О́rkenıetti kúres izashary

Kórnekti qoǵam qaıratkeri Baqytjan Qarataevtyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı Aqtar túrmesiniń jalǵyz kisilik ka­me­rasynda sarylyp jatqan qart Qa­ra­taev ózine ózi: “Bolshevızm ókimet ba­synda qala ala ma? – degen saýal qoı­dy. Artynsha: “Ol, menińshe, ózderin óz­deri ókimet etkenderdiń tirshiligi toq­taǵanǵa deıin bılikte tura alady!” – dep óz suraǵyna ózi eńse kótere jaýap berdi. “О́zderin ózderi ókimet etkender” d­e­­geni – ózin abaqtysyna jaýyp tastaǵan kazak áskerı úkimeti... Qapasta qajyp, bostandyqty ańsap za­ryqqannan beri serigi etip kele jat­qan kúndeligi betterine ol odan ári: “Bol­shevızm sahnadan aýyspaly kezeń­niń mindetin ótep baryp ketedi, ol óz ornyn beıbit, jasampaz jáne atap aıtý kerek, sosıalıstik turpattaǵy ókimet­terge beredi. Ázirge bolshevızm kúlli eski ári irip-shirigen dúnıeni kúıretýshi máninde áreket etýde. Al jasampazdar – basqa adamdar bolady...”, – dep jazdy. Bárimizge málim, bolshevıkter partııasy bılikte jetpis jyldan astam ýaqyt turǵannan keıin ǵana tuǵyrynan taıǵan-dy. Tóńkerispen bastaǵan ákim­shilik ǵumyryn tóńkerispen, abyroısyz doǵarǵan. Sondyqtan da, osynaý bı­leýshi partııa haqynda Baqytjan Qara­taevtyń 1918 jyly jazyp qaldyrǵa­nynyń, qazirgi dáýir bıiginen qaraǵanda nebir oıǵa jeteleıtin qyzyq paıym-boljam ekeni daý týdyrmaıdy. Al bolshevızmniń kúni túptiń-tú­binde ótkinshi bolatyndyǵy haqyn­daǵy bul sózderdi jazyp otyrǵan tutqyn Ba­qyt­jan Qarataevtyń ózi de bolshevık bolatyn. Ol, ólkege iri demokrat, qoǵam qaıratkeri, halyq muńyn joqtaǵan el aǵasy, abzal azamat retinde áıgili aqbas qart, Oraldaǵy bolshevıktik sovdeptiń jumysshy, sharýa, soldat depýtattary oblystyq keńesiniń múshesi ári ádilet komıssary retinde tutqyndalǵan edi. 1918 jylǵy naýryzdyń 28-inen 29-yna qaraǵan túni Oral kazaktarynyń áskerı úkimeti (voıskovoe pravı­telstvo) qalada kontrrevolıýsııalyq tóńkeris jasady. Sonyń aldynda ǵana Máskeýde jumysshy, sharýa jáne soldat depýtattarynyń tótenshe IV bú­kil­re­seılik sezi jumys istep, Brest bitimi týraly kelisimdi maquldaǵan-dy. Sezge delegat bolyp qatysyp qaıtqan Oral sovdepi atqarý komıtetiniń tóra­ǵasy Petr Iosıfovıch Dmıtrıev ob­lys­tyq sezde arnaıy baıandama ja­saǵan bola­tyn. Oral keńesteriniń sezi Brest bi­timine qoldaý kórsetken qarar qa­byl­da­dy. Sondaı-aq, tap sol tusta ótip jat­qan Oral kazaktarynyń sezine ókilder jiberip, Keńes ókimetin moı­yndaýǵa sha­qyr­dy. Belgili mólsherde sovdep qura­my­na saılaýǵa óz ara­la­rynan múshe bo­lýǵa laıyqtylar tizimin berýdi usyndy. Alaıda áskerı úkimet sovdeptiń usy­ny­syn ersi kórip, qabyl alýdan bas tartty. Baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan kazaktar Oral qalasyndaǵy kóne shirkeýge jıylyp, bolshevıkterge qarsy qasyq qany qalǵansha kúresýge ant ishisti... Áskerı úkimet sovdep músheleriniń kópshiligin