Geteni aýdarǵan aýyl aqyny

Ulttyq akademııalyq kitaphanada kezekti bir mádenı shara ótýde. Bel­gili ǵalym, EUÝ-diń professory Se­rik Negımov aǵamyz jyr joldary­nan úzindi keltirip, ile-shala kitap­taǵy shý­maqtardy shuqshııa taldaýǵa kóshedi. Elordada aýyldan áli eshbir aqyn kelip mundaı shyǵarmashylyq kesh ótkizbegen. Farıza Ońǵarsynova, Aq­­ushtap Baqtygereeva, Qaırat Ju­maǵa­lıev, Serik Turǵynbekov syndy dúl­dúl­der men qazaqtyń biraz ta­ny­mal qa­lamgerleriniń óner keshi ót­ken, al biraq tap mynadaı jáıt asta­na tarıhynda tuńǵysh ret desek, asy­ra aıtqandyq emes. Aýyl aqyndary jyrlaryna pro­fes­sor aǵalarymyz da dál bulaı bu­ryn-sońdy zeıin qoıyp, oı órmegen. N­azar tigetindeı olar bul sekildi Ge­teniń 100-den asa óleń-jyrlary men “Reıneke túlki” dastanyn tárjima­lap­ty ma? Baqı men fánı týraly túsinigi ıslam qundylyqtaryna qurylǵan nemistiń uly aqyny Iogann Volfgang Geteni aýdaryp júrgen aýyldyń bul qaı shaıyry dep kim-kimniń de qyzyǵý­shylyq tanytary anyq. Zal túgel Serik Negımovtiń tal­daý­laryna qulaq túrip, uıyp qalǵan. – Birinshiden, Aıyp Nurdyń tili óte baı, ekinshiden, ózindik aqyndyq máneri aforızmderdi, rýbaılardy tý­yn­­datýǵa ıkemdilikti baıqatady. Ony oqyp otyrǵanda bir kezdegi Fır­doýsı, Rýdakı, Maqtymqulyny, jalpy musyl­man tarıhyndaǵy áıgili injý-marjan shyǵarmalardy, hadıs­terdiń bárin meńgergenin ańǵarasyz. Sodan keıin jalpy adamnyń ózi de bir qaıtalanbas qubylys emes pe? Kúni búginge deıin galaktıkalar zerttelip, juldyzdar áleminiń qyr-syry ashylǵanmen, adamnyń jan-dúnıesin áli kúnge deıin tolyq zerttep bitken eshkim joq. My­saly, Ybyraıdyń bir shyǵarmasynda aıtylady: Adamnyń boıynda jetpis túrli jaqsy minezben qatar jetpis túrli jaman minez de bar. Onda neshe túrli qubylystar, saryndar jetki­lik­ti. Al, endi Aıyp Nurdyń shyǵar­ma­laryn oqyp otyrǵan kezde osy se­zim­der boı bıleıdi. Ol óziniń týǵan ólkesin, Qa­zaqstannyń barlyq dala­syn, Alataýy men Qarataýyn, Qa­zyǵurty men Uly­taýyn bárin túgel qosyp jyrlaıdy. Syrdarııanyń boıynda týsa da sonaý Altaıdy, Saryarqany saǵyna sarynǵa qosady. Jáne de sulýlardy, perızat­tardy jyrlaıdy. Adamnyń ishki bolmysyn sýretteýge umtylady. “Jaqsylyqtyń jarshysy bolǵan aımaǵym, Týǵan jer, týǵan elim qaımaǵym” dep jyrlap, “Búginde qımas úsh burysh, úsh tilegim bar” deıdi. “Biri – Otanym, elim, týǵan jerim, Biri – bolashaǵym, urpaǵym, ul-qyzdarym, Biri – rýbaı, qıssa, hıkmet, dastandarym” dep ómir órnekterin kesteli