Pir beket
Medınede – Muhammed,
Túrkistanda – Qoja Ahmet,
Mańǵystaýda – Pir Beket.
Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábish aǵa Kekilbaıuly: “Qııanatqa jol bermes ádildiktiń, kúpirlikke jol bermes adaldyqtyń, qaraýlyqqa jol bermes shapaǵattylyqtyń, qatygezdikke jol bermes meıirimdiliktiń, arsyzdyqqa jol bermes parasattylyqtyń asqan úlgisin tanytqan, eliniń jel jaqtaǵy panasy, yq jaqtaǵy saıasy bola bilgen azamat, jaýdan eldi arashalaǵan batyr, daýda ádiletti arashalaǵan qazı, ozbyrlyqtan obal men saýapty arashalaǵan pirádar, álsizge medet, kúshtige aıbar, zaryqqanǵa jebeý, taryqqanǵa demeý, asqanǵa tosqan, sasqanǵa saıa, urpaqqa ustaz, ulysqa uran, el ıesi, jer kıesi” dep qadir tutqan Beket Ata Myrzaǵululy shejireshilerdiń aıtýyna qaraǵanda 1750, jylqy jyly Jem boıyndaǵy Aqmeshitte ómirge kelipti. Ákesi Adaı atanyń altynshy ur-paǵy sanalatyn Myrzaǵul eńbekqorlyǵymen eliniń syıyna bólengen, al anasy Jánııa sheshemiz aqyldylyǵymen aýyl-aımaǵynyń arasynda qadiri asqan jandar bolypty. Atasy Janaly da ádildigimen aty shyqqan, qonystas rýlarǵa tanymal, bedeldi aqsaqal bolǵan kórinedi.
Beket ata – Myrzaǵul aqsaqaldyń tórt ulynyń kenjesi. Onyń shyǵý tegi bylaısha aıtylady: Adaı – Kelimberdi – Muńal – Jaýly – Qosqulaq – Janaly – Myrzaǵul – Beket. Janaly babamyz da, Myrzaǵul atamyz da áýlıe kisiler bolǵan, jalpy Qosqulaq áýleti zaıyrly tuqym dep esepteledi. Onyń ústine kónekóz qarııalar Beket atanyń batyrlyǵy kári naǵashysy tama Eset batyrdan, kóripkeldigi men áýlıeligi óz naǵashysy Nazarqojadan daryǵan eken deıdi.
Belgili qoǵam qaıratkeri Seıilbek Shaýhamanov aǵamyz Beket atanyń naǵashysy Nazarqojanyń ıslam álemine tanymal áýlıe Shaa Búziriktiń urpaǵy ekenin aıtady. Shaa Búzirik – Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) nemere inisi Álı men qyzy Fatımadan taraıtyn jıyrma úshinshi urpaǵy.
HVII ǵasyrdyń aıaq jaǵynda ıslam dinin ustanatyn kóshpeli qazaqtardy dinı saýattandyrý maqsatynda kelgen Nazarqoja Adaı atanyń besinshi urpaǵy, belgili bı Jaıyquly Álmenbettiń Ikáı atty jalǵyz qyzyna úılenip, odan Qojakilen, Muryn degen eki ul men Jánııa esimdi bir qyz súıedi. Osy Jánııa sheshemizden Beket ata týǵan deıdi shejireshiler.
Ábish Kekilbaıulynyń aıtýyna qaraǵanda, ol kezde adaılar Mańǵystaýdyń oıyna qulap kete qoımaı, Syr men Jaıyq arasyndaǵy keńistikte malynyń jaıymen kóship-qonyp júripti. Nazarqojanyń zıratynyń Ústirt pen Mańǵystaý óńirinde bolmaýy, al oǵan qyzyn bergen Álmenbet atanyń Syr boıyna jerlenýi sondyqtan kórinedi.
Beket atanyń kári naǵashysy, búkil sanaly ǵumyryn eliniń egemendigi men halqynyń táýelsizdigi úshin sarp etken tama Eset batyr Kókiuly shamamen 1667-1766 jyldar aralyǵynda ómir súrgen, qalmaqtarǵa qarsy azattyq kúrestiń basshylarynyń biri. Onyń túp atasy – HI-HII ǵasyrlarda ómir súrip, Sozaqta jerlengen, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qadirmendi zamandasy, ısi túrki jurty túgel qurmet tutatyn belgili áýlıe Qarabýra. Al óz ákesi Kóki batyr birneshe márte qajylyqqa barǵan, sońǵy saparynda sol jaqta dúnıe salyp, topyraq arab jerinen buıyrǵan ǵulama kisi kórinedi. Bul jaıly Hálel Dosmuhamedulynyń jazbalarynda jaqsy aıtylǵan. Ábilqaıyr hanmen qımas dos bolǵan Eset batyrdy óz zamanynda Táýke han jeti rýǵa rýbasy etip saılaǵan. Orys patshaıymy Anna Ioannovnadan aty-jóni jazylǵan estelik qanjar men han tarapynan “tarhan” degen qurmetti ataq alǵan Eset batyrdyń aýyly 1742 jyldary Sam qumyn jaılaǵan.
Toqsannan asqan shaǵynda Eset batyr on eki jasar jıeni Beketke:
Ústińnen dúbir ketpesin,
Qulaǵyńnan sybyr ketpesin.
Aq pen qarany aıyrar,
Jaýdy keri qaıyrar,
Atyńda aıtyp turǵandaı dúr bolarsyń.
Elge shýaq shashyp nur bolarsyń,
Úsh júzge tanymal Pir bolarsyń,.. – dep bata bergen eken delinedi.
Bala kezinen-aq zerektigimen kózge túsip, aldymen atasy Janalydan, sońynan aýyl moldasynan saýatyn ashqan Beket ata 14 jasynda Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesine oqýǵa barady. Onyń túsine enip, “ustaz – pir” taýyp, sopylyq jolyn ustanýǵa silteme jasaǵan Mańǵystaýdyń Qaraoıyndaǵy belgili áýlıe Shopan ata eken delinedi. Al Atamyzdyń boıyndaǵy Alla syılaǵan erekshe qasıet pen aıryqsha qabiletti alǵash baıqap, oǵan dinı bilim alýǵa keńes bergen aǵasy Meńdiqul batyr kórinedi.
Beket ata oqyǵan Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesi 1726 jyly salynǵan. Belgili ózbek aqyny Pahlavan Ravnak, túrikpen poezııasynyń klassıgi Maqtymquly Faragı, ataqty qaraqalpaq shaıyry Ájnııaz Qosybaıuly osynda bilim alyp, tárbıelengen. Negizinen bul medresede sol dáýirdegi óte talantty, belgili adamdar oqyǵan. Sondyqtan medrese halyq arasynda “Maskanı fozılon”, ıaǵnı “Bilimdarlar ordasy” atanǵan.
HH ǵasyrǵa deıin Hıýa medreselerinde oqý merzimi 7 jyl bolǵan jáne óz shákirt-terine úsh satydan turatyn baǵdarlama negizinde dáris bergen:
Beket atanyń medresede dáris bergen ustazy, qazaqtar Baqyrjan Qoja dep asa qadir tutatyn Mýhammad Baqırjan Ázız – Paıǵambarymyzdyń nemere inisi Álı men qyzy Fatımadan týǵan Hýseınnen taraıtyn seııd urpaǵy. Baqırjan Qoja shamamen 1720 jyly ákesi Shafoat Azızdiń qasıetti meshiti bar Qara Qapyda dúnıege kelip, 1789 jyldar shamasynda ómirden ótken, Hıýa mańyndaǵy Gazaýat aýylyna jerlengen.
Uly ustaz Baqırjan Qoja óziniń súıikti shákirti bolǵan Pir Atamyzdy izgiliktiligi men birsózdiligi úshin Ahmad dep te ataǵan (“Ahmad” – arab sózi, qazaqsha “eń maqtaýly” degen maǵyna beredi). “Rısolaıı hılfatı sýfıho” kitabynyń 11-betinde Beket hazrettiń qonysy Mańǵyshlaqta ekeni aıtylady. Osy kitapta Horezm óńirinde ómir súrgen, óz tustastarynan erekshelenip, aıryqsha ataq alǵan tórt ǵulamanyń esimi atalady. Olar: Muhammad Baqırjan hazret – “zamanynyń uly seııdi” atanǵan, Mýhammad Sultan hazret – “óz dáýiriniń uly sheıhy” ataǵyn alǵan, molla Mýhammad Panah – “óz dáýiriniń uly ahýny” atalǵan, Beket hazret – “zamanynyń uly sopysy” ataǵyna ıe bolǵan. Sondaı-aq bul eńbekte Beket ata “paıǵambarymyzdyń súnnetin kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýshy jáne ony taratýshy, musylman qaýymynyń ishindegi eń ulysy, ázızi ári qadirlisi, Alla taǵalaǵa eń jaqyn jáne Alla taǵalanyń aldynda eń qurmetti, óz dáýiriniń uly sopysy atanǵan adam”, – dep jazylǵan. Al “Tazkıraı Mýhammad Bahır” qoljazbasynyń 168-betinde Beket ata “ómirinde qıyndyqtardy kóp kórgen, adam tańǵalarlyq keremetter isteı alatyn úlken qasıet ıesi, sopylyqtaǵy eń joǵarǵy mártebe “mashaıyq” dárejesine jetken, túrikter men ózbekter arasynda ataǵy keń jaıylǵan belgili adam edi. El ony “Ahmad” dep dáripteıtin. Kóńilinde bir Allany ustap, qulshylyǵyn óz ýaqytynda oryndap otyrý tek jasy ulǵaıǵan adamdarǵa ǵana tán ádet bolsa, ol jas kezinde de Allaǵa sol úlkendershe qulshylyq etetin edi”, – delingen (mashaıyq – arabsha “mashıaha” – perishteler aıan beretin tereń bilimdi, óte aqyldy adam, qazaqsha “abyz” dep aýdarylyp júr).
Hıýadaǵy Sherǵazy han mediresesin támamdaǵan soń Beket ata 21 jasynda týǵan jerine oralyp, Jem boıyndaǵy Aqmeshitti turǵyzyp, bala oqytqan deıdi shejireshi qarttar. Al 24 jasynda Beıneýde jerasty meshitin salady.