tóńkeris jasaǵan alǵashqy túnniń ózinde-aq ustap úlgergen-di. Qa­ladan bolshevıkterdiń az ǵana bóligi qa­shyp shyǵa aldy. Sol azshylyq ishin­de Ádilet komıssary Qarataev ta bar-dy. Biraq, kóp uzamaı, aq kazaktar ony óz po­selkesindegi úıinde jatqan jeri­nen tutqynǵa aldy da, Oralǵa ákelip abaq­tyǵa japty. Sodan ol túrmeden 1919 jylǵy qańtardyń 24-inde, Oral qalasyn aqtardan Qyzyl Armııanyń atty áskeri azat etkende bir-aq bosandy. Tutqyndalǵan kúni ózinen jaýap alǵan áskerı úkimet tergeýshisine Ba­qyt­jan Bısáliuly kazaktar tóńkeri­siniń zańsyzdyǵyn áshkerelep jaýap bergen-di. Ony á degende atý jazasyna kesý uıǵarylǵan edi, alaıda, bılik onyń ólkedegi bedelin eskermeı tura alma­dy... Sodan ol jylǵa jaqyn jeke ka­merada qamaýly jatty. Sonda da, saǵyn syndyrmaı, kúndeligine: “...Men áskerı úkimetke Qazan revolıýsııasy men Keńes ókimetin kazaktar múddesi úshin, ózara qyrqys pen qantógisti boldyrmaý úshin moıyndaýdy usynamyn”, – dep jazdy. Ol jańa úkimetti jumysshylar ǵana emes, san mıllıon sharýa qulshyna qol­da­­ǵanyn, kazachestvonyń bul nópir kúsh­ke qarsy turýǵa shamasy jet­peı­tinin aıtty. Sonaý qalyń buqara qaharyn kórip-tanı bilýge ózin abaq­tyda ustap otyrǵandardy shaqyrdy. “Eger ózimizdiń týǵan Keńes ókimetimiz bar bolsa – Ekinshi Nıkolaı nemese Kerenskıı, ne­mese tipti Quryltaı jı­nalysy (Ýchre­dı­telnoe sobranıe) qaı saıtanyma kerek!” – dep aǵynan ja­ryla jazypty osynaý qart tutqyn Ke­ńes ókimeti jaý­larynyń túrmesinde jatyp, dápteriniń betterinde. Munysy, árıne, jáı tebirenis emes-ti. Qarataev Keńes ókimetin tutqynǵa túsýden kóp buryn nasıhattap júrgen. Sondyqtan, túrmeden shyǵysymen, ony sózben de, qarýmen de qorǵaýǵa bilek sybana kiristi. Oral oblystyq keńe­siniń qazaq bólimin basqardy, qazaq ji­git­terinen erikti atty ásker brıgadasyn uıym­dastyrdy. Shyǵys maıdany qura­myn­daǵy tórtinshi armııanyń qazaq brı­gadasynda saıası bólim bastyǵy boldy. Qorshaýda qalǵan Oral qalasyn azat etýge qatysty. “Qarataev joldas alǵash­qy qazaq qyzyl gvardııashylary men qy­zyl partızandarynyń biri edi”, – dep jazdy ol qaıtys bolǵanda, 1934 jyl­ǵy 27 tamyzda “Aktıýbınskaıa pravda” gazeti. Qyzyl partızan Qarataev azamat so­ǵysynyń ot-jalynyn keshe júrip, bolashaq Qazaq avtonomııasynyń máse­lelerin kótergen uıytqy top qura­myn­da birqatar eleýli is tyndyrdy. 1919 jyl­ǵy 24 shildede Reseı Federasııa­sy­nyń Halyq Komıssarlary Keńesi ony Qazaq ólkesin basqarý jónindegi Ás­ke­rı-revolıýsııalyq komıtetiniń múshe­ligine taǵaıyndady. Bir qaraǵanda, tekti tuqym ókiliniń jarly-jaqybaılar jaǵyna oılanbas­tan shyǵyp, jańa ókimet úshin jan aıamaı kúresýi tańqaldyrady. Kezinde ony son­daı kózqarasy úshin alash qaı­rat­ker­leri unatpaǵan-dy. Ol jaıynda shet­elden Mustafa Shoqaev ta jaǵym­syz sózder jazdy. Bolshevık Qarataev ta alash­tyq­tar ustanymyn qabyl alǵan emes. Alaıda onyń bul áreketinde túsinýge bolmaıtyndaı esh oǵashtyq joq edi. Qarataevtyń dúnıetanymy osy jolǵa ony sanaly túrde alyp keldi... Baqytjan Bısáliuly Ábilqaıyr hannan tikeleı taraǵan butaqqa jatady. 