“Elektrondy” demokratııanyń keleshegi qandaı?

Elektrondy daýys berý qanshalyqty tıimdi? Demo­kra­tııa ulyqtylyǵyn qamta­masyz etýge aqparattyq tehnologııalar je­tildi me? Jýyrda osy máseleler boıynsha óziniń EQYU-daǵy tóraǵalyǵy aıasynda Qazaqstan qyzý pikirtalas uıymdastyrǵan bolatyn. О́tken aptada Venadaǵy Hofbýrg saraıynda EQYU aýma­ǵyn­da elektrondyq daýys berý máselelerine arnalǵan eki kúndik semınar bolyp ótti. Uıymdastyrýshylary – Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy jáne Demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary jónindegi bıýrosy (DIAQB). Alqaly májiliske EQYU-ǵa qatysýshy jáne áriptes elderdiń ortalyq saılaý komıssııalary ókilderi, halyqaralyq sarapshylar jáne úkimettik emes uıymdardyń ókilderi belsendi qatysty. Elimizdiń Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasynyń tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulov bastaǵan qazaqstan­dyq delegasııa OSK músheleri, EQYU janyndaǵy Turaqty ókil­dik jáne birqatar úkimettik emes uıymdar jetekshilerinen qu­ralǵan. Májilistiń ashylýynda sóı­le­gen sózinde Q.Turǵanqulov se­mı­nardyń taqyrybyn tańdaý kez­deısoqtyq emes ekenin atap ótti. О́ıtkeni, saılaý úderisi salasyna jańa tehnologııalyq sheshimder engizý jáne elektrondy daýys berý júıesin damytý kúrdeli, kóp­tarapty jáne kóp jaǵdaıda daýly másele bolyp tabylady. Ol semınarǵa qatysýshylardy elek­tron­dy daýys berýdiń ar­tyq­­shy­lyqtary men kemshi­lik­te­rin anyqtaý, oryn alyp otyrǵan má­se­lelerdi aıqyndaý jáne týyn­daýy múmkin problemalardy bol­jaý úshin ártúrli elektrondyq daý­ys berý júıeleri men quryl­ǵylaryn qoldanýdyń is-táji­rı­besimen belsendi pikir bólisýge shaqyrdy. “Búgingi kúni ártúrli elderdiń sarapshylary elektrondy daýys berý júıelerin odan ári qoldaný múmkindikterin árqalaı baǵalaı­dy jáne biryńǵaı opera­sııalyq jáne tehnıkalyq stan­darttardy en­gi­zýge, qaýipsizdik pen senim­di­likti qam­tamasyz etýge, saı­laý­shy­­lar­dyń, baı­qaýshylardyń jáne bar­lyq saılaýǵa qatysý­shy­lar­dyń qu­qyqtarynyń saqtalýy­na erekshe nazar aýdarady”, – dep atap ótti QR OSK basshysy. EQYU Demokratııalyq ınstı­týt­tar jáne adam quqyqtary jó­nindegi bıýrosynyń dırektory Iаnesh Lenarchıch elektrondy daý­ys berý júıelerin engizip otyr­ǵan memleketter, demokratııalyq saı­laýdyń EQYU mindetteme­le­ri­ne jáne basqa da halyqaralyq stan­dart­taryna sáıkes, saılaý úderi­siniń birtutastyǵyn qorǵaý boı­yn­sha sharalardyń qoldany­lýyn qam­tamasyz etýi, sondaı-aq aı­qyn­dyqty, eseptilikti jáne qoǵam tarapynan senimdi qam­ta­masyz etýdiń dástúrli daýys berý tásil­deri usynatyndaı kepildik­terin berýi tıis, dep atap ótti. Úsh jumys seksııasy bary­syn­da semınarǵa qatysýshylar EQYU-ǵa múshe elderde elek­tron­­dy daýys berýdi qoldaný, elek­trondy daýys berýdiń ha­lyq­­­ara­lyq standarttary, elek­tron­dyq daýys berýdi quqyqtyq retteý jáne halyqaralyq baıqaý, EQYU-ǵa múshe elder keńistiginde elek­tron­dyq daýys berýdi qolda­ný pers­pektıvalary syndy taqy­ryptardy talqylady. Semınarǵa qatysýshylar elektrondy daýys berý júıelerin engizý jáne qol­daný barysynda týyndaıtyn ke­leli máselelerdi aıqyndaýǵa