Densaýlyǵyń óz qolyńda

Osyndaı talap údesinde turǵan búgingi kúnniń taqyryby Elba­sy­nyń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵan mynadaı bir joldarmen ushtasyp jatqandaı: “Eldi jańǵyrtý strate­gııasyn iske asyrýdyń tabystyly­ǵy, eń aldymen qazaqstandyqtar­dyń bilimine, dene bolmysynyń myq­tylyǵyna jáne kóńil-kúı­le­rine baılanysty” deýge ábden bo­lady. Iá, qashanda adam densaýly­ǵy – alǵashqy orynda turady. Deni saý, jany taza adam qoǵam baıly­ǵy. Adamzat balasynyń dene bol­mysy men rýhanı baılyǵy degeni­mizdiń ózi – bul sol adam kapıta­lynyń básekege qabilettiligin art­tyrý úshin bolashaqqa degen bel­sen­di qadam jasaý degen sóz. Maman dáriger sarapshylardyń aıtýy boı­ynsha adamnyń densaýlyq jaǵ­daıy­nyń 70 paıyzy onyń ómir súrý, kúndelikti tynys-tirshilik qalpyn qalaı alyp júrýimen an­yq­talady. Sondyqtan da, sala­matty ómir saltyn qalyptastyrý jáne adamnyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershilik qaǵıdattary – densaýlyq saqtaý salasynda, mem­lekettik saıasatta jáne turǵyn­dardyń kúndelikti ómir súrý tárti­binde basty baılyq sanalady. Adam­nyń densaýlyǵyna jaǵymsyz áser etetin zııandy ádetter, durys tamaqtanbaý, jumystaǵy qolaısyz sharttar, moraldyq jáne psıhıka­lyq álsizdik, otbasyndaǵy kelisim­sizdik, jalǵyzdyq jáne basqa da mysaldar bar. Bul kúnderi kóp aıty­la beretin ekologııalyq ahýal, ıaǵnı aýanyń, sýdyń, topyraqtyń lastanýy jáne kúrdeli tabıǵı-klı­mattyq jaǵdaılar da densaýlyqqa keri áser etedi. Al, jalpy jas ós­kin jasóspirimder arasynda ishim­dik, nashaqorlyq jáne temeki shegý sııaqty zııandy ádetterdiń taralýy ókinishti. Mine, sondyqtan da bizdiń aldymyzǵa sanaly deni saý urpaq ósirý, olardy óz densaýlyqtaryn saq­taýǵa, shynyqtyrýǵa jas kúnde­ri­nen bastap tárbıeleýge oraı sa­lamatty ómir saltyn qalyptastyrý mindeti qoıyldy. Al, bizdiń qo­ǵam­nyń basty mindeti salamatty ómir saltynyń qundylyqtaryn engizý arqyly bolashaq urpaqty, jastar­dy óz densaýlyqtaryn saqtaýǵa shaqyryp, onyń jalpy elimiz úshin mańyzdylyǵyn, demografııalyq ahýal­dy jaqsartýdaǵy rólin tú­sindirý bolyp tabylady. Deni saý urpaq – bolashaq kepili. Iаǵnı, ár otbasy, ár ata-ana óz bala-shaǵa­sy­nyń densaýlyǵy úshin, olardyń du­rys tamaqtanyp, durys demalýla­ry­na jaǵdaı týǵyzýlary qajet. Densaýlyq – zor baılyq. Psı­hologııalyq-fılosofııalyq turǵy­dan aıtqanda, ol – ózara múdde jáne memlekettiń, qoǵamnyń, bıznestiń, jeke adamnyń jaýapkershilik ala­ńy. Iаǵnı, eger adam óz densaýlyǵy úshin jaýapkershilikke daıyn bol­ma­sa, onda memleketti, bıznesti ne­mese qoǵamdy jaýapkershilikke sha­qy­rýdyń máni de joq. Ár adam óz densaýlyǵyn qorǵap, saqtaýshysy bolýy kerek. Halyq densaýlyǵyn saqtaýdy jaqsartý maqsatynda ju­mys júrgizýde. Sol úshin de jer­gilikti medısınalyq mekemeler tý­ber­kýlez, onkologııalyq jáne jy­nystyq jolmen beriletin juqpaly indetter, nashaqorlyq, júıke júıe­siniń zaqymdanýy sııaqty áleýmet­tik mańyzy bar aýrýlarmen kúresý­di basty mindet sanaıdy. Elimizdiń densaýlyq saqtaýdy reformalaý jáne damytýdyń 2005-2010 jyl­darǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń sheńberinde oblysta Baıanaýyl, Qa­shyr, Ertis aýdandarynda týberký­lez­­ben aýyratyn adamdardy emdeı­tin arnaıy dıspanserler ashyldy. Sonymen qatar, Pavlodar, Ekibas­tuz, Aqsý qalalarynda jańa emha­na­lar paıdalanýǵa berildi. О́tken jyly Jelezın aýdanynyń orta­lyǵy Jelezın aýylynda jáne Maı aýdanynyń Kóktóbe aýylynda