1860 jyly Oral oblysyndaǵy Dáý­letjan sultannyń shańyraǵynda dúnıe­ge kelgen kishkene Baqytjandy úlken ákesi (Ábilqaıyr hannyń nemeresi, Nuraly hannyń balasy Qarataı hannyń uly) Bısáli sultan baýyryna basqan kórinedi. Jas sultan áýeli aýyl mek­te­binde, sosyn Orynbor gımnazııasynda oqı­dy. 1886 jyly ımperatorlyq Sankt-Pe­ter­býrg ýnıversıtetiniń zań fa­kýl­tetine túsip, ony 1890 jyly, betine “ISPÝ. 1890. Karataev” dep aty jazyl­ǵan kishi altyn medalmen aıaqtap shyǵady. Qarataevtyń azamattyq kózqa­ra­sy shákirt shaqtarynda, jas kezinde, sol tustardaǵy okıǵalar syryn zerek túsiný oraıynda qalyptasty. Onyń mektep pen gımnazııada oqyp júrgen jylda­rynda patsha ákimderi ómirge engizgen, qazaq turmysyna qolaısyz tıgen, halyq qalamaǵan reformalarǵa oraı úlkendi-kishili tolqýlar týǵan bolatyn. Basqarý laýazymdarynan alastatylǵan tóre tu­qym­darynyń jaı-kúıi, ondaı sharanyń sebep-saldary, otarlyq ezgiden kúızel­gen el tirshiligi, t.s.s. kóz aldynda kól­beńdegen san-alýan sú­reń­siz jáıt bitken oqý-bilimge talpynǵan jas sultandy oıǵa batyrmaı qoıma­ǵany haq. Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgen shaǵynda Sankt-Peterbýrgtegi stýdent­tik jıyndar men tolqýlarǵa qatysyp tu­rýy da kóp nárseni anǵartsa kerek. Oǵan ıns­­pektor áldeneshe márte es­kertý ja­sap, budan bylaı ondaı ruqsat etil­megen jınalystarǵa qatysýǵa tyı­ym salyp otyrǵan. Zertteýshi Mustafa Ys­maǵulov kezinde onyń stýdenttik is-qa­­ǵazynda sondaı eki qolhat saqtal­ǵanyn jazǵan-dy. Otarlaýshy jáne otarlanýshy jurt ókil­deriniń ara-qatynasyn ol jas­ta­ıy­nan sarapshyl, ańǵarympaz, synshyl kóńilmen baǵamdap júrgen. Buǵan Qa­rataevtyń qoljazbalarynyń birindegi myna joldar kýá: “...kırgız-qaısaqtar nelikten orys chınovnıkteri men meke­melerine kelgende jalǵan sóıleýge já­ne aldaýǵa beıim degen suraqqa Arǵyn rýyndaǵy tómengi shekti butaǵynyń bedeldi qazaǵy, Shegen batyrdyń ne­meresi Qorǵanbek Birimjanov 1886 jyly, meniń Peterbýrg ýnıversıtetiniń stýdenti kezimde, Torǵaı oblysynyń áskerı gýbernatory general-leıtenant Barabashqa meniń kóz aldymda bylaı dedi: “Qazaq halqynyń danalyǵy aıta­dy, eger sen orys chınovnıgine shyn kó­ńil­den, júregińmen aqtarylyp shyn­dyq­ty aıtsań, ol saǵan senbeıdi, al eger sen oǵan qıystyryp turyp, sheber tilmen ótirik aıtsań, qulaı senedi”. Qor­ǵanbek Birimjanovtyń bul sózderi aqıqat bolǵandyqtan da, sarızm chınovnıginiń betine túkirilgen tereń de ashy ájýaǵa toly qaqyryq edi...” ISPÝ-di támamdaǵan soń Baqytjan Qarataev Pravıtelstvýıýshıı (bılik aıtýshy, basqarýshy) senattyń ekinshi departamentine qyzmetke qaldyrylady. Bul oqıǵany “Dala ýálaıaty gazeti” qazaqtar úshin úlken jetistik retinde qýana jarııalaıdy. Alaıda