Sýrettegi paıym men parasat

Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarmalar О́zimiz ǵana emes, ózge tórtkúl dúnıeni sharlap kelip, qazaqtyń beıneleý áleminiń esigin qaǵyp, “Kim bar-aý?” deıtin talǵamy joǵary, óresi bıik qaýymǵa masattanyp kórseter injý-marjannyń sapynda Jumekeń, sýretshi Jumaqyn Qaırambaevtyń búkil eńbekteri turar edi. О́tken ǵasyrdyń ortasynan asa bere, dúnıe esigin ashyp, búgin kemeline kelip, keskindeme deıtin alyp peshtiń kómeıinen aq quryshtaı quıylyp túsken, Jumaqyndaı sheberdiń san­dyǵyn ashyp bir qarasańyz – tini aq almastaı baǵaly, dili ólsheýsiz rýhanı baılyqtyń ústinen túsesiz. Kósip jiberseńiz, “Qurban aıt”, “Seı­il”, “Kıeli bulaq”, “Nemere” dep tizile ketetin, kileń myqty kartınalary soǵan dálel. Ońy men soly bir, palındromdaı, oıy men qol sheberligi osynaý kartınalaryna “jan bitirip”, kúlli kórermenniń kókiregine jelgek kezbedeı kelip, meımandaı qonyp, sol keýdeniń ıesindeı turaqtap qalady. Qarap tursańyz, shyǵarmalarynyń aıasy óte keń. Natıýrmorttan tartyp, peızaj deıtin etene janrdyń qaı-qaısysyna kenep kerip, palıtra ashypty. Ásirese portret salasynda óndirip jazdy. Jubaıy men qyzynyń kameralyq portretterinen bastaý alǵan adam beıneleri túpsiz tereńge bet túzep, aryny kúsheıe beredi. Osyǵan deıin jazǵan portretteriniń bir parasy Abylaı han obrazy dep bilemin óz basym. “Keńestik realızmniń” tuıyq sheńberi ashylǵannan keıin-aq qazaqtyń beıneleý óneri óziniń joǵaltqan murasyn izdeýge birjola den qoıǵany málim. Tarıh qoınaýyna ketken, beıneleý-sýret tilimen aıtylýǵa tıis aımańdaı taqyryptar andaǵaılap aldymyzdan shyqqanda Jumaqyn sýretshi “Abylaı han” serııasyn jazýdy myqtap qolǵa alǵan. – Handarymyz ben batyrlarymyzdy, jaq­sylar men jaısańdarymyzdy, el bolyp birigý, halyq bolyp tutasý jolynda qanyn da janyn da aıamaǵan arystarymyzdy ulyqtaý úrdisi bastaldy. Portretter somdaýǵa baspalar báıge jarııalap jatty. Táýelsizdik rýhymen ekinshi tynysy ashylǵan sýretshiler alamanǵa kirdi de ketti. Meniń tańdaǵanym Ábilmansur obrazy bolǵandyqtan, ol týraly derek jınadym. Dastandardy súzip shyǵýǵa týra keldi. Sóıtip, 1944 jyly Germanııada salynǵan alǵashqy nusqaǵa toqtadym. Sol portretten keıin bir qaýlap óser dán jatqanyn júıkem sezdi... Nobaılarynyń bári jınala kelip, ortaq obrazǵa aınaldy (Keıin antro­pologııalyq portretin qalyptastyr­ǵanda meniki túp qazyǵynan alshaq kete qoımapty). Nátıjesinde, baq janyp álgi báıgeden “meniń atym” keldi, alǵashqy plakattyq nusqasy kóp taralymmen halyqtyń qolyna tıdi. “Qazaǵym” dep, óz eliniń bolmysyn dáripteı alatyn sanaly jannyń tórine uıalmaı ilip qoıatyn sol nusqa janyma jaqyn, – deıdi sýretshi, toqsanynshy jyldardyń basyn eske alyp. El basyna kún týǵan zaýal shaqta halqyn qyrǵynnan aman alyp qalýdyń nebir ozyq úlgisin kórsetken dańqty han portretiniń sodan beri qaraı birneshe varıanttary dúnıege keldi. Sýret salý óneriniń “saltanatty portret” deıtin aıryqsha janr sanatyna talaı jaqsy kartına qosyldy. Aqshańqan muraq kıgizip, aq boz at mingizip, ánsheıin “Salt atty” dep taqyryp qoısa da, áleýmet onyń Abylaı