jáne sheshilýi demokratııalyq saılaý ustanymdary men qaǵıdattary­nyń sózsiz saqtalýyna yqpal etetin bi­rinshi kezekti máselelerdi anyq­taýǵa múmkindik aldy. Osy sharaǵa daıyndyq boıyn­sha jumys aıasynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Ortalyq saılaý ko­mıssııasy men EQYU/DIAQB elek­trondy daýys berý jónin­de­gi halyqaralyq qujattar sholýyn, sondaı-aq basqa da baspa mate­rıaldaryn ázirlegen bolatyn. Onyń syrtynda “Saılaý” AAJ-dyń qoldanystaǵy jabdyǵy qoı­ylyp, semınarǵa qatysýshylarǵa ózindik beıresmı mını-referen­dýmǵa qatysyp, “Siz elektrondy daýys berýdi paıdalanýdy qol­daı­syz ba?” degen suraqqa jaýap berý usynylǵan. Semınardyń Latvııa OSK tór­­aǵa­sy Arnıs Sımdarstyń jetek­shi­ligimen ótken elek­tron­dy daý­ys berý boıynsha kózqa­ras­tarǵa ar­nalǵan birinshi otyry­synda ártúrli elderde elektron­dy daý­ys berýdi qoldaný tájirıbesi boı­ynsha negizgi baıandamalarmen Re­seı OSK tóraǵasy Vladımır Chý­rov, Tallınn tehnologııalyq ıns­tıtýtynyń professory Ýlle Ma­dıse (Estonııa), Belgııanyń Fe­deraldyq memlekettik qyzmet bas dırektorynyń Saılaý jónindegi basqarmasynyń basshysy Stefan de Mıýl jáne AQSh-tyń Elek­torattyq kómek jónindegi komıs­sııasynyń tóraǵasy Donetta De­vıdson hanym sóıledi. Odan keıin bolǵan pikirtalas kezinde birqatar elderdiń saılaý organdary men úkimettik emes uıymdarynyń ókilderi, sonyń ishinde Qazaqstannyń ókilderi – “Saılaýdy baıqaý jónindegi ko­mıtet” qoǵamdyq birlestiginiń sa­rapshysy, professor Qazbek Jı­ren­shın jáne “Qazaqstan Respýb­lıkasy OSK Injenerlik-tehnı­ka­lyq ortalyǵy” memlekettik kásipornynyń dırektory Qanat Ar­saqbaev sóz sóıledi. Sóz sóılegenderdiń kópshiligi saılaý úderisinde zamanaýı aqpa­rattyq-kommýnıkasııalyq tehno­logııalardy qoldanýdyń qajetti­gin jáne demokratııalyq saılaý sala­syndaǵy halyqaralyq stan­dart­tar­dyń saqtalýyn kepilden­diretin biryńǵaı tehnıkalyq jáne ope­rasııalyq standarttardy ázirleý qa­jettigin qoldaıtyn pikir bil­dirdi. Semınarǵa qatysqan meıman­dar Qazaqstan tóraǵalyǵy usyn­ǵan taqyryptyń der kezinde kóte­ril­genine ári EQYU qaýym­dastyǵy úshin ózekti ekenine basa nazar aýdartty. Mysaly, Reseı Federasııa­synyń Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tóraǵasy Vladımır Chýrov, EQYU-nyń elektrondy daýys berý máselelerine arnalǵan sa­rap­tamalyq semınary qa­zaq­standyq tóraǵalyqtyń mańyzdy basta­ma­larynyń jáne jetistik­teriniń biri bolyp tabylatynyn aıtty. Onyń pikirinshe, qazaq­standyq tarap usynǵan semınar­dyń taqyryby EQYU-nyń gýmanıtarlyq ólshe­miniń aıasyn­daǵy pikirtalastar úshin eń ózekti jáne eń mańyzdy taqyryptyń biri bolyp tabylady. “Qazaqstan uıym tóraǵasy retinde saılaý úderisi men jańa teh­nologııalarǵa arnalǵan asa qyzyq taqyryp usyndy”, – dedi EQYU/DIAQB dırektory Iаnesh Lenarchıch. Onyń semınar kezinde bildirgen negizgi oıy – ár el daý­ys berý tásilin ózi tańdaýy tıis. Jıynǵa qatysýshylar Qa­zaq­stan tarapyna osynaý paıdaly pikir­talasty uımdastyrǵany úshin alǵystaryn bildirip, qezdesýden alǵan qanaǵattanýshylyǵyn ja­syr­mady. Talǵat JUMAǴULOV, “Egemen Qazaqstan” – Venadan. ---------------------------------- Sýretti túsirgen avtor.