Basqarýshy senat Qarataevty óziniń aıbarly qabyrǵasynda uzaq ustamaı, Kýtaısı qalasyna tergeýshi etip jiberedi. Bul jáıt 1891 jylǵy Dala erejesiniń qabyldanýymen tustas keledi. Sodan Baqytjan Bısáliuly qazaq­tyń kóshpendi turmysyna jańa lań ákelgen ereje kúshine enip bolǵan soń, 1897 jyly ǵana grýzınder ortasymen qoshtasyp, týǵan jerine oraldy. Elindegi qyzmetin ol halyqka zań turǵysynan járdemdesýden bastaıdy, zań qyzmetterin atqaryp, qorǵaýshy bolyp isteıdi. Odan birtindep aǵartý isine aralasa kele, qoǵamdyq-saıası ju­myspen keń kólemde shuǵyldanýǵa bet burady. Imperııanyń joǵarǵy keń­se­sinde, sondaı-aq Grýzııa syndy ózge de otar ólkesinde qyzmet atqarý arqyly kózi ashylyp, ysyla túsken qoǵam qaıratkerin patsha ókimetiniń josparly túr­de júzege asyryp kele jatqan otar­laý jumystarynyń qazaq halqy úshin qaıǵyly saldarlary: jerdiń tarylýy, dinge, oqýǵa, kúnkóriske aıtýly qysym kórsetilýi qatty tolǵandyrady. Qarataev patshanyń 1905 jylǵy “17 aqpan reskrıptine” sáıkes, petısııa naýqanyna qatysty. Shildede bir top ult depýtasııasyn bastap baryp, Ekinshi Nıkolaı patshanyń qabyldaýynda boldy. Onda qazaqtardyń dinı ılany­myn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jáne jo­balanyp jatqan ókildik jıynǵa qazaq halqynyń ókili de jiberilýin suraǵan ótinishter bildirdi. Sol jyldyń sońyna qaraı Oralda “bes oblys delegattary sezin” ótkizýge muryndyq boldy. Jel­toq­sanda tuńǵysh Qazaq saıası par­tııa­syn qurdy. Áıgili “17 qazan manıfesi” jarııa bolǵan tusta, ortalyqta uıysqan konstıtýsıonalıst-demokrattar par­tııa­synyń baǵdarlamasy qazaq partııa­sy ustanymynyń negizine alynyp, onyń jer jónindegi taraýshasy qazaq muńyna laıyqtalyp qaıta tujyrym­daldy. Alaı­da qazaq konstıtýsııashyl-demo­kratta­rynyń bulaı etip ózinshe der­bes­tik kórsetýi Pıterdegi kadetter men olardyń baspasózinde qatty synǵa ushyrady. Baqytjan Qarataev 1907 jyldyń basynda ekinshi márte shaqyrylǵan Memlekettik dýmaǵa Oral oblysy qa­zaq­tarynyń atynan depýtat bolyp saı­landy. Dýma jumysyna qatysý úshin Pe­­terbýrgke júrer qarsańynda ol bas­pasózde óziniń ustanymyn – ımperııa parlamentinde qazaqtar atynan ókildik etkende atqarmaq bolashaq depýtattyq jáne qoǵamdyq-saıası qyzmetine baǵ­­darlama ispetti maqalasyn jarııa etti. Ony Orynbor qalasynyń tatar so­sıal-demokrattary shyǵaryp turǵan “Oral” gazetiniń betinde “Orys hal­qyna ashyq hat” degen taqyryppen 1907 jylǵy 7 aqpanda bastyrdy. Munda ol orys sharýalarynyń qazaq jerine kóshirilýine baılanysty bılik tara­py­nan keńinen jol berilip kele jatqan zańsyzdyq­tardy ashyp kórsetti. Qa­za­q­tar­dyń ata-baba qonysynan, tipti, tur­ǵyn jaıla­rynan zorlyqpen qýylý­yn, keıde jeke menshikterindegi malda­ryn da kúshtep tartyp alýdyń oryn alyp otyrǵanyn, sondaı óreskel qy­lyqtar sal­darynan qantógiske aparýly qaq­tyǵystar jıi baıqalyp júrgenin aıtty. Beıbit qazaq halqynyń