Básekeniń basty belgisi

Kez kelgen ózin syılaıtyn elde shet elden kelgen qonaqtarǵa aldymen jergilikti halyqtyń túpki tamyrynan syr shertetin salt-dástúrlerin, mádenıeti men tarıhyn, tili men dinin kórsetetin is-sharalardyń uıymdastyrylatyny belgili. Oǵan biz 2006 jyly Qytaıdyń Chanchýn qalasynda ótken qysqy Azııa oıyndaryna barǵan issaparymyzda, odan keıin osy elde araǵa eki jyl salyp ótken jazǵy olımpııalyq oıyndardyń ashylý saltanatynda kóz jetkizgen bolatynbyz. Qazir sport degenimiz osy, ol bir jaǵynan el namysy úshin jan alysyp, jan berisetin jarys bolsa, ekinshi jaǵynan eldiń ıesi kim ekenin kórsetetin mádenı shara. Osy oraıda Týrızm jáne sport mınıstrligi men “2011 jylǵy VII qysqy Azııa oıyndaryn uıymdastyrý jónindegi komıtetiniń atqarýshy dıreksııasy” AQ bastamasymen kelesi jyly elimizde tuńǵysh ret ótetin qysqy Azııa oıyndarynda san ǵasyrlar boıy Uly dala elinde qalyptasqan mádenıet pen onyń tarıhyn dúnıe­júzine nasıhattaý maqsatynda “Mádenı Azıada” jobasynyń jasalyp otyrǵanyn atap ótken jón. Bul merekelik is-sharada qazaq halqynyń taram-taram urpaq arqyly ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan baı má­denıeti, ulttyq turmy­sy, salt-dástúri men óneri ke­ńinen na­sıhattalatyn bolady. Bul Azııa olımpııalyq keńe­siniń erejesi men “2011 jylǵy VII qysqy Azııa oıyndaryn uıym­dastyrý jónindegi komı­tetiniń atqarý­shy dıreksııasy” AQ ara­syndaǵy kelisim-shartqa sáıkes jasalǵan merekelik is-sharanyń baǵdarlamasyna bir­neshe joba­lar kiredi. Jobaǵa ki­­retin is-sharalar Azııa oı­yn­dary ótetin Astana men Almaty qala­la­rynda uıym­dastyrylady. Elorda jobasynyń aıasynda “Muz músinderi”, “Voice of As­tana” (“Astana daýysy”) atty án men bı festıvali, beıneleý óner kórmesi, fotokórme, “Qa­zaq aýyly” salt-dástúr fes­tıvali, eskertkish syılyqtar men sport taýarlarynyń kór­me-jármeńkesi, sýretshiler týyndylarynyń baıqaýy ótedi. “Mádenı Azıada” jobasy oı­yndardyń ashylýyna eki aı qal­ǵanda “Muz músinderi” fes­tı­valimen birge bastalady. Osy jobany jasaýshylardyń aıtý­yn­sha, atalmysh shara Azıadaǵa ke­letin sheteldik qonaqtar úshin qy­zyǵýshylyq týdyrady. О́ıt­keni, Azııa olımpııalyq keńe­sine múshe 80 eldiń 80 paıyzy qysy qarsyz ótetin elder bo­lyp tabylady. “Muz músinderi” festıvali Azıadanyń ashylý saltanaty ótetin “Astana-Arena” jabyq stadıonynyń aldyndaǵy alańda ornalasady. Onda kelýshiler muzdan jasalǵan beınelerdi ara­lap, ınteraktıvti oıyn attrak­sıondaryn kórip, shań­ǵy­men konkı tebýge múmkindik alady. Osy festıval aıasynda Azııa oıyndary ótip jatqan Esil ózeniniń ústinde avtosportshylardyń qatysýymen ekstre­mal­dy jaǵdaıdaǵy avto-oıyndar ótkizý josparlanýda. Atalmysh jobada taǵy bir is-shara josparlanyp otyr. Ol “Astana daýysy” án-bı festıvali. Munda klas­­sıkalyq janrdaǵy, opera, bı jáne Azııa qur­lyǵyndaǵy qazirgi estrada juldyzdarynyń qatysýymen konsert ótedi. Sırk óneri festıvalinde Astana jáne Almaty sırkteri ártisteriniń qatysýymen arnaıy baǵdarlama jasaý kózdelýde. Oǵan Azııanyń tańdaýly sırkteri keledi dep kútilýde. Beıneleý óneri festıvalinde otan­­dyq sýretshilerdiń shyǵarmalary usynylady. Olar murajaılarǵa qoıylady. Onda “Sýret”, “Skýlptýra”, “Grafıka” jáne “Qoldanbaly óner” baǵyttary boıynsha shyǵarmalar toptastyrylady. Al fotokórmede Azııa qurlyǵy fotograftarynyń sport taqyrybyndaǵy týyndylary kórsetiledi. Sonymen birge kórmeniń bir bóliginde ulttyq sport túrlerine arnalǵan fotosýretter jasaqtalatyn bolady. “Mádenı Azıada” jobasyndaǵy “Qazaq aýyly” atty salt-dástúr festıvali halyq eń kóp tama­shalaıtyn is-shara bolady dep kútilýde. Táýelsizdik saraıynyń úlken zalynda kóshpendiler