Biz aýyzeki tilde “jerasty meshiti” deı beremiz. Shyndyǵynda ol – Allaǵa syıynýǵa eń qolaıly delinetin jerlerde salynatyn, óte qasıetti, bereke bastaýy sanalatyn, dinimizde “zavııa” dep atalatyn sopylardyń bas qosyp, ilim alatyn orny. Túrikter ony “tekke”, parsylar “hanaka”, arabtar “daıra”, “rıbat” dep te ataıdy, “úı”, “bas qosatyn burysh” degen maǵyna beredi. Olardy meshitpen shatystyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni kópshilikke arnalǵan oryn bolǵandyqtan meshit ishine kisi jerleýge ruqsat etilmeıdi, al bulardyń ishinde sopylyq joldyń negizin qalaýshy áýlıe pirler men onyń izbasarlary jerlengen.
Beket atanyń biz biletin tórt meshiti bar. Biri ózi jatqan Oǵylandyda, ekinshisi Aqmeshitte, onda atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, balasy Toǵaı jerlengen, úshinshisi Beıneýde, bul jerden topyraq aǵasy Meńdiqul men shóberesi, túbekke tanymal áýlıe Samalyqqa buıyrypty, tórtinshisi Mańǵystaýdyń oıyndaǵy Tobyqtyda. Sondaı-aq Qabıbolla Sydıyquly Ústirt ústinde Aralǵa jaqyn mańdaǵy Baıshaǵyr degen jerde (keıbir derekterde Baıaly dep jazylyp júr), al aqyn aǵamyz Ábý Sársenbaev Muǵadjar taýynda Ata meshitteriniń bar ekenin aıtady.
Tórtkúl dúnıe túgel tanyǵan sopylyq joldyń jıyrma úsh jyl rýhanı basshysy – Piri bolǵan Beket Ata 1813 jyly 63 jasynda ómirden ótip, Oǵylandydaǵy ózi qazdyrǵan meshitiniń ishine jerlenedi. Keıingi el-jurtyna: “Arýaǵym rıza bolsyn deseńizder, quthanalaryma jaý tuıaǵyn jo-latpańdar”, – dep ósıet aıtypty. “Sharshasań – kólik, shóldeseń – sýsyn, qoryqsań – qarý, tońsań – pana bolady”, – dep Uly ustazy Baqırjan Qoja syılaǵan kók asasyn óz baýyrynan órbigen urpaǵyna muraǵa qaldyrypty. Al kóshken kezde on bir narǵa júk bolatyn kitaptary men qoljazbalary biraz jylǵa deıin meshitterinde saqtalypty.
Ulan dalamyzdyń Uly perzenti Beket ata Myrzaǵululy – ıslam álemine tanymal tarıhı tulǵa. Ol Qabıbolla Sydıyquly aǵamyz aıtqandaı, “bir ǵana Qosqulaqtyń, ne bir ǵana adaıdyń Beketi emes, Beket – qalyń qazaqtiki, búkil adamzat balasyniki”. Onyń ómiri men qadir-qasıeti, ustanǵan sopylyq joly jaıly aǵylshyn, arab, parsy, túrki dinzertteýshileriniń jazbalarynda da qundy derekter bar.
Hıýada ómir súrgen ǵulamalar tarıhyn zerttep júrgen dintanýshy, Baqırjan Qoja urpaǵy Nazarbaı Redjepuly Tashkent qalasyndaǵy Álisher Naýaı atyndaǵy kitaphanada saqtalǵan tarıhı qundylyǵymen óte erekshelenetin, XVIII ǵasyr men HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Horezm óńirinde ómir súrgen dinbasylary, áýlıeler, tarıhat ókilderi jaıly jazylǵan “Rısolaıı hılfatı sýfıho” (Ýz FAShI ınv. №7610), “Fırdaýsýl ıkbol” (Ýz FAShI ınv. №5364), “Tazkıraı Mýhammad Bahır” (Ýz FAShI ınv. №1846) qoljazbalarynda Beket ata jaıly tyń málimetter bar ekenin aıtady.
HIH ǵasyrda Mańǵystaý men Ústirtti zerttegen orys saıahatshy-ǵalymdarynyń eńbekterinde de biraz derek kezdesedi. Máselen, túpnusqasy Máskeýdegi áskerı tarıhı arhıvte saqtalǵan “Qazaq dalasynyń ekspedısııasynyń topografııalyq jýrnaly” degen eńbekte orys geografııalyq qoǵamynyń múshesi, áskerı barlaý bóliminiń polkovnıgi Fedor Fedorovıch Bergtiń basshylyǵymen orystardyń 1825-26 jyldary Ústirtke jibergen birinshi ekspedısııasynyń quramynda bolǵan podporýchık Aleksandr Osıpovıch Dıýgameldiń 1826 jyly jazǵan mynadaı sózderi bar: “13 qańtar. Kúıkenniń ústi. Túsirim jasap júrgen ofıserler sol jaqtaǵy bulaq aǵyp jatqan saı boıynan jardan úńgip qashalǵan eki bólmeli meshit tapty. 14 qańtar. Ústirt kesh paıda bolǵan qum-saz búrkegen tasty jynystardan turady. Taýdyń qulaýy barlyq jerde derlik tasty jáne shappa ór, kóbiniń astynda bulaq bar, qazaqtar olardyń aldyn bógep qoıǵan. Solardyń ishindegi eń sýy moly Beket sopy meshitiniń janyndaǵy bulaq. Meshit aqtas jartastan úńgilip qazylǵan eki bólme, ishi qazaq úıiniń kólemindeı, biriniń kireberisinde alasa esigi bar, ekinshisiniń tóbesindegi tasty oıyp jaryq túsetin tesik jasaǵan...”
Al atalǵan ekspedısııanyń múshesi esebinde bizdiń óńirde bolyp, artyna ólkemizdiń tarıhy men tabıǵaty týraly óte qundy mura qaldyrǵan E.Eversmann: “1826 jylǵy 14 qańtar kúni shyń jaǵalaı sholý jasap júrgen shaǵyn jasaq biz toqtaǵan jerden 10 shaqyrym qashyqtyqtaǵy ańǵar boıynan áktasty sheber etip oıyp jasaǵan úńgir tapty. Onyń ishi 10 sharshy metrdeı, aýzy tar, qabyrǵalary arab, parsy, tatar jazýlarymen bezendirilgen... Bul úńgirdi salǵan Beket atty pirádar qazaq. Úńgir qasıetti Beket atymen atalǵan. Mundaı eskertkishti ol tórt jerden qashaǵan. Onyń biri – Mańǵystaýdan qashyq emes, Oǵylandyda. Ekinshisi – Beıneýde, úshinshisi – Jem ózeni boıynda, tórtinshisi – Aral teńizi jaǵasyndaǵy Baıalyda. Onyń birinde – qysta, ekinshisinde – kúzde, úshinshisinde – jazda bolady eken. Bul ǵajap taqýa kisi osydan on eki jyl buryn ómirden ótken”, – dep jazady.
1794 jyldyń 23 qańtarynda nemis jerinde dúnıege kelip, 1860 jyldyń 14 sáýirinde Reseıdiń Qazan qalasynda ómirden ótken, jıyrma jasynda fılosofııadan, jıyrma eki jasynda medısınadan doktorlyq dıssertasııa qorǵap, 1842 jyly Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi atanǵan, nemis, aǵylshyn, fransýz, orys tilderin jetik meńgerip, tatar tilinde taza sóıleı bilgen Edýard Aleksandrovıch Eversmannan jetken Beket ata meshitteri jónindegi osy bir qysqa ǵana maǵlumat ólkemizdiń ótkeni jaıly jazylǵan biraz ǵylymı eńbekke negiz boldy.
1851-52 jyldary Ústirttiń jer bederin zerttegen ǵylymı ekspedısııanyń múshesi, Reseı ımperııasy bas shtabynyń topografy, podporýchık Petr Vagapovıch Alekseevtiń 1853 jyly jaryq kórgen “Soltústik Ústirttiń Jemge deıingi aralyǵynyń topografııalyq sıpattamasy” degen eńbeginde: “Bekettiń Aqmeshiti Jem ózeniniń sol jaǵyndaǵy Qandyaral shatqalynan tómende 38 shaqyrym jerde. Oǵan ózen jaqtaǵy qaptalynan jaqynyraq baryp qaraǵanda adam áreń sııatyn, qasqyrdyń úlken apanyna uqsas oıyndyny kóremiz. Osy oıyndy jer astyna qaraı 3 sajyndaı barǵan soń tike ońtústik batys baǵytyndaǵy dıametri 2,5 sajyn, bıiktigi 4 arshyndaı bolatyn, kúmbezi tegis, tóbesinde jaryq túsetin oıyqshasy bar dóńgelek bólmege ákeledi. Bólmeniń kireberis eki jaǵynda kómilip qalǵan eki shuńqyr kózge shalynady, qazaqtardyń aıtýynsha, ol sýy tushy qudyqtyń orny. Bul bólmeniń oń jaq qaptalynda taǵy bir kishigirim bólme bar, onda úshkir ushyn jerge tirep qoıǵan, jumyr temirden jasalǵan asataıaq súıeýli tur. Birinshi bólmeniń ońtústik-batys jaq qabyrǵasynan kólemi birinshi bólmeden góri úlkendeý, ortasyna tóbesin tireıtin tórt qyrly tireýish baǵan qoıylǵan, dóńgelek pishindi taǵy bir bólmege ákeletin esik shyǵady. Bul bólmeniń qabyrǵalary durys sheńber túrinde emes, 6 sımmetrııalyq oıyndy túrinde qashalǵan. Onyń esikke qarsy betindegi bireýi basqalarynan góri birshama endi, ári tereńirek jasalǵan... Qatty bor jarqabaqtan úńgip salynǵan meshittiń qabyrǵalary qolmen óńdelgen, biraq birshama tegis. Meshit ústine eki-úsh adam jerlengen, oǵan birneshe aǵash syryqtary shanshylyp, ártúrli mata qıyndylary, jylqynyń jal-quıryǵy men maldyń qýraǵan súıekteri ilingen. Osylardy kórip, onyń mán-maǵynasyn uǵynyp, jartylaı jabaıy halyqtyń qasıetti adam jatqan orynǵa osyndaı bolmashy belgilerin qaldyratyn dinshildigine tań qalasyń... Qazaqtar musylman sharıǵaty boıynsha bul jerge jyl saıyn bir ret baryp táý etedi...