han ekenin jazbaı tanıtyn jaǵdaıǵa jetti. Sýretshiniń janyn jaı taptyrmaǵan han obrazy jyldarmen jyljı kele, keńeıip, kemerinen asyp, sharyqtap, kóp tulǵaly, kes­kindemeniń kemel tilimen, kompozısııanyń ut­qyr sheshimimen jazylyp, taǵy bir “Abylaı han” deıtin alyp polotnoǵa ulasty. Astana jur­tynyń nazaryna bıyl usynylǵyn bul kartına óziniń rasynda úlkendigimen erekshelendi. Eni eki jarym, kóldeneńi bes jarym metr bolatyn alyp polotno Táýelsizdik saraıynyń tórinen oryn alyp, kórermenniń kózaıymyna aınaldy. Sizge qaraı qasıetti Túrkistan, Ahmet Iаsaýı kesenesinen tartqan qalyń top kele jatar edi bul kartınada. Kópshiliktiń tap ortasynda aq bozǵa mingen Abylaı han. О́ńkeı bir bas kıimimen kún jasqaǵan saltanatty kıimdi kisiler qaýmalaǵan hannyń júzi baısaldylyq pen bekzatqa, paıym men parasatqa toly. Der shaǵy, zar shaǵy! Áleýmet shamamen úsh topqa bólinip, baıaý alǵa basyp keledi. Kartınanyń oń jaǵynda – ánshi-kúıshi, kerneıshi, sal-serisimen aralasqan, aýyrtpalyqtyń ózin “kóppen birge uly toı” qylatyn qalyń buqara bolsa kerek. Salt attynyń sol jaǵyn ala halyqtyń dáýlettisi men baǵlany, bı menen bekteri keledi. Tap osy kisilerdiń ishinen Tóle, Qazybek, Áıtekelerdi kórer edińiz. “Myna qarııalar tap solar!” – dep, kókirek kózińiz jazbaı tanı qoıady. Qapııadan jol tabar adal ulyn dál tanyp, han kótergenine esh shúbálary joq dana qarttar da bizge aqyl tunǵan kózderin jaı tastap, ótip barady. Odan arǵy tusta aýyzdyǵymen alystyryp qazanat mingen, alash týyn kókke tiregen batyrlar tutasady. Úsh toptyń aldarynda da qalqan men aldaspan ustaǵan sardarlar. Kartınada Túrkistan óńiriniń aptap ystyǵy sary, qyzyl sary boıaýlarmen kórinis taýyp, aspannyń kókshil reńimen, kóleńkeni qapqan alqara kók túspen sharpysady. Sóıtedi de qarama-qarsy “sýyq” pen “ystyq” túster oınap, “jan bitedi”. Kezinde sýretshi áriptesi Qalıolla Ahmetjanov ta: “Sýretshi týyndylary jaıynda sóz qozǵaǵanda onyń kórkemdik tiliniń ereksheligine toqtalmaı ketpeýge bolmaıdy. Kes­­kindeme óneriniń ómi­ri – beıneleý qu­ra­ly, “tilsiz til” – tús­ter, boıaýlardyń ózara qatynasy. Jumaqyn tý­yn­dylarynda taqy­ryp­ty beıneleý aq pen qa­ra, jasyl men qyzyl, kók pen qyzǵylt, kúlgin men sary sııaqty qara­ma-qarsy tústerdiń qaı­shylyǵyna qurylyp, ja­­ryq pen kóleńkeniń qarsylastyǵy arqyly she­shiledi. Bul kórkemdik til “Máńgilik”, “Jekpe-jek”, “Allegorııa” sı­ıaq­ty eńbekterinde ar­pa­lys pen shıelenistiń syrtqy beınesi, ishki dı­namıkasy men qaı­shy­lyǵy kúsheıip, kú­res­tiń áserin týdyrady. Beıneleý tili ta­qy­ryp­tyń maǵynasyna sáıkes kelip, tutastyq quraı­­dy”, – degeni bar. Aıt­sa aıtqandaı, sol ádis aıtylmysh kartınadan da óz minezin jáne taýyp, kórermen kózimen baryp onyń baraqat júıkesine ulasady. Áp-sátte jaıylyp túsesiz. Osyndaıda “Áp, bá­re­keldi, kartına bolsa, osyndaı bolsyn!” deıtin pikirdiń aıtylyp qalary sózsiz. Hannyń taqymyndaǵy sulý sáıgúlik, shirkin, kartınanyń saltanatty qalpyn údete túsip, ásem basyp keledi. Qazaqtyń asyryp aıtatyn, “baspa-bas qyzǵa bermes” tulpar, qolbasshynyń aq, zerli shapanymen astasyp, tutasyp