EQYU-2010: Qazaqstannyń tabysty qadamdary

Qazaq eli uıymǵa tóraǵalyq barysynda kórshi Qyrǵyzstanda oryn alǵan oqıǵalardy retteýge bar kúshin saldy. Elbasy Nursultan Na­zarbaev tikeleı ózi ondaǵy jaǵdaıdy turaq­tandyrý úshin BUU basshylarymen, AQSh, Reseı prezıdentterimen jáne Eýropa Odaǵy jetekshilerimen keńese otyryp, qyrǵyz eliniń jańa jáne burynǵy basshylyǵymen kelis­sóz­der júrgizdi. Arnaıy ókilder jiberip, eldegi ahýaldy ýshyqtyrmaý joldaryn qarastyrdy. Qazaqstannyń álemdik kóshbasshylarmen keli­silgen kúsh-jigeri bul elde oryn alýy yqtımal azamat soǵysyna jol bermedi. Bul postkeńestik keńistikte qaqtyǵysty birlesip tıimdi retteýdiń alǵashqy tájirıbesi boldy. Jaǵdaı rettelgen soń, memlekettegi turaqtandyrý sharalaryna at­salysty. Qazaqstan shuǵyl kómek retinde 10 mıl­lıon dollar bóldi. Azyq-túlik, qurylys mate­rıaldary, otynmen járdemdesti. Qazir kórshi eldiń aıaǵynan turýy úshin, búlingen ny­san­dardy qalpyna keltirý úshin 1 mıllıard dol­lardaı qarajat kerek. Qazaq eli endi osy má­selege dúnıe júzi elderiniń nazaryn aýdaryp otyr. Tóraǵalyq kezinde Qazaqstan Aýǵanstan máselesine de arnaıy kóńil bólip keledi. Bul elge qatysty EQYU-nyń jańa strategııasy qajet ekendigin kóterip otyr. Tek gýmanı­tar­lyq kómekpen shektelmeı, naqty turaqtandyrý tetikterin taýyp, iske qosýdy usynady. Bul rette Qazaq memleketi Londondaǵy halyqara­lyq konferensııada qýattalǵan, Aýǵanstandaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý jaýapkershiligin jergilikti bılikke kezeń-kezeńmen berýdi kóz­deıtin bastamany qoldaıdy. Kabýldyń eldegi saıası kúshtermen birge talıbandy da beıbit ómirge tartyp, qantógisti toqtatý maqsatyndaǵy áreketterin qýattaıdy. Qazaqstan Aýǵanstan­daǵy tynyshtyqty qalyptastyrý úshin óńirge yńǵaıly degen aýyl sharýashylyǵy sııaqty sa­lalardy damytý baǵdarlamalaryn júzege asyrý qajet dep esepteıdi. Sondyqtan bizdiń el aýǵan azamattaryn óz joǵary oqý oryndarymyzda oqytý úshin quny 50 mıllıon dollar bolatyn bilim baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bastady. Oǵan sáıkes, 2010-2018 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda myń aýǵan stýdenti joǵary bilim alatyn bolady. Sonymen birge, tóraǵa el EQYU aýmaǵyn­daǵy “sozylmaly” qaqtyǵystardy retteý jaıyna da mán berip otyr. Bul arada negizinen Taýly Qarabaq máselesine qatysty kelissózder júrgizildi. Armenııa men Ázerbaıjan prezı­dent­terimen “sozylmaly” qaqtyǵystar jónin­degi arnaýly ókilimiz birqatar kezdesýler ót­ki­zip, taraptardy ymyrashyldyqqa shaqyrdy. Buǵan qosa Dnestr jaǵalaýy elderi arasyndaǵy ke­lispeýshilikterdi retteý joldary da py­syqtalyp keledi. Qazaqstan tóraǵalyq barysynda taǵy bir jahandyq mańyzy bar aýqymdy máselege nazar aýdardy. Bul – EQYU-nyń aıasyn keńeıtý jaıy. Memleketimiz eýrazııalyq qaýipsizdiktiń kontınentaldyq tuǵyrnamasy týraly ıdeıany usyndy. Bizdiń el eýropalyq qaýipsizdik uǵymy kontınenttik aıadan áldeqaıda shyǵyp ketkenin ashyq kótere aldy. Nátıjesinde uıym basqo­sýlarynda eýroatlantıkalyq jáne eýrazııalyq qaýipsizdik uǵymdary jóninde pikir aıtyla bas­tady. Ystambuldaǵy Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń úshinshi sammıti aıasynda AО́SShK men EQYU-nyń alǵashqy ınstıtýttyq forýmy bolashaqta mundaı transkontınentaldyq qaýipsizdik beldeýin qurýǵa naqty negiz de qalady. “Qazir­diń ózinde Eýropa úshin bir saıasat jáne Azııa úshin múldem basqasyn ázirleý múmkin emestigin moıyndaý qajet. Uzaq merzimdi josparda bul keńistiktegi turaqtylyqty transeýrazııalyq qaýip­sizdik júıesin qurý jolymen nyǵaıtýǵa bolady” – dedi