óredi. Týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyn da, Bir tasyn da bermes em basqa jurtqa. Ata-baba súıeginen quralyp, Qany tamǵan Sol tastardan bıik-bıik záýlim Saraı saldyrar em, Bolashaǵym, urpaǵymnyń baqyt­ty ómir súrýi úshin” degen joldarǵa úńile qaraǵanda, bir jaǵynan úlken tájirıbe ıesi ekeni, ekinshi jaǵynan balaýsalyq, balǵyndyq ta qasıet barlyǵy baıqalady. “Pendemiz ǵoı, pendemiz, Bul jalǵan dúnıege, Bárimiz de meıman bolyp kelgen­biz”. Ras qoı! Dúnıe-jalǵan, qam­shy­nyń qysqa sabyndaı. “Bul jalǵan­nyń júzinde qara da ótken, han da ótken. Myr­za da ótken, baı da ótken. Batyr da ótken, bı de ótken. Oılap tursań, áleý­met, Shetine onyń kim jetken...” dep keshegi dúldúlder jyrlaǵandaı, adam­­dy tereń oıǵa batyryp tolǵan­ta­tyn mundaı qysqa qaıyrymdar óte kóp. “Qasqyr adam, aram dos, Júzi jyltyr, sózi bos”. Qandaı oımaqtaı oı. Osy jınaqtyń ishinde ıt pen mysyq, qasqyr men qoıan, qar­ly­ǵash pen surjylan sııaqty allegorııa­lyq óleńder bar. Kezinde tehnıkalyq ýnıversıtetti bitirip, ınjener bolsa, kele-kele óleń ja­zyp, rýhanııatqa bet burǵan azamat­tyń boıynda alýan ónerdiń bolýy neken-saıaq qubylys, – degen ǵa­lymnyń baǵasyna eshteńe alyp, qosa almaıtyn sııaqtymyz. Osylarǵa jaqynda Aıyp Nurdyń D. Qonaev týraly derekti spektakldi jazyp bi­ti­rip, al búginde “Taǵdyr” derekti ro­manyn jalǵastyryp jatqanyn qossaq, tipti bir ǵajaıyp syr tógiler edi. Shyǵarmashylyq keshte avtor­dyń kitap kórmesi ótti. “Júrek jylýy”, “Naz­er­kem”, “Ǵashyqtar áni”, “Saǵynysh sa­zy”, “Ýa, Darıǵa-aı”, “Altyn besik”, “Tý­ǵan jer” atty jeti-segiz jyr jı­na­ǵy jaryq kórse, “Kezdesý men qosh­tasý” kitabynyń alar orny óz aldyna bir tóbe. Jergilikti kompozı­torlar Ázi­ret Myrzalıev pen Bazarbek Búri­su­ly ánin jazǵan “Maqtaraldyń arý qyzy”, “Sa­­ryaǵashym mahabba­­tym”, “Ana júregi”, “Mól­dir mahabbat”, “Ǵashyq qyzǵa”, “Sa­­ǵynysh sazy”, “Boı­jetken”, “Jan sáý­lem”, “Sar­bazym” sııaqty birtalaı jyr­­la­­ry el arasynda keńinen oryndalyp júr. Án men jyrǵa árkimniń de jany qush­­tar bola berýi múmkin, biraq ta HH ǵasyrda ómir súrgen áıgili aqyn Qaı­ypnazar Áıtpenovtiń ádebı murasyn, arnaý óleń-jyrlaryndaǵy, dastanda­­ryndaǵy izgilik ustanym­dardy saralap, ǵylymı turǵyda zertteý, zerdeleý eki­niń biriniń qo­lynan kele bermeıtini belgili. Aqyn­nyń shejire, dastan­darynyń, ǵu­myr­namalyq-ómirbaıandyq, arnaý, joq­taý óleńderiniń janrlyq tabıǵatyn saralaýǵa, lırıkalyq óleń­deriniń tur­mys-salttyq negizderine, janr­lyq úlgilerine avtorlyq kórkem