zańdy ashý-yzasyn týǵyzyp turǵan álgindeı jáıt­terdi baıyppen saralaı kelip, orys parlamentine múshe retinde Pı­terge attanǵaly otyrǵan osynaý qazaq ýákili: “Biz bulardy orys halqyna jaýlyq qarym-qatynasta bolǵandyqtan emes, dostyq kóńilden aıtyp otyrmyz, – dep jazdy. – Orys halqy bizge dushpan emes, bizdiń onymen ortaq dushpanymyz bar, ol – patshalyq samoderjavıe-dúr... biz bylaı oılaımyz: eń aldymen Re­seıdiń óz ishinde jeke adamdarǵa, ka­bınetke, monastyrlarǵa bólingen jáne basqa da jer-sý jersiz sharýalardyń qo­lyna berilýge kerek, al kúlli el bo­ıyn­sha jer bitken halyq menshigi re­tinde tanylýǵa tıis. Bul úshin eldiń barsha joǵarǵy ókimeti halyqtyń óz qolyna ótsin. Samoderjavıe bılikten ket­pe­ıinshe – jer máselesi oń she­shil­meıdi, son­dyqtan da biz jer úshin kú­res­ti Reseıdiń barlyq halqymen bir­lesip júrgizý nıetindemiz”. Osy sózderinen Baqytjan Bısá­liulynyń revolıýsııaǵa deıingi de, odan keıingi de is-áreketterin aıqyndaǵan maqsatyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Kóp­shilikke málim, ol II Memlekettik dý­manyń plenarlyq májilisterinde de, ózi múshe bolǵan agrarlyq jáne basqa komıssııalarda, odan tysqary, úkimet mekemelerinde de zor qajyr-qaıratpen qa­zaq halqynyń muń-muqtajyn joq­ta­dy. О́ziniń 1907 jylǵy 16 mamyrda Mem­lekettik dýma minbesinen sóılegen ataq­ty sózinde orys sharýalarynyń ba­syna túsken jaǵdaıdy qazaq de­pýtat­ta­rynyń túsinetinin, jandary shyn ashı­ty­nyn eskertti. Sondyqtan da, sha­rýa­lar ahýalyn jaqsartý máselesin olar­dyń turǵan aýdandarynda jerdi paı­dalaný múmkindikterin keńeıtý arqyly sheshýge yqylas bildirmeıtin Dýmadaǵy ońshyldarǵa ózderiniń uqsaǵylary kelmeıtinin aıta kelip: “Memlekettik dýma mynany este ustasyn – Reseıdiń óz ishindegi... júz otyz myń pomeshık múddesin qorǵaý úshin sharýalardy qazaq jerine kóshirip, olardy renjitýde, – dedi. – Memlekettik dýmanyń esinde bolsyn, qazaqtar sharýalardyń jer muqtajyn qanaǵattandyrý maqsatynda jeke ıelikterdegi jerlerdi kúshtep bólip alýdy qalaıtyn barlyq oppozı­sııalyq fraksııalarǵa árdaıym búıregi bura qaraıdy. Biraq mynany oılańyz­dar, qazirgi tańda osynaý pomeshıkterdi qutqarý úshin qazaqtardy jerinen ǵana emes, turǵan úıinen, jalǵyz baspa­na­sy­nan kúshtep shyǵaryp jiberip jatyr”. Ekinshi Dýmaǵa kelgen bette ol mu­sylmandar fraksııasyna tirkelgen-di. Qazaq isterin zań jolymen sheshýge ty­­rysqan belsendi áreketterin “3 maýsym tóńkerisinen” keıin de, III já­ne IV Memdýmalardaǵy musylman frak­­sııasy men toby arqyly jasap turdy. Áıgili Stolypın reaksııasy tusyn­da qazaq dalasyna kelip qonystaný­shy­lar sany kúrt artyp, shuraıly jer­le­rinen aırylǵan jergilikti halyqtyń ahýaly nasharlaı túsken-di. Qazaqtar­dyń tek qana jer tistep aman qalýyna bola­ty­nyn, sondyqtan tezdetip oty­ryqshy ómirge kóshýin Qarataev sol shaq­ta qatty nasıhattady. Ol aýyldas­tardyń zań pursat