ketken. Bıpaz qoldy sheberden shyqqan er-turman men shylbyr-tizgin, úzeńgi, ómildirik bitken álgi saltanatty kúsheıte túsip, ıesiniń kemar beldigi men qolyna taqqan júzik tamǵamen yntymaq tabady. Bul da bolsa sýretshiniń qazaq halqynyń etnografııasyn, ǵasyr mólsherindegi qandaı qural-jabdyqpen tutynǵanyn dóp biletin suńǵylalyǵynan habar berse kerek. Sáıgúlik demekshi, sonaý epostardyń qoı­naýyndaǵy jylqymen ómiri birge batyrlardan tartyp, Isataıdyń Aqtabanǵa, kúni keshegi Ju­mataı Jaqypbaevtyń Kenejırenge degen ińkár­ligindeı tekti tuqymǵa erekshe bir súıis­penshilik Jumekeń boıynda da bar. Sodan bolar, sýretshi shyǵarmashylyǵynda Qambar ata balasy úıir-úıirimen júrgeni. “Tabyn”, “She­rý”, “Bet­pe-bet”, “Ańsaý” deıtin kartınalary bizdiń aıt­pa­ǵy­myzdy údete túsip, qysqa tildiń jetkize al­ma­ǵan tusyn, kem-ketigin toltyryp jiberedi! “Han táńiri” polotnosyn aıtyp jetkizýge biz se­kildi sýretshiniń shorqaq tili jete qoıar ma eken?!. ...О́zi de jaraý minip, qazaqtyń beıneleý álemindegi alańǵa qarǵyp shyǵa kelgen tulparynyń saýyrynan kún domalap: – “Áı, mundaıdy men de salamyn ǵoı!” – dep ákireńdep kelgendi demde sabasyna salar adýyn qýatpen, “Al, erip kórshi, kánekı!” – dep jaılap aıtyp, shashasyna shań juqpaı, taıpalyp bir jónelgende, kóz qaryqtyrady. Iá, Kereı men Jánibek qurǵan alyp mem­leketi birer ǵasyrdan soń el bolyp, ári qaraı ómir súrýi synǵa túsken shaǵynda, eldiń birligi, halyqtyń tutastyǵy jolyna ómirin sarp etken sardar obrazy – qazaqtyń beıneleý óne­riniń ǵana emes, halyqtyń qazynasyna qosylǵan som dúnıe. Qashanda jetpeıtin ýaqyt shirkinniń, Ju­me­­keńmen bir sát kezdestirip qalǵan sarań sátinde: – Súndetke otyratyn “jigittiń”, ashamaı qo­nyp, shashaq taǵynyp, taı minip, ákesimen úzeń­gilese áldebir saparǵa attanǵany týraly “Kıeli” deıtin sýretińiz bar. Maǵan erekshe unaǵan kartınanyń biri osy. Bul qazir qaıda, kimde?– deımin sýretshiden. – Mýzeıdegiler “Kıeli” dep aýdarypty ǵoı, bul o basta “Sakramentaldy” degen ataýǵa keletin sýret. Qazaqshada balamasyn tappaǵam. Ony aýdaryp ta keregi joq. Taqyryp kókeıin testi me, kórermen álgi sózdi ózi-aq izdep taýyp aldy. Nesine bárin shaınap aýzyna salamyz. Ol as bolyp jaryta ma? Súndet deıtin bizdiń balalyq kezimizdiń anyq bolyp, sanada taby qalǵan kadry ispetti. Tańerteńnen kóretiniń – syı-sııapat. Qorjynyń táttige, janqaltań teńgege tolyp, áı bir shalqıtyn keziń... Kartınadaǵy aıtpaq oı balaqaıdyń “mu­sylman” bolǵanynda emes. Baıaǵy atategimiz, ıslam kelmesten buryn-aq qadirlep-qasterlep ótken tazalyq deıtin kıeli nársesi jaıyndaǵy kartına. Bul – umyta salýǵa kúná, alyp tas­taý­ǵa esh bolmaıtyn, ata-babamyzdan jibi úzilmeı, birinen-birine berilip otyratyn eń bir sı­qyr­ly, taqy­ry­bynyń aıasy óte keń dúnıe. Qazir, As­tanada, Pre­zıdenttik mádenıet ortalyǵynda, – deıdi. Sýretshi portret jazý barysynda qarııalar obrazyna jıi bardy. “Jo­laýshy”, “Áke portreti”, “Tarıh”, “Danyshpandar”, “Tildesý” atty shyǵarmalary osy bir sózge dálel. “Qarııalar azaıyp bara jatqan” zamanda sýdaı tógiltip ósıet toqı­tyn, bordaı egil­tip aıat oqıtyn