áde­bıet turǵysynda jańasha baǵa berý­ge, terme-óleńderine ǵylymı-teo­rııalyq taldaýlar jasaýǵa kelgende Aıyp Nur ǵalymdardyń burynǵy soqpaǵyna túspeı, ózdiginshe iz tas­taıdy. Árıne, aqyn Qaıypnazar Áıt­penovtiń ómiri men shyǵarma­shylyǵyn júıeli túrde ǵylymı zertteý jumys­tary 1995 jyly qolǵa alynǵany málim. Al onyń halyqqa tanylýy munan árirek kezeńnen bastalady. Ol 1964 jy­ly Shymkent qalasynda ótken res­pýblıkalyq aqyndar aıtysynda qazaq aýyz ádebıetiniń sheberi, jyrshysy re­tinde belgili boldy. Jyr alyby Jam­­byldyń 125 jyldyq mereı­toıy­­­­­na arnaıy shaqyrylǵan Qaı­yp­­nazar Áıtpenuly jetpisinshi jyl­dar­dyń basynda ádebıettanýshy ǵalymdardyń nazaryna iligip, birli-jarym eńbekter jaryq kórgenmen, munyń bári aıtýly tulǵanyń tutas shyǵarmashylyq qýaty­men salys­tyr­ǵanda teńizdiń tamshysyn­daı bo­lyp qala bermek. Aıyp aqyn Qaı­ypaqynnyń sol halyqqa áli jet­pegen eńbekteriniń úzilgen jibin qaıta jalǵaǵysy keledi. Qyzylqumda Aqbala esimdi kúıshi ótkenin jáne onyń birsypyra kúılerin sońǵy jyldary ǵana estip-bilip júrmiz. Keshegi “Qa­zaqtyń 1000 kúıi” jı­na­ǵyna engen kúıshiniń asyl mura­la­rynyń joǵalyp ketpeı, halqymen qaıta qaýyshýyna birden-bir sebepshi bolǵan aqynnyń Maılyqoja, Qu­lynshaq, Qulan, Molda Musa, Er­kóbek sııaqty aqyndardyń da óleń-jyrlaryn jattap alyp, urpaqtan urpaqqa taralýyna, búgingi kúnge din aman jetýine aıtarlyqtaı úles qos­­qanyn Aıyp Nur óz zertteýinde keńinen baıandaıdy. Osy esimmen qatar aqyn jyrlaryna tereń taldaý jasaǵan belgili ǵalym, marqum Kóbeı ­Seı­­­de­­hanulynyń eleýli eńbegin eske salyp ótedi. Bir ǵumyrǵa qurmet kór­setý arqyly ómirdiń kelesi bir jar­qyn betterine kezigip otyrý qashan­nan zańdy qubylys desek, mundaı ǵajaıyp taǵdyrdyń tóńireginen de qazaqtyń sondaı nebir aıtýly azamattaryn kóresiz. Qaı nárseni de keıingi ósip kele jatqan balǵyn sanaǵa bir paıdasy tıer me eken degen úmitpen sóz etemiz. Aıyp Nur zamandastyń jazǵandary shetinen ǵajaıyp dep aıta almaýymyz múmkin, ol týraly kóp adam bile de bermeýi múmkin. Biraq ta qolyna qalam ustap, óleń jazyp, nemistiń Gete aqynyn aýda­rýmen ári ǵylymmen aınalysyp júr­gen ınjenerdi birinshi ret kezik­tirýimiz. “Jigitke jeti óner de az” degen ǵoı halqymyz. Endeshe osy bir jyr­­­­­qumar, aqynjandy azamattyń ónege­sinen ózgeler úlgi alyp kórse qaıtedi? Sonda bálkim, keýdeńizdegi kózi ar­shyl­maı jatqan bir bulaq syńǵyr qaǵa jóneler?! Adam jany jazylmas bir jumbaq bolmasa, ómir qyzyq bola ma? Qarashash TOQSANBAI.