or­ta­lyq aýdandyq aýrýhanalar, son­daı-aq Aqsý qalasynda emhana ashyldy. Qazirgi kezdegi júrek-qan tamyr aýrýlarynyń áleýmettik mańyzyn eskere otyryp, oblys or­talyǵyndaǵy №2 qalalyq aýrýha­na­synda júrekke ota jasaýǵa ar­nal­ǵan operasııa bólmeleri bar 20 tósektik kardıohırýrgııalyq bólim­­she ashyldy. Bul bólimshede jaqsy qyzmet jasaý úshin shetelderge 17 dáriger jiberilip, olar óz maman­dyqtaryn jetildirip, bilim tolyq­tyryp keldi. Al, keıbir aýyr ota­lar jasaý úshin shaqyrý boıynsha Astana, Almaty, Novosibir klını­kalarynyń kardıohırýrg-dáriger­leri kelip qyzmet kórsetedi. Aǵym­daǵy jylda úsh oblystyń turǵyn­dary kelip emdele alatyn aýmaq­tyń kardıohırýrgııalyq ortalyq­ ashylady. Sondaı-aq, isik aý­rýlary men qaterli isikterdi, son­daı-aq qan aınalymy aýrýlaryn anyqtaý maqsatymen balalar men 18 jasqa deıingi jasóspirimder, áıelder já­ne eresek adamdar jyl saı­yn al­dyn ala medısınalyq tek­se­­rý­ler­­den ótedi. Mundaı sharalar aý­rý­dy erte kezde anyqtap, emdi ýa­q­tyly alýyna múmkindik beredi. Aý­rýlar­dyń keıbir túrleri boı­yn­sha naý­qas­tar tegin jáne jeńil­dik­pen beri­letin dári-dármektermen qamtyla­dy. Áıelderge kórsetiletin medısı­nalyq kómekti jaqsartý maqsaty­men “Ana qaýipsizdigi” baǵdarla­masy iske asýda, Ǵalym Sul­tanov atyndaǵy oblystyq aýrý­hananyń dıagnostıka ortalyǵynda júkti áı­el­derdi tekserýdiń jańa tehnolo­gııa­syn engizýi jalǵasýda. Oblys ortalyǵynda mamyr aı­ynda elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstri Jaqsylyq Dosqalıevtiń qatysýymen óńiraralyq alqaly jıyn ótti. Qazirgi kezdegi jıi aı­ty­latyn ana men bala ólimin eki ese tómendetý, jalpy ólim-jitimdi 30 paıyzǵa azaıtý jáne týberkýlez aýrýyn 20 paıyzǵa tómendetý máse­leleri Elbasynyń bıylǵy Jol­­daýynda da aıtyldy. Elimizde salt-dás­túrleri ózgeshe ártúrli ult ókil­deri turady. Al bizdiń ata-baba­larymyz áýelden-aq mal men jan­nyń aman­dyǵyn birdeı tilegen, tamaqty tal­ǵap, sút pen etti, qu­narly qy­myz­dy, shıpaly shópterdi paıda­lan­ǵan. Bul kúnderi halal ta­ǵamdar mol saýda oryndary ashyla bastady. Den­saýlyqtyń kepili as-sý mázi­ri­miz­de dep tegin aıtylmaǵan ǵoı. Qa­zaq dastarqan mázirine, as­tyń qa­dir-qasıetine asa mán bere bilgen. Ol búgingi kúnge deıin ur­paq­tan-ur­paqqa jalǵasyp kele jatyr. Hal­qymyzdyń ulttyq men­talıtetke saı osyndaı tanymdyq salt-dás­túr­leri balalarynyń ja­man ádet­ter­den aýlaq bolýyna, ot­basyn tár­bıe­leýge, salamatty­lyq­qa tárbıe­leıtin birden-bir jol deýge ábden bolady. Dáýletbek MÝSIN, oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. Pavlodar. * * * JOL QOZǴALYSY SAQTYQTY QALAIDY Búgingi kúni Qazaqstan boıynsha kúnine orta eseppen balalardyń zar­dap shegýine soqtyratyn 8 jol-kólik apaty oryn alyp turady eken. Jol apatynyń saldary qanshalyqty zııan ekendigin eskersek, bul sannyń joǵa­ry kór­set­­kish ekendigin moıyn­daýǵa týra ke­ledi. Osy máselege oraı As­ta­na qalalyq №2 balalar aýrý­ha­na­synda densaýlyq saqtaý basqarma­sy, jol polısııasy, bilim berý júıesi ókil­deri bas qosyp, baspasóz konfe­­rensııasyn ótkizdi. Mamandar elor­dada kúnine qanshama balalar zardap shekken jol-kólik oqıǵasy tirkele­tin­digi, sondaı-aq olardyń qalaı al­dyn alý kerek­tigi jóninde áńgime qozǵady. Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń bergen málimetterine qaraǵanda, álemde jyl saıyn jol-kólik apatynan 1,2 mln. adam qaı­tys bolyp, 500 mln.