“Uly dala sazy”

Dástúrli mýzyka oryndaýshylarynyń halyqaralyq festıvali túbi bir túrki halyqtarynyń týystyq, tutastyq tuǵyryna aınalýda Túbi bir túrki jurtynyń basyn biriktiretin rýhanı qundylyqtardy túgel zerttep-zerdelep boldyq dep aıtýǵa áli erte. Máselen-kı, “Qor­qyt ata kitaby”, “Manas”, “Alpa­mys”, “Kóruǵyly”, “Qozy Kórpesh-Baıan sulý”, “Edige batyr”, t.b. halyq aýyz ádebıeti eskertkish­­­te­riniń qa­zaq, qyrǵyz, ózbek, túrkimen, tatar, ázirbaıjan, túrik, bashqurt, uıǵyr tilderindegi sıýjettik uqsas­tyqtary olardyń áý bastaǵy tarıhı tamy­ry­nyń ortaq ekenin bildirse, al dás­túrli mýzykasyndaǵy sarqylmas sarynnan bir-birinen bólek alyp qaraýǵa bolmaıtyn tutastyqty, keı jaǵdaıda egiz qozydaı uqsas bolyp óriletin jarasymdy jalǵastyqty baıqaý qıyn emes. Festıval el Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan “Mádenı mura” mem­lekettik baǵdarlamasy aıasynda dú­nıege kelip, baıyrǵy mýzykalyq mu­rany baıyp­taý, kópshilik qaýymnyń nazaryna usyný, dástúrli mýzyka óneri ókil­derin yntalandyrý syndy maqsattarǵa negizdelip, túrki halyq­tarynyń áni men jyryn, kúıi men sazyn, epostyq úlgilerin jan-jaqty nasıhattaýdy, sondaı-aq halqymyz­dyń klassıkalyq dástúrli janry men folklorlyq muraǵa turaqty túrde qamqorlyq ja­sap otyrýmen qatar, sırek ushyra­sa­tyn mýzyka­lyq aspaptarda oryn­da­la­tyn saz jaýharlaryn qaıta jań­ǵyr­­týdy muratyna aınaldyrǵan. Mádenıet mınıstrligi men “Qa­zaqstan halqynyń rýhanı damý qo­ry” AQ-tyń uıymdastyrýymen Pre­zıdenttik mádenıet ortalyǵynda ót­ken keshte epos, hıkaıa, dástúrli ha­lyq ánderi oryndalyp, ulttyq m­ý­zykalyq aspaptar únimen kóne ǵasyrlar tuńǵıyǵynan tunyq áýen­der áýeledi. Kórermen eki kún qata­rynan túrki halyqtarynyń etnogra­fııalyq, folklorlyq shyǵarmala­rynan júrek shymyrlatar shýmaq­tar­­dy keziktirip, qyrǵyz ben hakas­tyń komýzy, qylqobyz ben shań­qobyz, qazaqtyń qara dombyrasy shertken sazdy uıyp tyńdady. Aıgúl Qosanova, Aıtbek Nyǵyzbaev, Erlan Rysqalı, Elmura Jańabergenova, Klara Tólenbaeva, Ardaq Balaja­no­va, Perızat Turarova, О́serbaı jy­­raý oryndaǵan Jetisý, Syr, batys maqamynyń mamyq órnekteri kes­te­­­niń júzindeı qulpyra tógildi. Qyr­ǵyzdyń qypsha bel ánshisi Nurjan Túmenbaeva shyrqaǵan án Alataýdyń ar jaǵynan áýelep ushqan jyl qu­sy­nyń saǵynysh sazyn kúzgi baqqa qon­dyrǵandaı. Hakasııanyń eńbek sińirgen ártisi Evgenıı Ýlýgba­shov­tyń kómeıin búlkildete tamaǵynan bir mezgilde eki-úsh túrli kúı ushy­ryp, kúlli jurtty Uly Dala daýy­sy­­na qulaq túrgizýi qos halyqtyń tili men túri ǵana emes, saryny men sazynda da uqsas boıaýlar bar ekenin kórsetip berdi. Syr dástúrli án mektebiniń bel­gili ókili Almas Almatovtyń ónerin bilmeıtin adam elimizde kemde-kem desek, Almaty konservatorııasyn tá­mamdaǵan ánshi-kompozıtor, kóme­keımen án aıtýshylardyń Tyvadaǵy “Hoomeı-92”, Býrıatııadaǵy “Dyha­nıe zemlı-2003” halyqaralyq fes­tı­valderinde laýreat atanǵan Evge­nıı Ýlýgbashov ta hakas ulttyq jaýhar­laryn Italııa, Ispanııa, Fransııa, Japonııa sııaqty birqatar elderge ulyqtap úlgeripti. Haka­sııa­nyń halyq ártisi Nına Idımesheva oryndaǵan ánnen Altaıdyń qalyń ný ormany men taý-tasy jańǵyryp, ózen-sýy kúmisteı syńǵyr qaǵyp, ta­bıǵattyń óz sımfonııasy shyrqalyp jatqan­daı áser qaldyrdy. Kezinde hakas kompozıtory Georgıı Chel­­bo­ra­kovtyń “Ana baqyty” atty tań­­daýly ánin alǵash shyrqaýmen kózge tús­ken kúmis kómeı ánshiniń sy­­­byzǵy únimen sal­ǵan áýeni qazaqtyń halyq án­derinen esh aıyrmashylyǵy joqtaı sezildi. Qazaq, hakas, qyrǵyz, ózbek hal­­­­qy­nyń dástúrli mýzykasy shyrqala kel­gendegi jurttyń bir kóńilge to­qy­ǵany – ala qoıdy bóle qyrqyp, araǵa jik salardaı túbi túrki bala­­sy­nyń túk te sebebi joq eken. Bar­­­lyq mýzykalyq aspaptyń úni dala sarynymen sabaqtasyp, ishekteriniń izi izgilik ıiriminde toqaılasyp ja­tyr. Ásirese, án men kúı jaǵynan olar bir-birimen tez shúıirkelesip ke­tetindeı. Kóne aspaptar úni arqyly árkim babalar júrip ótken joldyń baıyrǵy taǵylymyn taýyp alyp jatady. Dástúrli mýzyka túrki rýhanııatynyń ejelgi úndestigine kóz jetkizetin uly shyndyq. Onyń ajy­ramaı, úzilgen jipti qaıta jalǵaýǵa árekettengen umtylysy uzaǵynan súıindirgeı deımiz. Ol tek bir ǵana mýzykalyq baılanyspen baıyzdalar bastama emes. Ármen qaraı taǵy da tamyrdan talǵajý izdeı tússek, halyq aýyz ádebıeti deıtin ortaq arnanyń aıdynyna kezigemiz. Onda Nızamı, Iаsaýı, Naýaı, Fızýlı, Maq­tymquly, Janmuhamed, Abaı, Berdaq, Toqtaǵul, Toqaı, t.b. syndy ısi túrki jurtyna jutsa jupar aýa, rýhanı azyq toly naýa tulǵalar turǵanyn kóremiz. Jahandanýdan ulttyq jaýhar­lardy qalaı aman saqtap qalamyz degen qaýipti oılaǵanda, túrki sóziniń túbine qaraı júginetin sebebimiz sondyqtan. Ony osyndaı ortaq qundylyqtardy ulyqtaýmen utamyz. Sondyqtan qazaq balasy tek Abaı atasyn oqýmen shektelmeı, álgindeı túrki mádenıeti men ádebıetiniń ǵu­la­­malaryn qatar oqyp, kókeıine baı­yrǵy mýzykalyq muralardy qon­­­dyra alyp jatsa, júrekke ımandy­­lyq uıalaıdy. Túbi bir túrki mýzy­kasynyń órnegi ómirdiń ózegi ispetti desek, qate aıtpaspyz. Odan ár jer­diń taǵdyry taratylyp aıtylady. Mysaly, osyǵan deıin “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jaryq kórse, endi “Qa­zaqtyń dás­túrli 1000 ánin” shyǵarý jos­par­la­nyp otyr. Osyn­daı jo­balar arqyly ol oı da buı­yrtsa kóp keshikpeı jú­zege asyp qa­latyn kó­rinedi. Eń bas­tysy, dás­túrli ánder­diń shyrqalǵan úlgilerin múltiksiz jınaqtap alý ǵoı. Túri bir, túbi bir túrki mádenıetiniń ozyqtyǵy osyn­­daı túgin tartsań, túbi kórin­beıtin, túgesilmeıtin shek­sizdiginde, tereń­di­ginde. Sol álemnen áleýmet tát­ti áýen estip, jazdyń tańǵy shy­ǵyn­daı móldir tamshylarǵa tam­sandy. Qarashash TOQSANBAI.