Jemniń taýly qabaǵyndaǵy bul úńgirdi jyl saıyn jazda Ústirtten Jemge qonystanýǵa keletin adaı rýynyń Muńal taıpasynan shyqqan Beket... osydan 50 jyldaı buryn qashap salǵan. Ol qoly bos kezinde er balalardyń musylmansha saýatyn ashýmen aınalysqan, al qalǵan ýaqytta namaz oqyp, qudaıǵa qulshylyq qylý úshin óziniń tastan oıyp salǵan úńgirinde ońasha ómir súrgen. Keı jyldary ol osynda, týysqandarynyń ózine arnap qaldyrǵan bir kisige bir kúnge ǵana jetetindeı azǵantaı azyǵymen qystap qalatyn bolǵan. Ony óldige sanaǵan týysqandary jaz shyǵa qaıta kóship kelgen kezde, onyń tek tiri ǵana emes, esh arymaǵan, burynǵysynan da saý-salamat kúıin kórip tań qalǵan. Búkil Orda adamdary osy bir ǵajap qazaqtyń ómirinen neshe túrli keremetter men kóptegen ańyzǵa bergisiz áńgimeler aıtyp, ony qasıetti, naǵyz áýlıeniń ózi dep qurmet tutady. Ol osydan qyryq jyldaı buryn ómirden ótip, Mańǵystaý túbeginiń Ústirtpen ushtasqan jerindegi Oǵylandy shatqalyna jerlengen. Marqumnyń aǵaıyndary jyl saıyn onyń zıratyna kelip, basyna táý etedi. Sodan keıin artynda qalǵan úsh ulynyń úlkeni beıitke kirip, ákesiniń shashyn alyp, saqal-murtyn túzeıdi. Men qazaqtardan osy qasıetti de keremet adam týraly aqylǵa syımaıtyn, adam oıyna kelmeıtin kóptegen áńgimeler estidim...”, – dep jazady.
1809 jyly bashqurt topyraǵynda dúnıege kelip, biraz ǵumyryn Ústirt ústinde ótkizip, onyń kartasyn jasaqtap, óte qundy málimetter jınaqtaǵan orystyń qarapaıym ofıseri P.Alekseev óz eńbeginde Atanyń atalǵan meshitiniń birinshi bólmesiniń sýretin jarııalap, onyń Beıneýdegi meshiti jaıly: “Ústirttiń soltústik shetindegi Manashy saıynyń saǵa tusynan shyǵysta 25 shaqyrym jerde... jyra boıyndaǵy bor tóbeni úńgip jasaǵan úlken úńgir. Ol qazirgi kezdegi Ústirtten jaz jaılaýǵa Jemge kóshetin qazaqtardyń jınalatyn orny. Jergilikti halyq bul úlken qaýymdy da Aqmeshit dep ataıdy jáne qasıetti áýlıeli jer sanaıdy. Basyndaǵy syryq aǵashqa mata qıyndylary, sadaqaǵa soıylǵan maldyń súıekteri baılanǵan...”, – degen derek qaldyrypty.
Belgili qazaq ǵalymy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qabıbolla Sydıyquly 1885 jylǵy “Rýsskıı arhıvte” jarııalanǵan A.Dıýgameldiń jazbalarynda: “Aqbor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgirindeı tesikke bir adam zorǵa sıyp, úsh qulashtaı úńgirmen júrgende eni eki jarym qulash, bıiktigi kisi boıyndaı dóńgelek kıiz úı pishinindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrtta qudyq bar. Onyń oń qaptalynda taǵy bir bólme. Osylardyń arasynda syryq tur. Jemdegi Aqmeshitti budan elý jyl buryn salǵan... Beket ólgen soń Oǵylandyǵa qoıylǵan”, – delingenin aıtady.
Keshegi keńestik kezeńde ómir súrgen belgili din ǵulamasy shońaı Shaıhy óz zamandastaryna qajylyqqa barǵan saparynda arab dinbasylarynan Beket ata týraly óte qundy derek estigenin aıtady eken. Al jyloılyq Joldasqalı Súıesinov Beket ata jaıly málimettiń 1820 jyldary Bókeı Ordasynda bolǵan nemis saıahatshysy Shýlstiń jazbalarynda da bar ekenin sóz etedi. Ol sonymen birge: “Edil qalmaqtarymen bolǵan soǵysta Beket ata jıyrmadaǵy jigit bolsa kerek. Qalmaq áskerlerine qarsy Bekettiń jalǵyz ózi tý kóterip shyqqanda jaý byt-shyt bolyp, jan-jaqqa qashady... Osy jeńisi úshin hannyń áıeli Bopaı Bekettiń betinen súıedi...”, – dep jazady.
Bizdiń oıymyzsha avtor aıtyp otyrǵan soǵys 1771 jyldyń basynda Edil jaǵalaýynan Jońǵarııaǵa qaraı údere kóshken Ýbashı bastaǵan 30909 úı qalmaq pen jergilikti qazaqtardyń arasyndaǵy atyshýly aıqas bolsa kerek. Sol jyly Beket ata, shyndyǵynda da, 20-21 jas shamasynda bolǵan. 1771 jyldyń qysyndaǵy Aıshýaq sultannyń basshylyǵymen Saǵyz boıyndaǵy, Ábilqaıyrdyń Bopaı hanymnan týǵan uly Nuraly hannyń bastaýymen Oıyl men Muǵadjar mańyndaǵy qalmaqtar men qazaqtar arasyndaǵy qııan-keski urystar jaıly A.Levshın jazbalarynda da bar.
Al Ábilqaıyr hannyń zaıyby, adaıdyń beldi rýynyń birinen shyqqan Bopaı hanym – zamanynda orys patshaıymdary Anna Ioannovna men Elızaveta Petrovnaǵa, Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke qazaq halqynyń jaı-kúıin aıtyp áldeneshe dúrkin hat joldap, patsha ákimshiliginiń joǵarǵy shendi basshylarymen resmı kelissózder júrgizgen, shyn mánindegi hanymdyq dárejege jetip, el basqarý isine aralasqan tarıhymyzdaǵy tanymal tulǵa. Ol 1780 jyldyń 31 mamyrynda ómirden ótip, Batys Qazaqstandaǵy Elekke quıatyn Josaly ózeniniń joǵarǵy jaǵyndaǵy qorymǵa jerlengen. Bopaı hanymdy Ábish aǵa Beket atanyń naǵashysy Nazarqojanyń áıeli Ikáımen birge týǵan Tabynaıdan taraıtyn Tabyldynyń qyzy dep esepteıdi. Ony shejireshi qarttar da teriske shyǵarmaıdy.
Beket ata – “sopylyq jolyn” ustanyp, ondaǵy eń bıik dáreje Pir mártebesine jetken ıslam álemindegi sanaýly tulǵalardyń biri.
“Sopy – sýfı”, “sopylyq – sýfızm” sózin kóptegen din zertteýshileri arabtyń “sýf” – aq jún, “sýfı” – jún shekpen kıgen adam, “safa” – tazalyq, “safýa” – tańdaýly bolý degen sózderiniń birinen shyqqan bolar dese, Ábý Raıhan Berýnı men tarıhshy ǵalym Dmıtrıı Eremeev ony grektiń “sofııa” – dana, “sofos” – danalyq degen sózinen aýysqan dep esepteıdi.
Shyndyǵynda da, bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrlarda ómir súrgen Protogor, Gorgıı, Gıppıı, Prodık, Antıfont, Krıtıı, Lıkofron, Alkıdamant, Trasımah sekildi zamandastaryna jaqsy tárbıe berýdiń jaıymen aınalysqan grek oıshyldary men ǵulamalaryn “sofıster – danalar” dep ataǵan. Sokrat, Platon, Arıstotelder osy “sofıster” iliminen nár alǵandar. Keıinirek rımdikter aqyly qyzmet kórsetetin bilgir muǵalimderdi de “sofıster” degen.
Paıǵambarymyzdyń kózi tiri kezinde onyń Medınedegi meshitiniń batys jaǵynda qurma aǵashtarynan jasalǵan kóleńkelik bolǵan. Ol jerge Medınege ilim alý úshin kelgen úıi joq adamdar turaqtaǵan. Kóleńkelik “sofy” dep, al ony mekendegen adamdar “ashab-ı sofy” dep atalǵan. Paıǵambarymyz olardyń turmystyq qajettilikteriniń ótelýin qadaǵalap otyrǵan jáne ıslam dininiń qaǵıdalarynan dáris bergen. Qajetti bilim alǵandary Paıǵambarymyzdyń uıǵarymymen dúnıeniń ár tarapyna din taratýǵa jiberilgen.
Sopylardyń kópshiligi Alla syılaǵan erekshe qasıetteri bar jandar. “Supy” demeı “sopy” dep jazýymyz da sondyqtan. “Darvın maımyldan shyqty, men kók bóriden jaraldym”, – deıdi ǵoı Baýyrjan Momyshuly. Biz sóz etetin sopylar da jún shekpen kıgender emes, danalyqtyń jolyn qýǵan, aq júrekti adamdar.
Sopylyqtyń sýsyndar qaınar bulaǵy Islam sharıaty. Ol – búkil bolmystyń neden turatynyn túsindirip bere alatyn, qandaı qoǵam bolsa da onyń turaqtylyǵyn saqtaı otyryp, sol qoǵamǵa nárli rýhanı qorek usynatyn, adaldyq pen rýhanı tazalyqty bárinen joǵary qoıyp, adam júreginde uıalaǵan jaramsyz kórinisterden qutylý sharalaryn úıretetin, júrektegi izgi sıpattardy saqtaýdyń ári kóbeıtýdiń joldaryn kórsetetin, “jetilgen adam” dárejesine jetý zańdaryn túsindiretin ilim.
“Sharıǵat bazarynda saırandaǵam, Maǵrıpat baqshasynda jaırańdaǵam, Tarıqat saraıynda taırańdaǵam, Haqıqat esigin men ashtym mine”, – dep jazǵan Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz óziniń 34-shi hıkmetinde: “Tarıqat jiberedi jerge tyǵyp, bul jolǵa qalamasań túspeń dostar”, – deıdi. Sebebi sopylyq joldy ustaný ár musylmannyń erkindegi, óz yqtııarymen ǵana atqarylatyn is. Ol – adamnyń ózine qosymsha mindettemeler alýy arqyly ózin-ózi jetildirý tásili, din ǵulamalary áli kúnge deıin birjaqty baǵasyn bere almaı kele jatqan musylmandardyń belgili bir bóliginiń tirlik etý daǵdysy men ómir súrý saltyna aınalǵan qupııa ilim, bastaýy bar, óz zamanynyń ulylary ǵana ustanǵan, óte qasıetti, asa qadirli, tym jińishke jol.