-daıy jaraqat alyp otyratyn kórinedi. Halyq­aralyq sarapshylardyń bergen ba­ǵasyna sáıkes, jol-kólik apatynan keletin zalal orta eseppen IJО́-niń 2,2 paıy­zyn quraıdy, al Qazaqstan úshin bul 1,7 mlrd. AQSh dollaryna teń. Búginde kólik as­tyna túsetin balalardyń 74 paıyzy orta mektep oqýshylary eken. Alaı­­da mektepte jol júrý ere­je­lerin oqytatynyna qaramastan, bul san­nyń osynshama kóp paıyzdy qu­­­raýy túsiniksiz. Osy­ǵan oraı qa­zirgi tańda Astana­daǵy árbir orta mek­tep­ke jol polısııasy qyzmet­ker­le­­rin bekitý daǵdyǵa aınalyp keledi. – Qansha aıtqanmen balanyń aty – bala. Balaǵa qazir aıtqanyń qazir-aq umyt bolady. Sondyqtan olar ǵana emes, atalmysh máselege úlken­derdiń de basa nazar aýdarýy qajet. Olarǵa kólik júrgizý kezinde asyq­paýdy mindetteý kerek-aq. Balalar kóp jınalǵan jerde óte saqtyqpen ótý kerek, dedi sóz alǵan Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bas mamany, hırýrg Qanat Dúısenbaev. Rasynda da, balalar júrgizýshige qaraǵanda jolaýshylarǵa arnalǵan erejelerdiń az bóligin ǵana biledi. Sondyqtan eresekterge qoıylatyn talaptardy olarǵa qoıý qısynsyzdaý. Jasy men psıhologııalyq erekshelikterine baılanysty balalar kele jatqan kólik aldynda jol qozǵalysy erejesin buzý qanshalyqty qaýipti eken­digin jete sezine bermeıdi. Kútpegen jerde aldynan shyǵa kelýi múmkin áreketteri jyldam ári ańǵal bolýy múmkin. Osy sebepti júrgizýshi óte saq bolǵany abzal. Mamandardyń aıtýynsha, jol-kólik oqıǵalarynyń negizgi sebep­teriniń biri JQE bilmeý jáne ony saqtamaý, mas kúıinde kólik júrgizý, qaýipsizdik beldigin taqpaý, avtomoto­­kólikterdiń shekten tys artýy, kó­shelerdi kesip ótý kezinde nemese ról­de uıaly telefondy qoldaný bo­lyp tabylady. Osy oraıda, atap óte ketetin taǵy bir másele JQE bilmeý­diń sebepteri neden týyndaıtyn­dy­ǵynda. Bizdińshe, munyń bir ushy qap­tap ketken kólik júrgizýdi úı­retip, kýálik beretin mekemeler men quzyrly organdardyń óz jumysta­ryn salaq atqarýynda der edik. О́ıtkeni júrgizýshi kýáligin satyp alý jaǵdaılarynyń jıi kezdesip oty­ra­tyndyǵy jalǵan emes. Bul jóninde Astana qalalyq Ishki ister bas­qar­ma­synyń bólim bastyǵy Marat Tuıaq­baev mundaı jaǵdaılar kezdese qal­ǵan kezde kinálilerdiń zań júzinde jazalanatyndyǵyn eskertti. Kún saıyn avtokólik júrgizýdi úıretetin ortalyqtardy tekseristen ótkizip, baqylap otyramyz degen polısııa maıorynyń sózine senemiz, degenmen júrgizýshi kýáligin satyp alatyndar sany kóbeımese azaımaǵandyǵy aqı­qat. Olardyń biri ýaqytty syltaý­rat­sa, biri emtıhan tapsyrýdan qa­sha­dy. Al tájirıbeniń joqtyǵy men bilik­sizdik sońy nege aparyp soǵa­tyn­dyǵy belgili. Qalalyq IID ókiline qoıylǵan saýaldardyń ishinde taǵy biri, she­neýnikter nemese olardyń týystary, aqsha men joǵarydaǵy “kókelerin” arqa tutyp, zańnan jaltaratyndar qatary kóp pe degen suraq boldy. Po­lısııa maıory jol-kólik oqıǵa­sy­­na kez kelgen adam tap bolýy múmkin, odan eshkim aldyn-ala saqtandyryl­maǵan, dep jaýap qaı­tar­dy. Munan soń baspasóz konfe­rensııasyna qaty­sýshylarǵa túrli broshıýralar tara­tylyp, beınerolık kórsetildi. Jol erejesin saqtamaı ótken ananyń isi kim-kimniń bol­ma­syn júregin aýyr­tady. Beınerolık tek júrgizýshiniń ǵana emes, sondaı-aq jaıaý júrgin­shilerdi de beı-jaı qaldyrmaıdy. Álemniń bar baılyǵy bir sá­bıdiń kóz jasyna turmaıdy degen eken F.M.Dostoevskıı. Balamyz jol-kó­lik apatynan jaraqatsyz, aman-esen bolsyn desek, aıtylǵan máselelerge muqııat qaraıyq, aǵaıyn! Venera TÚGELBAI.