naǵyz qarttardy ańsap, sa­ǵynyp baryp túsiredi kenebiniń betine. Mundaıda kemeńger de aqyldy, bilimi asqan oıshyl, danagóı, bolashaqty boljaı biletin adamdardyń beınesin kez kelgen sýretshiniń júregi daýalap sala bermeıtinin qaperge alsaq, Jumaqyn Qaı­rambaev salmaǵy arta túsedi. Tálimdik mánge ıe, ónege-úlgi, týa bitti áýlıeler beınesin jasap oty­ryp, Jumaqyn sýretshiniń kókeıine so­lardaı qartaıa alamyz ba degen suraq keletindeı. Qolda bardyń qadirine jete aldyq pa, solardyń nusqaǵan jaǵymen júrdik pe? Áıtpese, Maıqy bı aıtqan ósıettiń nátıjesi qane, Móńke bıdiń boljaýy she, – deı me eken. “Meniń Abaıym” deıtin kartınasy da osy paıymymyzdyń bir parasy. Qudaıdyń qazaq peshenesine jazǵan ǵulama janyn sýretshi óz kózimen, kókirek kózimen kórip, óz tereńinen tanyp baryp kenep betine túsirgen. Mańdaıy kere qarys danyshpannyń portreti de ramaǵa syımaı, “aqylmannyń taǵdyry osylaı tarshylyqta ótedi” deıtin ısharamen bitirgen. Jumaqyn Qaırambaevtyń talantynan bir ǵana detaldyń sýretshi qaýymǵa ǵana emes, qazaq balasy úshin maqtanysh bolatyn jóni bar. Peterbordyń Ermıtajda Rembranttyń “Danaıa” atty kartınasy saqtaýly. Bul ózi – daqpyrty alysqa ketken sanaýly dúnıelerdiń biregeıi. Sol kartınany Jumekeń sol tustaǵy Le­nın­gradtyń Repın atyndaǵy Keskindeme, arhı­tek­t­ý­ra jáne músin akademııasynyń joǵary kýr­synda oqyp júrip, aılap otyryp kóshiredi. Ja­zyp bitir­gennen keıin, ádil qazylar tarapynan “túpnus­qaǵa eń jaqyndaǵan kóshirme” dep tanylyp, mór soǵylyp, akademııanyń sýret qoryna tabys etilipti. Jumekeń oqýdy támamdap, elge qaıtqan birer jyldan keıin mýzeıde turǵan jerinde túpnusqa “Danaıaǵa” áldebir delquly qospa shashyp jiberip, kartına ábden búlinip, toqsan paıyz boıaýy aǵyp ketedi. Alǵashynda óńdeýshiler abdyrap, artynsha es jıyp, “Danaıanyń” kóshir­melerin izdeı bastaıdy. Aqyry bári bir aýyzdan Jumekeńniń jazǵan nusqasyna toqtap, soǵan qarap otyryp túpnusqany qalpyna keltiripti! Áne, tas jarǵan qazaq talantynyń bir parasy! Endi bir sát, Jumekeńniń shyǵarmashy­ly­ǵy­nan ózge qandaı bel-belesi bar edi dep tóńi­re­gi­ńe qarasańyz – Temirbek Júrgenov atyndaǵy Kór­kem-óner akademııasynda otyz jyldaı sa­baq bergen ustazdyq qyzmeti túsedi nazaryńyzǵa. Qaırambaevtyń aldynan Dosbol Qasymovtaı, Talǵat Tileýjanov, Meıirjan Nurǵojın, О́mir­bek Jubanııazovtaı qazaqtyń beıneleý óneriniń tarlandarynyń ótkenine kýá bolasyz. “Kúl­te­gin”, “Otyrar shaıqasy”, “Kenesary han”, “Ush­aq-ushaq” atty myqty kartınalardy dú­nıege ákelgen osynaý has sheberler óz ká­sipqoı palıtrasyn Jumekeńniń aldynda ashqan edi. Bo­lashaqta ustazdan shákirt ozyp jatsa tek súıinish. – Báse, Qaırambaevtan oqyǵandar osylaı bolsa kerek-ti! – dersiz súıine. Biz ótken jazbalarymyzdyń birinde: “Bul kisiniń jurt aldyna shyǵyp alǵan marapaty da joqtyń qasy. Ánsheıinde kúmpildep, keıde bosqa soǵylyp jatatyn dańqtyń da shyńdaýyly Qaırambaevqa kelgende áredik, únsiz”, – de­genbiz. Endi, búgin sol dańq myrzanyń synalar shaǵy týǵan sekildi. Imenbeı baryp ıesin tabatyn sát keldi, Aqsarbas! Jeńis KÁKENULY, Mádenıet qaıratkeri, sýretshi.