Sopylar arasynda: “Men bir-aq nárseni anyq bilemin, ol meniń eshteńe bilmeıtindigim”, – degen óte mándi sóz bar. Shyndyǵynda álemdik ǵylymǵa súbeli úles qosyp, biraz jańalyq engizgen ıslam ǵalymdary men musylman aqyndarynyń basym bóligi óz zamanynda “sopylyq joldy” ustanǵan. О́ıtkeni XVII ǵasyrda ómir súrgen Kashmır ǵalymy Sıradj ad-Dın aıtqandaı, sopylardyń kópshiligi “jetilgen adamdar”. Al “jetilgen adam” bir mezgilde birneshe ólshemde ómir súredi, sondyqtan qatarynan birneshe ǵylymdy ıgere alady, adam tańǵalarlyq keremetter kórsetedi. “Myń bir tún” men Qojanasyrdyń (Qoja Nasr ad-Dın) fılosofııalyq máni zor áńgimeleriniń negizin salǵan da sol sopylar.
Sopylar bılikten aýlaq, saıasattan syrt júrýdi durys sanaıdy. Biraq memleket basshysyna adal bolyp, rııasyz berilgendik tanytady jáne Allaǵa esh alańsyz syıynyp, kemeldenýi úshin ózi ómir súrgen elinde tynyshtyq bolýyna aıanbaı atsalysady.
Sopylyq joldyń rýhanı basshysyn arabtar “sheıh” (aqsaqal), parsylar “pır” (aqsaqal), al qazaqtar “pir” deıdi. Sopylar salty boıynsha Pir kóziniń tirisinde ornyn basatyn bolashaq pirdi anyqtap ketedi, ıaǵnı shákirtteriniń arasyndaǵy asa daryndysyna batasyn berip, óz ornyna Pir bolýǵa nemese óz aldyna jańadan jol quryp, soǵan Pir bolýǵa ruqsat etedi.
Uly ustaz Baqırjan Qojanyń tańdaýy bizdiń Atamyzǵa túsipti, súıikti shákirtine batasyn berip, ózi sol jyly máńgilik saparǵa attanypty. Bul 1789-90 jyldar shamasy bolsa kerek. Sóıtip, Beket ata 40 jasynda ustazy Mýhammad Baqırjan Ázızden bata alyp, ıslam álemine tanymal “sopylyq joldyń” Piri bolady.
Bizdiń estýimizshe qazaq jerinde ómir súrgen ǵulamalardyń ishinen tek Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz ben Beket Myrzaǵululy atamyz ǵana “sopylyq joldyń” Piri bolypty. Onyń ekeýi de áýlıeliktiń eń joǵarǵy satysy “gaýs” dárejesine jetken delinedi. Qazaqtaǵy “Pirdiń sońy – Beket, erdiń sońy – Eset”, “Medınede – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mańǵystaýda – Pir Beket” degen sózder sodan bolsa kerek.
Qazaqtar ulystyń dinı basshysy bolyp saılanǵan áýlıe adamdardy da “pir” dep ataǵan. Biraq olar sopylyq joldyń pirinen bólek. Máselen, 1680 jyly Kúltóbedegi jıynda Táýke han saılanǵanda úsh júzdiń bıi “arýaq salystyrý” arqyly kereıt Músiráli Jádikulyn “búkil qazaqtyń piri” etip saılap, esimine “sopy ázız” degen at qosady (Kıe, árýaq týraly ǵylym – agıologııada “tańǵajaıyp saıys” dep atalatyn bul sharaǵa uly júzden Aıqoja, orta júzden Shortanbaı qoja, kishi júzden Músiráli, qaraqalpaqtan Kúnqoja, qyrǵyzdan Bekqoja, ózbekten Abdýlla qoja qatynasady.)
Pir bolý úshin sopy “mashaıyq” mártebesine, ıaǵnı tereń bilimdi, óte aqyldy, perishteler aıan beretin abyz dárejesine jetýi kerek. Bul – pir bolý úshin sopylarǵa qoıylatyn eń basty talap, pirlerde bolýǵa tıisti negizgi qasıet. Pirdiń basty mindeti de osy, qazaqsha aıtqanda “uly ustaz”, “abyz” bolý.
Sopylyq joldaǵylar pirdi asa qadirleıdi, ózara “pirińdi qubyla tut” desedi, tipti Qoja Ahmet Iаsaýıdiń: “Eger pirsiz qudaıǵa júz, myń ret basyńdy sen ıseń de, qudaı seni súıiktisi etpeıdi”, degen ósıeti de bar deıdi.
Din zertteýshi ǵalymdar sopylyq joldyń pirleriniń óz qonystaryn jyl ishinde áldeneshe dúrkin ózgertip otyratynyn aıtady. Tipti qaısybireýleri bir orynda 40 kúnnen artyq otyrmaǵan. Dintanýshy ǵalymdar bul qonysaýdarýlar Allaǵa sıynýǵa qolaıly oryndardyń jyl ishindegi aýysyp otyrýyna baılanysty deıdi. Al sopylardyń ózderi “Ilengen teriniń tazaryp, jumsaryp, árlenetini sııaqty, adam da qonys aýdaryp, qıyndyq kórip, týa bitken nashar qylyqtary men dórekiliginen arylyp, jan dúnıesi tazaryp, meıirbandyq paıda bolyp, dinge degen birbetkeıliginen qutylady” dep esepteıdi. Atamyzdyń Oǵylandyda negizgi meshiti bolýy, birneshe jerden jerasty meshitterin salýy sondyqtan. Sebebi, Pirlerdiń negizgi qonysynda “zavııa” bolsa, qosalqy qonystarynda onyń kishileý túri “daıra” salynady.
Áýlıeliktiń “gaýs” delinetin eń joǵarǵy satysyna kóterilip, “eli men jeriniń jebeýshisi” atanǵan Abyz ata, asa bıik mártebe “mashaıyq” dárejesine jetip, “zamanynyń uly sopysy” ataǵyn alǵan ıslam álemindegi erekshe tanymal Tulǵa, barsha musylman dúnıesi moıyndaǵan áıgili “sopylyq joldyń” shırek ǵasyr rýhanı basshysy bolǵan Ulaǵatty ustaz, ulan dalanyń ulys uranyna aınalǵan Uly perzenti Pir Beket týraly adam tańǵalarlyq ǵajaıyp áńgimelerge ańyz dep qaramaýymyz kerek. Ol – ańyz emes, shyndyq. Tek biz, qarapaıym adamdar, qyryn túsine almaıtyn, syryn bile bermeıtin shyndyq.
Basshy ÁZIRHANOV, saıası ǵylymdar kandıdaty.
Pir
Dertim bolsa
Denege
Dendep kirer,
Jan jarasyn kelesiń emdep kileń.
Estigende esimin
Eleń eter
Bir áýlıe bar bolsa –
Sen dep bilem!
Baq pa!
Sor ma – mańdaıǵa buıyrary,
Boljap bilý pendege qıyn áli...
Táńirisin tanymaı ketken qazaq,
Qınalǵanda –
Beketke sıynady.
Jetkize almaı jatsa da,
Jyrym meıli,
Jańsaq ketsem qalamym dirildeıdi.
Áýlıeniń
Basy dep,
Babasy dep –
Búkil qazaq bas ıip –
“Pirim!” deıdi.
Mańǵystaýda sezdirip dara kórkin,
San buralań bolsa da barar jol tym.
Beketine burylmaı kete almaıdy,
Patsha bolsyn,
Han bolsyn,
Qara bolsyn.
Talaılardy tabynǵan men de kórdim,
Men de baryp,
Dertimnen emdelermin...
Beketine
Bas ımeı ketkeni joq,
Keýdesinde jany bar pendelerdiń.
Qabyl bolsyn deńiz tek tilegeni,
Tiri pende túbinde bir óledi...
Qansha samǵap,
Qalyqtap,
Júıtkise de,
Beketine báribir tireledi.
Beketine
Bir kúni jyǵylady,
Bolmasaq ta
Boljaldap
Búgin áli...
Peri bolyp ketpese, dıýana,
Pir Beketin bul qazaq uǵynady.
Kún keregin bilemiz,
Aı keregin.
Beket Ata qol jetpes
Báıteregim.
Baram deısiń
Barardaı naǵashyńa,
Qabyldamaı qoısa eger
Qaıter ediń?!
Adamdar bar osyǵan jıi ókingen,
Tanı almaı Qudiret, Kıe kimnen?!
Barýyń da,
Beketke
Barmaýyń da,
Baıqalyp tur ol seniń nıetińnen.
Kókiregińe kúı tolyp, án baılanyp,
Qushtarlyqqa qumaryń qanbaı qalyp.
Beket Ata
Bekinip jatyp alar
Mańǵystaýdy shyqpasań
Mańdaıǵa alyp!
Qoltyǵynan demese – qysylǵannyń,
Qanatynan jebese – ushyrǵannyń.
Bara almaýy Beketke múmkin emes,
“Bissimillasyn” aıtatyn musylmannyń.
San utyldym
Osyny aıtpaǵannan,
Qajet emes,
Tahyt ta,
Taq ta maǵan.
“Ne bitirdim”, – deıdi eken,
Bul ómirde –
Beketine bir baryp qaıtpaǵan jan!
Serik TURǴYNBEKULY.
Beket ata-Pir Baba
Ánin jazǵan Jolaman TURSYNBAEV.
О́leńin jazǵan Qabıbolla SYDIYQULY.
Altaı men Mańǵystaýdyń arasynda,
Qazaqtyń ulan baıtaq dalasynda.
Pir Baba, bir ózińe tabynbaıtyn
Jan bar ma alty alashtyń balasynda!
Qaıyrmasy:
Uranymsyń, Jan baba,
Jyr-ánimsiń, Jan baba,
Jebeýshimsiń, Jan baba,
Demeýshimsiń, Jan baba,
BEKET ATA-PIR BABA!
Jaýyńdy qan tógispeı qashyrypsyń,
Arýaqpen alty qyrdan asyrypsyń.
Tilepsiń bar ıgilik barsha janǵa,
Dushpan da qasıetińe bas urypty.
Qaıyrmasy.
Áýlıe abyz baba aqyly asqan,
Halqyna bilim berip, sáýle shashqan.
Ádilet-amandylyq jol alsyn dep,
Tilegen arasynda jer men aspan.