ómirinen syr shertetin kóptegen kıiz úıler tigiledi. Munda kúı oryndalyp, halyq ánderi shyrqalady. Osy jerde sondaı-aq sheteldik qonaqtarǵa teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetilip, qazaq halqynyń salt-dástúrleri usynylady. Olar – aıtys, qyz uzatý, besikke salý, tusaýkeser, bata berý. Baǵdarlamada kúıler, halyq ánderi men bıleri de nazardan tys qalmaıdy. Al “Saryarqa” saýda úıinde sport taýarlary men sývenırleri syı-sııapat jasaý úshin qoıy­la­dy. Osy jerde kórme-jármeńke ótkiziledi. Munda otandyq taýar óndirýshilerdiń jáne álemdik brendke ıe sporttyq kıim-ke­shekter usynylady. Almaty qalasyndaǵy “Máde­nı Azıada” jobasyna kelsek, on­da “Qar barysy saıabaǵy”, “Uly Jibek joly” festıval jár­­meń­kesi, Azııa elderiniń má­denıet festıvali, “Almaty – Qa­zaqstan­nyń mádenı astanasy” baǵ­darla­masy kórsetiledi. So­­­­nyń ishinde “Qar barysy saıa­baǵynyń” aıa­synda alm­aty­lyq­tar men qala qonaqtaryna ar­nal­ǵan oıyn-saýyq baǵdarlama­sy qoıylady. Azııa oıyndary kezinde Almaty alań­darynda muz aıdyndary jasalyp, olar tań­­er­teńnen keshke deıin jumys is­teıtin bolady. Osy jerge kelgen qonaqtardy Azıadanyń boıtu­ma­ry – Qar barysy qarsy alady. “Uly Jibek joly” festı­val jármeńkesin Almatynyń halyq arasynda “Arbat” dep atalyp ketken eski kósheleriniń biri – Jibek joly dańǵylynyń jaıaý júrginshilerge arnalǵan bóliginde ótkizý josparlanýda. Munda kıiz úıler tigilip, úlken taıqazandar, altybaqandar qurylady. Eń bastysy, kelýshiler kóshpendiler aýylynyń kúndelikti tirshiliginen syr shertetin kórinistermen tanysa alady. Osy jerde on saýsaǵynan óner tamǵan sheberler tekemet basyp, jastar altybaqan teýip, án shyrqaıdy. “Azııa elderiniń mádenıet festıvalin” Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men onyń janyndaǵy Stýdentter saraıynda ótkizý josparlanýda. “Kerýen” galereıasy Stýdentter saraıynda jumys isteıdi. Bul jerde Ortalyq Azııa halyqtarynyń qol­­danbaly óner kórmesin usynady. Al Azııa astana­la­rynyń festıvalinde qurlyqtyń ár túkpirinen sha­qyrylǵan sheber aspazdardyń taǵamdary qoıylady. Kelesi, “Almaty – Qazaqstannyń mádenı as­­tanasy” jobasynda konsert zaldary men teatrlarda qoıylymdar kórsetilip, murajaılar men kitaphana qyzmeti tańerteńnen kesh batqanǵa sheıin kórmeler qoıatyn bolady. Onda sheteldiń tanymal ónerpaz­da­rynyń jumystary usynylyp, opera jáne balet ártisteriniń konserti ótedi. Derekter ne deıdi? Azııa oıyndary sary qurlyq elderi arasynda 1951 jyldan beri ótkizilip keledi. Ol alǵash ret Ún­distannyń Nıý-Delı qalasynda bastaý aldy. Al qysqy Azııa oıyn­dary tuńǵysh ret 1986 jyly Qy­taıdyń Harbın qalasynda jalaýyn kóterdi. 1994 jyly keıbir elderdiń qarsylyǵyna qaramastan Azııa olımpııalyq keńesi Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan, Túrkimen­stan men Tájikstandy Azıadaǵa qaty­sýǵa shaqyrdy. Qazaqstan osy jarystarda 1996 jyldan beri baq synap keledi. * * * Osy kezge deıin Azııa elderi ara­synda Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa men Qazaqstan turaqty túrde qysqy oıyndardyń alǵashqy tórttiginen kórinip keledi. Elimiz 1996 jyldan beri Azıadada 32 al­tyn, 29 kúmis jáne 62 qola medal jeńip aldy. Sonyń ishinde bizdiń respýblıka 1996 jyly – 48 júlde, 1999 jyly – 25, 2003 jyly – 20 jáne 2007 jyly 30 júldeni qor­jynǵa salyp qaıtty. * * * Qysqy oıyndarǵa eń kóp el qa­tysqan jarys 2007 jyly Qy­taıdyń Chanchýn qalasynda ótti. Oǵan 45 eldiń ókilderi qatysty. 1996 jyly Har­bın­degi jarystarda 16 eldiń qu­­­ramasy bol­sa, 1999 jyly Kang­­­vondaǵy oıyndarǵa 21 eldiń, al 2007 jyly Aomorıde ótken básekede ótken 17 memlekettiń ókilderi baq synasty. Dastan KENJALIN.