qasqyr, qarsaq, túlki, qoıan sııaqty ańdar men ósimdiktiń alýan túrleri kezdesedi. Barqynnyń qalyń qumynyń ortasyndaǵy Qyzylqarasýdyń tabanyn baldyr­dan tazartyp, kádege asyrýǵa bo­latynyn da esimizge saldy. Dema­latyn oryndar salynyp, servıstik qyzmet kórsetý túzelip jatsa, jol qatynasy jaqsarǵan tarıhı óńir Oıyldyń ózindik ereksheligi bar tabıǵatynyń aıasynda bolý úshin, ańyn, qusyn, balyǵyn aýlaý úshin týrıster kelýi de múmkin ǵoı. Ke­ńes­tik kezeńde aryp-ashyp Or­yn­bordan, Orskiden Oıyl ózenine balyq aýlaý úshin kelip júrgen orystardy kórgenbiz. Árıne, bul jergilikti bılik pen qaltaly ká­sipkerlerdiń jadynda bolar bola­shaqtyń enshisindegi sharýa der edik. Degenmen, mundaı ıgilikti istiń oıda júrgeni jaqsy, árıne. Biz kórgen Oıyl ormanynyń qazirgi jaǵdaıy osyndaı. Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy. Oıyl aýdany.