Qaıyrmasy.
Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábish aǵa Kekilbaıuly: “Qııanatqa jol bermes ádildiktiń, kúpirlikke jol bermes adaldyqtyń, qaraýlyqqa jol bermes shapaǵattylyqtyń, qatygezdikke jol bermes meıirimdiliktiń, arsyzdyqqa jol bermes parasattylyqtyń asqan úlgisin tanytqan, eliniń jel jaqtaǵy panasy, yq jaqtaǵy saıasy bola bilgen azamat, jaýdan eldi arashalaǵan batyr, daýda ádiletti arashalaǵan qazı, ozbyrlyqtan obal men saýapty arashalaǵan pirádar, álsizge medet, kúshtige aıbar, zaryqqanǵa jebeý, taryqqanǵa demeý, asqanǵa tosqan, sasqanǵa saıa, urpaqqa ustaz, ulysqa uran, el ıesi, jer kıesi” dep qadir tutqan Beket Ata Myrzaǵululy shejireshilerdiń aıtýyna qaraǵanda 1750, jylqy jyly Jem boıyndaǵy Aqmeshitte ómirge kelipti. Ákesi Adaı atanyń altynshy ur-paǵy sanalatyn Myrzaǵul eńbekqorlyǵymen eliniń syıyna bólengen, al anasy Jánııa sheshemiz aqyldylyǵymen aýyl-aımaǵynyń arasynda qadiri asqan jandar bolypty. Atasy Janaly da ádildigimen aty shyqqan, qonystas rýlarǵa tanymal, bedeldi aqsaqal bolǵan kórinedi.
Beket ata – Myrzaǵul aqsaqaldyń tórt ulynyń kenjesi. Onyń shyǵý tegi bylaısha aıtylady: Adaı – Kelimberdi – Muńal – Jaýly – Qosqulaq – Janaly – Myrzaǵul – Beket. Janaly babamyz da, Myrzaǵul atamyz da áýlıe kisiler bolǵan, jalpy Qosqulaq áýleti zaıyrly tuqym dep esepteledi. Onyń ústine kónekóz qarııalar Beket atanyń batyrlyǵy kári naǵashysy tama Eset batyrdan, kóripkeldigi men áýlıeligi óz naǵashysy Nazarqojadan daryǵan eken deıdi.
Belgili qoǵam qaıratkeri Seıilbek Shaýhamanov aǵamyz Beket atanyń naǵashysy Nazarqojanyń ıslam álemine tanymal áýlıe Shaa Búziriktiń urpaǵy ekenin aıtady. Shaa Búzirik – Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) nemere inisi Álı men qyzy Fatımadan taraıtyn jıyrma úshinshi urpaǵy.
HVII ǵasyrdyń aıaq jaǵynda ıslam dinin ustanatyn kóshpeli qazaqtardy dinı saýattandyrý maqsatynda kelgen Nazarqoja Adaı atanyń besinshi urpaǵy, belgili bı Jaıyquly Álmenbettiń Ikáı atty jalǵyz qyzyna úılenip, odan Qojakilen, Muryn degen eki ul men Jánııa esimdi bir qyz súıedi. Osy Jánııa sheshemizden Beket ata týǵan deıdi shejireshiler.
Ábish Kekilbaıulynyń aıtýyna qaraǵanda, ol kezde adaılar Mańǵystaýdyń oıyna qulap kete qoımaı, Syr men Jaıyq arasyndaǵy keńistikte malynyń jaıymen kóship-qonyp júripti. Nazarqojanyń zıratynyń Ústirt pen Mańǵystaý óńirinde bolmaýy, al oǵan qyzyn bergen Álmenbet atanyń Syr boıyna jerlenýi sondyqtan kórinedi.
Beket atanyń kári naǵashysy, búkil sanaly ǵumyryn eliniń egemendigi men halqynyń táýelsizdigi úshin sarp etken tama Eset batyr Kókiuly shamamen 1667-1766 jyldar aralyǵynda ómir súrgen, qalmaqtarǵa qarsy azattyq kúrestiń basshylarynyń biri. Onyń túp atasy – HI-HII ǵasyrlarda ómir súrip, Sozaqta jerlengen, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qadirmendi zamandasy, ısi túrki jurty túgel qurmet tutatyn belgili áýlıe Qarabýra. Al óz ákesi Kóki batyr birneshe márte qajylyqqa barǵan, sońǵy saparynda sol jaqta dúnıe salyp, topyraq arab jerinen buıyrǵan ǵulama kisi kórinedi. Bul jaıly Hálel Dosmuhamedulynyń jazbalarynda jaqsy aıtylǵan. Ábilqaıyr hanmen qımas dos bolǵan Eset batyrdy óz zamanynda Táýke han jeti rýǵa rýbasy etip saılaǵan. Orys patshaıymy Anna Ioannovnadan aty-jóni jazylǵan estelik qanjar men han tarapynan “tarhan” degen qurmetti ataq alǵan Eset batyrdyń aýyly 1742 jyldary Sam qumyn jaılaǵan.
Toqsannan asqan shaǵynda Eset batyr on eki jasar jıeni Beketke:
Ústińnen dúbir ketpesin,
Qulaǵyńnan sybyr ketpesin.
Aq pen qarany aıyrar,
Jaýdy keri qaıyrar,
Atyńda aıtyp turǵandaı dúr bolarsyń.
Elge shýaq shashyp nur bolarsyń,
Úsh júzge tanymal Pir bolarsyń,.. – dep bata bergen eken delinedi.
Bala kezinen-aq zerektigimen kózge túsip, aldymen atasy Janalydan, sońynan aýyl moldasynan saýatyn ashqan Beket ata 14 jasynda Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesine oqýǵa barady. Onyń túsine enip, “ustaz – pir” taýyp, sopylyq jolyn ustanýǵa silteme jasaǵan Mańǵystaýdyń Qaraoıyndaǵy belgili áýlıe Shopan ata eken delinedi. Al Atamyzdyń boıyndaǵy Alla syılaǵan erekshe qasıet pen aıryqsha qabiletti alǵash baıqap, oǵan dinı bilim alýǵa keńes bergen aǵasy Meńdiqul batyr kórinedi.
Beket ata oqyǵan Hıýadaǵy Sherǵazy han medresesi 1726 jyly salynǵan. Belgili ózbek aqyny Pahlavan Ravnak, túrikpen poezııasynyń klassıgi Maqtymquly Faragı, ataqty qaraqalpaq shaıyry Ájnııaz Qosybaıuly osynda bilim alyp, tárbıelengen. Negizinen bul medresede sol dáýirdegi óte talantty, belgili adamdar oqyǵan. Sondyqtan medrese halyq arasynda “Maskanı fozılon”, ıaǵnı “Bilimdarlar ordasy” atanǵan.
HH ǵasyrǵa deıin Hıýa medreselerinde oqý merzimi 7 jyl bolǵan jáne óz shákirt-terine úsh satydan turatyn baǵdarlama negizinde dáris bergen:
Beket atanyń medresede dáris bergen ustazy, qazaqtar Baqyrjan Qoja dep asa qadir tutatyn Mýhammad Baqırjan Ázız – Paıǵambarymyzdyń nemere inisi Álı men qyzy Fatımadan týǵan Hýseınnen taraıtyn seııd urpaǵy. Baqırjan Qoja shamamen 1720 jyly ákesi Shafoat Azızdiń qasıetti meshiti bar Qara Qapyda dúnıege kelip, 1789 jyldar shamasynda ómirden ótken, Hıýa mańyndaǵy Gazaýat aýylyna jerlengen.
Uly ustaz Baqırjan Qoja óziniń súıikti shákirti bolǵan Pir Atamyzdy izgiliktiligi men birsózdiligi úshin Ahmad dep te ataǵan (“Ahmad” – arab sózi, qazaqsha “eń maqtaýly” degen maǵyna beredi). “Rısolaıı hılfatı sýfıho” kitabynyń 11-betinde Beket hazrettiń qonysy Mańǵyshlaqta ekeni aıtylady. Osy kitapta Horezm óńirinde ómir súrgen, óz tustastarynan erekshelenip, aıryqsha ataq alǵan tórt ǵulamanyń esimi atalady. Olar: Muhammad Baqırjan hazret – “zamanynyń uly seııdi” atanǵan, Mýhammad Sultan hazret – “óz dáýiriniń uly sheıhy” ataǵyn alǵan, molla Mýhammad Panah – “óz dáýiriniń uly ahýny” atalǵan, Beket hazret – “zamanynyń uly sopysy” ataǵyna ıe bolǵan. Sondaı-aq bul eńbekte Beket ata “paıǵambarymyzdyń súnnetin kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýshy jáne ony taratýshy, musylman qaýymynyń ishindegi eń ulysy, ázızi ári qadirlisi, Alla taǵalaǵa eń jaqyn jáne Alla taǵalanyń aldynda eń qurmetti, óz dáýiriniń uly sopysy atanǵan adam”, – dep jazylǵan. Al “Tazkıraı Mýhammad Bahır” qoljazbasynyń 168-betinde Beket ata “ómirinde qıyndyqtardy kóp kórgen, adam tańǵalarlyq keremetter isteı alatyn úlken qasıet ıesi, sopylyqtaǵy eń joǵarǵy mártebe “mashaıyq” dárejesine jetken, túrikter men ózbekter arasynda ataǵy keń jaıylǵan belgili adam edi. El ony “Ahmad” dep dáripteıtin. Kóńilinde bir Allany ustap, qulshylyǵyn óz ýaqytynda oryndap otyrý tek jasy ulǵaıǵan adamdarǵa ǵana tán ádet bolsa, ol jas kezinde de Allaǵa sol úlkendershe qulshylyq etetin edi”, – delingen (mashaıyq – arabsha “mashıaha” – perishteler aıan beretin tereń bilimdi, óte aqyldy adam, qazaqsha “abyz” dep aýdarylyp júr).
Hıýadaǵy Sherǵazy han mediresesin támamdaǵan soń Beket ata 21 jasynda týǵan jerine oralyp, Jem boıyndaǵy Aqmeshitti turǵyzyp, bala oqytqan deıdi shejireshi qarttar. Al 24 jasynda Beıneýde jerasty meshitin salady.