Qazaqstan Prezıdenti EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mınıstrleriniń Almatyda ótken beıresmı kezdesýinde. Elbasy Nursultan Nazarbaev eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa úderisin de qalyp­tastyrý kerek dep esepteıdi. О́ıtkeni kezinde Jibek joly arqyly baılanys ornatqan Eý­ropa men Azııa turǵyndary búginde jer betin­degi halyqtyń úshten eki bóligin quraıdy. Eýr­azııa kontınenti qazirgi kúni álemdik ónimniń jartysyn óndiredi. Buǵan deıin túrli saıası bloktarǵa bólinýdiń saldarynan bul úlken áleýet tolyqqandy jumys istegen joq. “Men Eýrazııa sýbkontınentinde tereń de dáıekti ıntegrasııalyq úderisterdiń senimdi jaqtasy­myn jáne eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizgi qaǵıdattary men baǵyttaryn beıneleıtin bir­tutas qujat ázirlenýi qajet dep sanaımyn. Bul qujat daǵdarystan keıingi naqtylyqtardy jáne álemniń orta jáne uzaq merzimdi pers­pektıvadaǵy damý úrdisin eskerýi tıis”, – dedi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysynyń oıynsha, eýrazııalyq ıntegrasııa negizinen 7 baǵyt boıynsha damýy tıis. Birinshiden, saýda qatynastaryn keńeıtý úshin shekarany ashý kerek. Ekinshiden, Eýropa men Azııa arasyndaǵy baılanysty jedeldetetin kólik-kommýnıkasııa ınfraqurylymyn damytý qajet. Úshinshi másele – ınvestısııa men teh­nologııa almasý úshin jaǵymdy ınvestı­sııalyq ahýal qalyptastyrý. Tórtinshi – turaqty qar­jy júıesin qurý úshin Azııa men Eýropadaǵy qarjy rynoktaryn ıntegrasııalaý. Besinshiden, jańa qýat kózderin tabý úshin elder arasyndaǵy ǵylymı baılanystar damýy tıis. Altynshydan, adam resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin kóshi-qon saıasatyn retteý, jetinshiden, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, tepe-teńdikti saq­taýǵa jaǵdaı jasaý. Nursultan Nazarbaevtyń piki­rinshe, eki qurylyqtyń qaq ortasynda turǵan Qazaqstan eýrazııalyq ıntegrasııanyń bastamashysy jáne úılestirýshisi bola alady. Bul EýrAzEQ, Keden odaǵy sııaqty ıntegra­sııalyq birlestikterdiń qurylýyna tikeleı sebepshi bolǵan Qazaq eli basshysynyń jańa usynysynyń mańyzy zor. Ashyq ta kedergisi joq zańmen rettelgen aýqymdy keńistik turǵyndary úshin saýda qyzyp, barys-kelistiń ońaılaýy tıimdi ekeni sózsiz. Qazaqstan – dúnıe júzine ultaralyq tatý­lyq pen dinaralyq kelisimniń ózindik úlgisin usyna alǵan el. EQYU-ǵa múshe memleketter eli­mizdiń bul saladaǵy tájirıbesin eskerip, onymen jaqynyraq ári keńirek tanysýǵa qy­zyǵýshylyq tanytty.Osyǵan oraı Astanada EQYU-nyń toleranttylyq jáne kemsitpeý­shi­lik jónindegi joǵary deńgeıdegi konferensııa­sy ótkizildi. Onda bizdegi tatýlyq úlgisi álem el­de­rine jan-jaqty tanystyryldy. Jer ja­handaǵy dinaralyq, ultaralyq kelispeýshilik­terdi retteý joldary talqylandy. Tóraǵalyq barysynda eń bastysy EQYU-ǵa múshe elder basshylarynyń sammıtin Astanada ótkizýge qol jetkizildi. Mine, EQYU-ǵa tóraǵa bolǵan 8 aıdyń ishinde Qazaq eli osyndaı aýqymdy da keleli ister­di júzege asyrdy. Qazaqstan bedeldi uıym­­dy basqarý barysynda tyń bastama­larymen, belsendi áreketterimen erekshelendi. EQYU-nyń burynnan qalyptasqan qyzmet aıasyna jańasha lep pen serpin ákeldi. Onyń áli de paıdalanylmaı jatqan múmkindikterin ashýǵa, jumysyn jetildirýge, qurylymdyq ózgerister jasaýǵa baǵyttalǵan batyl usynystar jasady. Qazaqstan halyqaralyq saıasattyń qyr-syryn meńgergen órkenıetti jáne jańashyl el eken­digin baıqatty. О́zge memleketterdiń jetis­tik­terinen úırene otyryp, óziniń de qol jetkizgen belesterin tanyta alatyn el ekendigin kórsetti. Erkin BAIǴABYLULY, jýrnalıst.