Biz aýyzeki tilde “jerasty meshiti” deı beremiz. Shyndyǵynda ol – Allaǵa syıynýǵa eń qolaıly delinetin jerlerde salynatyn, óte qasıetti, bereke bastaýy sanalatyn, dinimizde “zavııa” dep atalatyn sopylardyń bas qosyp, ilim alatyn orny. Túrikter ony “tekke”, parsylar “hanaka”, arabtar “daıra”, “rıbat” dep te ataıdy, “úı”, “bas qosatyn burysh” degen maǵyna beredi. Olardy meshitpen shatystyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni kópshilikke arnalǵan oryn bolǵandyqtan meshit ishine kisi jerleýge ruqsat etilmeıdi, al bulardyń ishinde sopylyq joldyń negizin qalaýshy áýlıe pirler men onyń izbasarlary jerlengen.
Beket atanyń biz biletin tórt meshiti bar. Biri ózi jatqan Oǵylandyda, ekinshisi Aqmeshitte, onda atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, balasy Toǵaı jerlengen, úshinshisi Beıneýde, bul jerden topyraq aǵasy Meńdiqul men shóberesi, túbekke tanymal áýlıe Samalyqqa buıyrypty, tórtinshisi Mańǵystaýdyń oıyndaǵy Tobyqtyda. Sondaı-aq Qabıbolla Sydıyquly Ústirt ústinde Aralǵa jaqyn mańdaǵy Baıshaǵyr degen jerde (keıbir derekterde Baıaly dep jazylyp júr), al aqyn aǵamyz Ábý Sársenbaev Muǵadjar taýynda Ata meshitteriniń bar ekenin aıtady.
Tórtkúl dúnıe túgel tanyǵan sopylyq joldyń jıyrma úsh jyl rýhanı basshysy – Piri bolǵan Beket Ata 1813 jyly 63 jasynda ómirden ótip, Oǵylandydaǵy ózi qazdyrǵan meshitiniń ishine jerlenedi. Keıingi el-jurtyna: “Arýaǵym rıza bolsyn deseńizder, quthanalaryma jaý tuıaǵyn jo-latpańdar”, – dep ósıet aıtypty. “Sharshasań – kólik, shóldeseń – sýsyn, qoryqsań – qarý, tońsań – pana bolady”, – dep Uly ustazy Baqırjan Qoja syılaǵan kók asasyn óz baýyrynan órbigen urpaǵyna muraǵa qaldyrypty. Al kóshken kezde on bir narǵa júk bolatyn kitaptary men qoljazbalary biraz jylǵa deıin meshitterinde saqtalypty.
Ulan dalamyzdyń Uly perzenti Beket ata Myrzaǵululy – ıslam álemine tanymal tarıhı tulǵa. Ol Qabıbolla Sydıyquly aǵamyz aıtqandaı, “bir ǵana Qosqulaqtyń, ne bir ǵana adaıdyń Beketi emes, Beket – qalyń qazaqtiki, búkil adamzat balasyniki”. Onyń ómiri men qadir-qasıeti, ustanǵan sopylyq joly jaıly aǵylshyn, arab, parsy, túrki dinzertteýshileriniń jazbalarynda da qundy derekter bar.
Hıýada ómir súrgen ǵulamalar tarıhyn zerttep júrgen dintanýshy, Baqırjan Qoja urpaǵy Nazarbaı Redjepuly Tashkent qalasyndaǵy Álisher Naýaı atyndaǵy kitaphanada saqtalǵan tarıhı qundylyǵymen óte erekshelenetin, XVIII ǵasyr men HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Horezm óńirinde ómir súrgen dinbasylary, áýlıeler, tarıhat ókilderi jaıly jazylǵan “Rısolaıı hılfatı sýfıho” (Ýz FAShI ınv. №7610), “Fırdaýsýl ıkbol” (Ýz FAShI ınv. №5364), “Tazkıraı Mýhammad Bahır” (Ýz FAShI ınv. №1846) qoljazbalarynda Beket ata jaıly tyń málimetter bar ekenin aıtady.
HIH ǵasyrda Mańǵystaý men Ústirtti zerttegen orys saıahatshy-ǵalymdarynyń eńbekterinde de biraz derek kezdesedi. Máselen, túpnusqasy Máskeýdegi áskerı tarıhı arhıvte saqtalǵan “Qazaq dalasynyń ekspedısııasynyń topografııalyq jýrnaly” degen eńbekte orys geografııalyq qoǵamynyń múshesi, áskerı barlaý bóliminiń polkovnıgi Fedor Fedorovıch Bergtiń basshylyǵymen orystardyń 1825-26 jyldary Ústirtke jibergen birinshi ekspedısııasynyń quramynda bolǵan podporýchık Aleksandr Osıpovıch Dıýgameldiń 1826 jyly jazǵan mynadaı sózderi bar: “13 qańtar. Kúıkenniń ústi. Túsirim jasap júrgen ofıserler sol jaqtaǵy bulaq aǵyp jatqan saı boıynan jardan úńgip qashalǵan eki bólmeli meshit tapty. 14 qańtar. Ústirt kesh paıda bolǵan qum-saz búrkegen tasty jynystardan turady. Taýdyń qulaýy barlyq jerde derlik tasty jáne shappa ór, kóbiniń astynda bulaq bar, qazaqtar olardyń aldyn bógep qoıǵan. Solardyń ishindegi eń sýy moly Beket sopy meshitiniń janyndaǵy bulaq. Meshit aqtas jartastan úńgilip qazylǵan eki bólme, ishi qazaq úıiniń kólemindeı, biriniń kireberisinde alasa esigi bar, ekinshisiniń tóbesindegi tasty oıyp jaryq túsetin tesik jasaǵan...”
Al atalǵan ekspedısııanyń múshesi esebinde bizdiń óńirde bolyp, artyna ólkemizdiń tarıhy men tabıǵaty týraly óte qundy mura qaldyrǵan E.Eversmann: “1826 jylǵy 14 qańtar kúni shyń jaǵalaı sholý jasap júrgen shaǵyn jasaq biz toqtaǵan jerden 10 shaqyrym qashyqtyqtaǵy ańǵar boıynan áktasty sheber etip oıyp jasaǵan úńgir tapty. Onyń ishi 10 sharshy metrdeı, aýzy tar, qabyrǵalary arab, parsy, tatar jazýlarymen bezendirilgen... Bul úńgirdi salǵan Beket atty pirádar qazaq. Úńgir qasıetti Beket atymen atalǵan. Mundaı eskertkishti ol tórt jerden qashaǵan. Onyń biri – Mańǵystaýdan qashyq emes, Oǵylandyda. Ekinshisi – Beıneýde, úshinshisi – Jem ózeni boıynda, tórtinshisi – Aral teńizi jaǵasyndaǵy Baıalyda. Onyń birinde – qysta, ekinshisinde – kúzde, úshinshisinde – jazda bolady eken. Bul ǵajap taqýa kisi osydan on eki jyl buryn ómirden ótken”, – dep jazady.
1794 jyldyń 23 qańtarynda nemis jerinde dúnıege kelip, 1860 jyldyń 14 sáýirinde Reseıdiń Qazan qalasynda ómirden ótken, jıyrma jasynda fılosofııadan, jıyrma eki jasynda medısınadan doktorlyq dıssertasııa qorǵap, 1842 jyly Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi atanǵan, nemis, aǵylshyn, fransýz, orys tilderin jetik meńgerip, tatar tilinde taza sóıleı bilgen Edýard Aleksandrovıch Eversmannan jetken Beket ata meshitteri jónindegi osy bir qysqa ǵana maǵlumat ólkemizdiń ótkeni jaıly jazylǵan biraz ǵylymı eńbekke negiz boldy.
1851-52 jyldary Ústirttiń jer bederin zerttegen ǵylymı ekspedısııanyń múshesi, Reseı ımperııasy bas shtabynyń topografy, podporýchık Petr Vagapovıch Alekseevtiń 1853 jyly jaryq kórgen “Soltústik Ústirttiń Jemge deıingi aralyǵynyń topografııalyq sıpattamasy” degen eńbeginde: “Bekettiń Aqmeshiti Jem ózeniniń sol jaǵyndaǵy Qandyaral shatqalynan tómende 38 shaqyrym jerde. Oǵan ózen jaqtaǵy qaptalynan jaqynyraq baryp qaraǵanda adam áreń sııatyn, qasqyrdyń úlken apanyna uqsas oıyndyny kóremiz. Osy oıyndy jer astyna qaraı 3 sajyndaı barǵan soń tike ońtústik batys baǵytyndaǵy dıametri 2,5 sajyn, bıiktigi 4 arshyndaı bolatyn, kúmbezi tegis, tóbesinde jaryq túsetin oıyqshasy bar dóńgelek bólmege ákeledi. Bólmeniń kireberis eki jaǵynda kómilip qalǵan eki shuńqyr kózge shalynady, qazaqtardyń aıtýynsha, ol sýy tushy qudyqtyń orny. Bul bólmeniń oń jaq qaptalynda taǵy bir kishigirim bólme bar, onda úshkir ushyn jerge tirep qoıǵan, jumyr temirden jasalǵan asataıaq súıeýli tur. Birinshi bólmeniń ońtústik-batys jaq qabyrǵasynan kólemi birinshi bólmeden góri úlkendeý, ortasyna tóbesin tireıtin tórt qyrly tireýish baǵan qoıylǵan, dóńgelek pishindi taǵy bir bólmege ákeletin esik shyǵady. Bul bólmeniń qabyrǵalary durys sheńber túrinde emes, 6 sımmetrııalyq oıyndy túrinde qashalǵan. Onyń esikke qarsy betindegi bireýi basqalarynan góri birshama endi, ári tereńirek jasalǵan... Qatty bor jarqabaqtan úńgip salynǵan meshittiń qabyrǵalary qolmen óńdelgen, biraq birshama tegis. Meshit ústine eki-úsh adam jerlengen, oǵan birneshe aǵash syryqtary shanshylyp, ártúrli mata qıyndylary, jylqynyń jal-quıryǵy men maldyń qýraǵan súıekteri ilingen. Osylardy kórip, onyń mán-maǵynasyn uǵynyp, jartylaı jabaıy halyqtyń qasıetti adam jatqan orynǵa osyndaı bolmashy belgilerin qaldyratyn dinshildigine tań qalasyń... Qazaqtar musylman sharıǵaty boıynsha bul jerge jyl saıyn bir ret baryp táý etedi...
Jemniń taýly qabaǵyndaǵy bul úńgirdi jyl saıyn jazda Ústirtten Jemge qonystanýǵa keletin adaı rýynyń Muńal taıpasynan shyqqan Beket... osydan 50 jyldaı buryn qashap salǵan. Ol qoly bos kezinde er balalardyń musylmansha saýatyn ashýmen aınalysqan, al qalǵan ýaqytta namaz oqyp, qudaıǵa qulshylyq qylý úshin óziniń tastan oıyp salǵan úńgirinde ońasha ómir súrgen. Keı jyldary ol osynda, týysqandarynyń ózine arnap qaldyrǵan bir kisige bir kúnge ǵana jetetindeı azǵantaı azyǵymen qystap qalatyn bolǵan. Ony óldige sanaǵan týysqandary jaz shyǵa qaıta kóship kelgen kezde, onyń tek tiri ǵana emes, esh arymaǵan, burynǵysynan da saý-salamat kúıin kórip tań qalǵan. Búkil Orda adamdary osy bir ǵajap qazaqtyń ómirinen neshe túrli keremetter men kóptegen ańyzǵa bergisiz áńgimeler aıtyp, ony qasıetti, naǵyz áýlıeniń ózi dep qurmet tutady. Ol osydan qyryq jyldaı buryn ómirden ótip, Mańǵystaý túbeginiń Ústirtpen ushtasqan jerindegi Oǵylandy shatqalyna jerlengen. Marqumnyń aǵaıyndary jyl saıyn onyń zıratyna kelip, basyna táý etedi. Sodan keıin artynda qalǵan úsh ulynyń úlkeni beıitke kirip, ákesiniń shashyn alyp, saqal-murtyn túzeıdi. Men qazaqtardan osy qasıetti de keremet adam týraly aqylǵa syımaıtyn, adam oıyna kelmeıtin kóptegen áńgimeler estidim...”, – dep jazady.
1809 jyly bashqurt topyraǵynda dúnıege kelip, biraz ǵumyryn Ústirt ústinde ótkizip, onyń kartasyn jasaqtap, óte qundy málimetter jınaqtaǵan orystyń qarapaıym ofıseri P.Alekseev óz eńbeginde Atanyń atalǵan meshitiniń birinshi bólmesiniń sýretin jarııalap, onyń Beıneýdegi meshiti jaıly: “Ústirttiń soltústik shetindegi Manashy saıynyń saǵa tusynan shyǵysta 25 shaqyrym jerde... jyra boıyndaǵy bor tóbeni úńgip jasaǵan úlken úńgir. Ol qazirgi kezdegi Ústirtten jaz jaılaýǵa Jemge kóshetin qazaqtardyń jınalatyn orny. Jergilikti halyq bul úlken qaýymdy da Aqmeshit dep ataıdy jáne qasıetti áýlıeli jer sanaıdy. Basyndaǵy syryq aǵashqa mata qıyndylary, sadaqaǵa soıylǵan maldyń súıekteri baılanǵan...”, – degen derek qaldyrypty.
Belgili qazaq ǵalymy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qabıbolla Sydıyquly 1885 jylǵy “Rýsskıı arhıvte” jarııalanǵan A.Dıýgameldiń jazbalarynda: “Aqbor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgirindeı tesikke bir adam zorǵa sıyp, úsh qulashtaı úńgirmen júrgende eni eki jarym qulash, bıiktigi kisi boıyndaı dóńgelek kıiz úı pishinindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrtta qudyq bar. Onyń oń qaptalynda taǵy bir bólme. Osylardyń arasynda syryq tur. Jemdegi Aqmeshitti budan elý jyl buryn salǵan... Beket ólgen soń Oǵylandyǵa qoıylǵan”, – delingenin aıtady.
Keshegi keńestik kezeńde ómir súrgen belgili din ǵulamasy shońaı Shaıhy óz zamandastaryna qajylyqqa barǵan saparynda arab dinbasylarynan Beket ata týraly óte qundy derek estigenin aıtady eken. Al jyloılyq Joldasqalı Súıesinov Beket ata jaıly málimettiń 1820 jyldary Bókeı Ordasynda bolǵan nemis saıahatshysy Shýlstiń jazbalarynda da bar ekenin sóz etedi. Ol sonymen birge: “Edil qalmaqtarymen bolǵan soǵysta Beket ata jıyrmadaǵy jigit bolsa kerek. Qalmaq áskerlerine qarsy Bekettiń jalǵyz ózi tý kóterip shyqqanda jaý byt-shyt bolyp, jan-jaqqa qashady... Osy jeńisi úshin hannyń áıeli Bopaı Bekettiń betinen súıedi...”, – dep jazady.
Bizdiń oıymyzsha avtor aıtyp otyrǵan soǵys 1771 jyldyń basynda Edil jaǵalaýynan Jońǵarııaǵa qaraı údere kóshken Ýbashı bastaǵan 30909 úı qalmaq pen jergilikti qazaqtardyń arasyndaǵy atyshýly aıqas bolsa kerek. Sol jyly Beket ata, shyndyǵynda da, 20-21 jas shamasynda bolǵan. 1771 jyldyń qysyndaǵy Aıshýaq sultannyń basshylyǵymen Saǵyz boıyndaǵy, Ábilqaıyrdyń Bopaı hanymnan týǵan uly Nuraly hannyń bastaýymen Oıyl men Muǵadjar mańyndaǵy qalmaqtar men qazaqtar arasyndaǵy qııan-keski urystar jaıly A.Levshın jazbalarynda da bar.
Al Ábilqaıyr hannyń zaıyby, adaıdyń beldi rýynyń birinen shyqqan Bopaı hanym – zamanynda orys patshaıymdary Anna Ioannovna men Elızaveta Petrovnaǵa, Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke qazaq halqynyń jaı-kúıin aıtyp áldeneshe dúrkin hat joldap, patsha ákimshiliginiń joǵarǵy shendi basshylarymen resmı kelissózder júrgizgen, shyn mánindegi hanymdyq dárejege jetip, el basqarý isine aralasqan tarıhymyzdaǵy tanymal tulǵa. Ol 1780 jyldyń 31 mamyrynda ómirden ótip, Batys Qazaqstandaǵy Elekke quıatyn Josaly ózeniniń joǵarǵy jaǵyndaǵy qorymǵa jerlengen. Bopaı hanymdy Ábish aǵa Beket atanyń naǵashysy Nazarqojanyń áıeli Ikáımen birge týǵan Tabynaıdan taraıtyn Tabyldynyń qyzy dep esepteıdi. Ony shejireshi qarttar da teriske shyǵarmaıdy.
Beket ata – “sopylyq jolyn” ustanyp, ondaǵy eń bıik dáreje Pir mártebesine jetken ıslam álemindegi sanaýly tulǵalardyń biri.
“Sopy – sýfı”, “sopylyq – sýfızm” sózin kóptegen din zertteýshileri arabtyń “sýf” – aq jún, “sýfı” – jún shekpen kıgen adam, “safa” – tazalyq, “safýa” – tańdaýly bolý degen sózderiniń birinen shyqqan bolar dese, Ábý Raıhan Berýnı men tarıhshy ǵalym Dmıtrıı Eremeev ony grektiń “sofııa” – dana, “sofos” – danalyq degen sózinen aýysqan dep esepteıdi.
Shyndyǵynda da, bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI-V ǵasyrlarda ómir súrgen Protogor, Gorgıı, Gıppıı, Prodık, Antıfont, Krıtıı, Lıkofron, Alkıdamant, Trasımah sekildi zamandastaryna jaqsy tárbıe berýdiń jaıymen aınalysqan grek oıshyldary men ǵulamalaryn “sofıster – danalar” dep ataǵan. Sokrat, Platon, Arıstotelder osy “sofıster” iliminen nár alǵandar. Keıinirek rımdikter aqyly qyzmet kórsetetin bilgir muǵalimderdi de “sofıster” degen.
Paıǵambarymyzdyń kózi tiri kezinde onyń Medınedegi meshitiniń batys jaǵynda qurma aǵashtarynan jasalǵan kóleńkelik bolǵan. Ol jerge Medınege ilim alý úshin kelgen úıi joq adamdar turaqtaǵan. Kóleńkelik “sofy” dep, al ony mekendegen adamdar “ashab-ı sofy” dep atalǵan. Paıǵambarymyz olardyń turmystyq qajettilikteriniń ótelýin qadaǵalap otyrǵan jáne ıslam dininiń qaǵıdalarynan dáris bergen. Qajetti bilim alǵandary Paıǵambarymyzdyń uıǵarymymen dúnıeniń ár tarapyna din taratýǵa jiberilgen.
Sopylardyń kópshiligi Alla syılaǵan erekshe qasıetteri bar jandar. “Supy” demeı “sopy” dep jazýymyz da sondyqtan. “Darvın maımyldan shyqty, men kók bóriden jaraldym”, – deıdi ǵoı Baýyrjan Momyshuly. Biz sóz etetin sopylar da jún shekpen kıgender emes, danalyqtyń jolyn qýǵan, aq júrekti adamdar.
Sopylyqtyń sýsyndar qaınar bulaǵy Islam sharıaty. Ol – búkil bolmystyń neden turatynyn túsindirip bere alatyn, qandaı qoǵam bolsa da onyń turaqtylyǵyn saqtaı otyryp, sol qoǵamǵa nárli rýhanı qorek usynatyn, adaldyq pen rýhanı tazalyqty bárinen joǵary qoıyp, adam júreginde uıalaǵan jaramsyz kórinisterden qutylý sharalaryn úıretetin, júrektegi izgi sıpattardy saqtaýdyń ári kóbeıtýdiń joldaryn kórsetetin, “jetilgen adam” dárejesine jetý zańdaryn túsindiretin ilim.
“Sharıǵat bazarynda saırandaǵam, Maǵrıpat baqshasynda jaırańdaǵam, Tarıqat saraıynda taırańdaǵam, Haqıqat esigin men ashtym mine”, – dep jazǵan Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz óziniń 34-shi hıkmetinde: “Tarıqat jiberedi jerge tyǵyp, bul jolǵa qalamasań túspeń dostar”, – deıdi. Sebebi sopylyq joldy ustaný ár musylmannyń erkindegi, óz yqtııarymen ǵana atqarylatyn is. Ol – adamnyń ózine qosymsha mindettemeler alýy arqyly ózin-ózi jetildirý tásili, din ǵulamalary áli kúnge deıin birjaqty baǵasyn bere almaı kele jatqan musylmandardyń belgili bir bóliginiń tirlik etý daǵdysy men ómir súrý saltyna aınalǵan qupııa ilim, bastaýy bar, óz zamanynyń ulylary ǵana ustanǵan, óte qasıetti, asa qadirli, tym jińishke jol.
Sopylar arasynda: “Men bir-aq nárseni anyq bilemin, ol meniń eshteńe bilmeıtindigim”, – degen óte mándi sóz bar. Shyndyǵynda álemdik ǵylymǵa súbeli úles qosyp, biraz jańalyq engizgen ıslam ǵalymdary men musylman aqyndarynyń basym bóligi óz zamanynda “sopylyq joldy” ustanǵan. О́ıtkeni XVII ǵasyrda ómir súrgen Kashmır ǵalymy Sıradj ad-Dın aıtqandaı, sopylardyń kópshiligi “jetilgen adamdar”. Al “jetilgen adam” bir mezgilde birneshe ólshemde ómir súredi, sondyqtan qatarynan birneshe ǵylymdy ıgere alady, adam tańǵalarlyq keremetter kórsetedi. “Myń bir tún” men Qojanasyrdyń (Qoja Nasr ad-Dın) fılosofııalyq máni zor áńgimeleriniń negizin salǵan da sol sopylar.
Sopylar bılikten aýlaq, saıasattan syrt júrýdi durys sanaıdy. Biraq memleket basshysyna adal bolyp, rııasyz berilgendik tanytady jáne Allaǵa esh alańsyz syıynyp, kemeldenýi úshin ózi ómir súrgen elinde tynyshtyq bolýyna aıanbaı atsalysady.
Sopylyq joldyń rýhanı basshysyn arabtar “sheıh” (aqsaqal), parsylar “pır” (aqsaqal), al qazaqtar “pir” deıdi. Sopylar salty boıynsha Pir kóziniń tirisinde ornyn basatyn bolashaq pirdi anyqtap ketedi, ıaǵnı shákirtteriniń arasyndaǵy asa daryndysyna batasyn berip, óz ornyna Pir bolýǵa nemese óz aldyna jańadan jol quryp, soǵan Pir bolýǵa ruqsat etedi.
Uly ustaz Baqırjan Qojanyń tańdaýy bizdiń Atamyzǵa túsipti, súıikti shákirtine batasyn berip, ózi sol jyly máńgilik saparǵa attanypty. Bul 1789-90 jyldar shamasy bolsa kerek. Sóıtip, Beket ata 40 jasynda ustazy Mýhammad Baqırjan Ázızden bata alyp, ıslam álemine tanymal “sopylyq joldyń” Piri bolady.
Bizdiń estýimizshe qazaq jerinde ómir súrgen ǵulamalardyń ishinen tek Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz ben Beket Myrzaǵululy atamyz ǵana “sopylyq joldyń” Piri bolypty. Onyń ekeýi de áýlıeliktiń eń joǵarǵy satysy “gaýs” dárejesine jetken delinedi. Qazaqtaǵy “Pirdiń sońy – Beket, erdiń sońy – Eset”, “Medınede – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mańǵystaýda – Pir Beket” degen sózder sodan bolsa kerek.
Qazaqtar ulystyń dinı basshysy bolyp saılanǵan áýlıe adamdardy da “pir” dep ataǵan. Biraq olar sopylyq joldyń pirinen bólek. Máselen, 1680 jyly Kúltóbedegi jıynda Táýke han saılanǵanda úsh júzdiń bıi “arýaq salystyrý” arqyly kereıt Músiráli Jádikulyn “búkil qazaqtyń piri” etip saılap, esimine “sopy ázız” degen at qosady (Kıe, árýaq týraly ǵylym – agıologııada “tańǵajaıyp saıys” dep atalatyn bul sharaǵa uly júzden Aıqoja, orta júzden Shortanbaı qoja, kishi júzden Músiráli, qaraqalpaqtan Kúnqoja, qyrǵyzdan Bekqoja, ózbekten Abdýlla qoja qatynasady.)
Pir bolý úshin sopy “mashaıyq” mártebesine, ıaǵnı tereń bilimdi, óte aqyldy, perishteler aıan beretin abyz dárejesine jetýi kerek. Bul – pir bolý úshin sopylarǵa qoıylatyn eń basty talap, pirlerde bolýǵa tıisti negizgi qasıet. Pirdiń basty mindeti de osy, qazaqsha aıtqanda “uly ustaz”, “abyz” bolý.
Sopylyq joldaǵylar pirdi asa qadirleıdi, ózara “pirińdi qubyla tut” desedi, tipti Qoja Ahmet Iаsaýıdiń: “Eger pirsiz qudaıǵa júz, myń ret basyńdy sen ıseń de, qudaı seni súıiktisi etpeıdi”, degen ósıeti de bar deıdi.
Din zertteýshi ǵalymdar sopylyq joldyń pirleriniń óz qonystaryn jyl ishinde áldeneshe dúrkin ózgertip otyratynyn aıtady. Tipti qaısybireýleri bir orynda 40 kúnnen artyq otyrmaǵan. Dintanýshy ǵalymdar bul qonysaýdarýlar Allaǵa sıynýǵa qolaıly oryndardyń jyl ishindegi aýysyp otyrýyna baılanysty deıdi. Al sopylardyń ózderi “Ilengen teriniń tazaryp, jumsaryp, árlenetini sııaqty, adam da qonys aýdaryp, qıyndyq kórip, týa bitken nashar qylyqtary men dórekiliginen arylyp, jan dúnıesi tazaryp, meıirbandyq paıda bolyp, dinge degen birbetkeıliginen qutylady” dep esepteıdi. Atamyzdyń Oǵylandyda negizgi meshiti bolýy, birneshe jerden jerasty meshitterin salýy sondyqtan. Sebebi, Pirlerdiń negizgi qonysynda “zavııa” bolsa, qosalqy qonystarynda onyń kishileý túri “daıra” salynady.
Áýlıeliktiń “gaýs” delinetin eń joǵarǵy satysyna kóterilip, “eli men jeriniń jebeýshisi” atanǵan Abyz ata, asa bıik mártebe “mashaıyq” dárejesine jetip, “zamanynyń uly sopysy” ataǵyn alǵan ıslam álemindegi erekshe tanymal Tulǵa, barsha musylman dúnıesi moıyndaǵan áıgili “sopylyq joldyń” shırek ǵasyr rýhanı basshysy bolǵan Ulaǵatty ustaz, ulan dalanyń ulys uranyna aınalǵan Uly perzenti Pir Beket týraly adam tańǵalarlyq ǵajaıyp áńgimelerge ańyz dep qaramaýymyz kerek. Ol – ańyz emes, shyndyq. Tek biz, qarapaıym adamdar, qyryn túsine almaıtyn, syryn bile bermeıtin shyndyq.
Basshy ÁZIRHANOV, saıası ǵylymdar kandıdaty.
Pir
Dertim bolsa
Denege
Dendep kirer,
Jan jarasyn kelesiń emdep kileń.
Estigende esimin
Eleń eter
Bir áýlıe bar bolsa –
Sen dep bilem!
Baq pa!
Sor ma – mańdaıǵa buıyrary,
Boljap bilý pendege qıyn áli...
Táńirisin tanymaı ketken qazaq,
Qınalǵanda –
Beketke sıynady.
Jetkize almaı jatsa da,
Jyrym meıli,
Jańsaq ketsem qalamym dirildeıdi.
Áýlıeniń
Basy dep,
Babasy dep –
Búkil qazaq bas ıip –
“Pirim!” deıdi.
Mańǵystaýda sezdirip dara kórkin,
San buralań bolsa da barar jol tym.
Beketine burylmaı kete almaıdy,
Patsha bolsyn,
Han bolsyn,
Qara bolsyn.
Talaılardy tabynǵan men de kórdim,
Men de baryp,
Dertimnen emdelermin...
Beketine
Bas ımeı ketkeni joq,
Keýdesinde jany bar pendelerdiń.
Qabyl bolsyn deńiz tek tilegeni,
Tiri pende túbinde bir óledi...
Qansha samǵap,
Qalyqtap,
Júıtkise de,
Beketine báribir tireledi.
Beketine
Bir kúni jyǵylady,
Bolmasaq ta
Boljaldap
Búgin áli...
Peri bolyp ketpese, dıýana,
Pir Beketin bul qazaq uǵynady.
Kún keregin bilemiz,
Aı keregin.
Beket Ata qol jetpes
Báıteregim.
Baram deısiń
Barardaı naǵashyńa,
Qabyldamaı qoısa eger
Qaıter ediń?!
Adamdar bar osyǵan jıi ókingen,
Tanı almaı Qudiret, Kıe kimnen?!
Barýyń da,
Beketke
Barmaýyń da,
Baıqalyp tur ol seniń nıetińnen.
Kókiregińe kúı tolyp, án baılanyp,
Qushtarlyqqa qumaryń qanbaı qalyp.
Beket Ata
Bekinip jatyp alar
Mańǵystaýdy shyqpasań
Mańdaıǵa alyp!
Qoltyǵynan demese – qysylǵannyń,
Qanatynan jebese – ushyrǵannyń.
Bara almaýy Beketke múmkin emes,
“Bissimillasyn” aıtatyn musylmannyń.
San utyldym
Osyny aıtpaǵannan,
Qajet emes,
Tahyt ta,
Taq ta maǵan.
“Ne bitirdim”, – deıdi eken,
Bul ómirde –
Beketine bir baryp qaıtpaǵan jan!
Serik TURǴYNBEKULY.
Beket ata-Pir Baba
Ánin jazǵan Jolaman TURSYNBAEV.
О́leńin jazǵan Qabıbolla SYDIYQULY.
Altaı men Mańǵystaýdyń arasynda,
Qazaqtyń ulan baıtaq dalasynda.
Pir Baba, bir ózińe tabynbaıtyn
Jan bar ma alty alashtyń balasynda!
Qaıyrmasy:
Uranymsyń, Jan baba,
Jyr-ánimsiń, Jan baba,
Jebeýshimsiń, Jan baba,
Demeýshimsiń, Jan baba,
BEKET ATA-PIR BABA!
Jaýyńdy qan tógispeı qashyrypsyń,
Arýaqpen alty qyrdan asyrypsyń.
Tilepsiń bar ıgilik barsha janǵa,
Dushpan da qasıetińe bas urypty.
Qaıyrmasy.
Áýlıe abyz baba aqyly asqan,
Halqyna bilim berip, sáýle shashqan.
Ádilet-amandylyq jol alsyn dep,
Tilegen arasynda jer men aspan.
Qaıyrmasy.