etetin mólsherde, uıysýshylar sanyna qaraı jer telimin keskizip alyp, sosyn sony qaýymdasyp paıdalanýyn oryndy dep bildi. Qonys­tarynan jappaı qýyp jiberýdi kózdegen úkimet saıasatyna jem bolmaı, tótep berý, tipti qarsy turý joly, onyń oı­ynsha – árkimge tıesili 15 desıatınalyq nor­ma­men egistikke jaramdy jerdi bólgizip alyp, qaýym bolyp ıelenýde jatyr. Mundaı áreket belgili bir aýyl­dar to­by­nyń egin egýge qolaıly alqap­­ty ıgerýine zań turǵysynan erik beredi, al telimder arasyndaǵy egistikke jara­maıtyn jerlerge mal jaıa berýge bolar edi dep paıymdady ol... Patsha úkimetiniń áriden oılas­ty­rylǵan josparmen júrgizilýi qatygez otar­laý saıasatynyń qurbany bolýdan saq­tarlyq tájirıbeni Qarataev ózi kórsetti. Ol 1910 jyly Oral obly­syn­daǵy Jympıty úıeziniń Shiderti bo­lysyndaǵy segiz kóshpendi aýyldyń adam­dary úshin jer kestirip alyp, ári dıqan, ári malshy tirligin úılestire jolǵa qoıǵan otyryqshylar poselkesin sal­dy. Bul qystaqtyń ekonomıkalyq tynys-tirshiligi týraly, sondaı-aq jal­py qazaq halqyn óz jerinde ornyq­ty­ryp qalýǵa jerdi qaýymdasyp paı­dalaný kepil bolady dep esep­tegen Baqytjan Bısáliulynyń saıası-áleý­mettik kózqarastary jóninde zertteýshi-ekonomıst Muhambetqalı Jaqsálıev jı­na­ǵan mol materıal men qo­rytqan tujyrymdar asa qyzyqty jáne áli mánin joıǵan joq. Shynynda, 20 ǵasyrdyń ba­synda, patsha úkimetiniń otar­shyl­dyq sharala­ry údep bara jat­qan shaqta, halyqty qol­da­nys­taǵy zań aýqymynda kóshpen­dilik ómir saltyn ózgertýge, mal basyn azaıtyp, onyń ónimdiligin art­ty­rýǵa, eginshilikpen, saýdamen aı­nalysýǵa, bi­lim alyp, ǵylymnyń qyr-syryn ıge­rýge úndegeni sul­tan Qarataevtyń birin­shi kezekte buqara qamyn oılaǵan kóre­gen qaıratker ekenin dáleldeı túsedi. Halyqty paıdaly iske ju­myl­dy­rýda dúrkindik basylym nasıhatynyń aıryqsha pármendi bolaryn anyq uqqandyqtan, qazaq zııalylary ulttyq gazet-jýrnaldar ashýdy qolǵa alǵany málim. Baqytjan Qa­rataev áýeli 1911 jyly Ordada, uzamaı Oralda shyǵyp turǵan “Qa­zaq­stan” gazetiniń uıym­dastyrýshysy ári qamqory boldy. Ara­ǵa az ýaqyt salyp, Troıskide “Aıqap” jýrnaly shyǵa bas­taǵanda qýanyshyn bildirip, shy­ǵarý­shylarǵa telegramma jiberdi. Sondaǵy Qarataev sultannyń jedelhaty kóshirme túrinde Ortalyq memlekettik muraǵatta saqtaýly tur. Ol óziniń qoǵamdyq-saıası jáne ekono­mı­kalyq oı-pikirlerin, ózin tolǵandyrǵan ózge de máselelerdi osy atal­ǵan eki basylymda jáne bulardan keıin shańyraq kótergen “Qazaq” ga­ze­tinde, sondaı-aq “Fıker” (Pikir), “Quıash” (Kún), “Vaqyt” (Ýaqyt) sekildi tatar ti­­linde jaryq kórgen baspasóz qu­ral­dary betterinde de úzbeı ortaǵa salatyn. Patsha úkimeti Baqytjan Bı­sáliulyn senimsiz adam dep bildi. Qupııa polısııa tyńshylary arqyly onyń ár basqan izin ańdyp júretin boldy. Qa­rataev ózin ańdýshylarǵa, zańger re­tinde, árıne, ilik bermeýge tyrysty. Se­rikterine de sondaı aqyl aıtyp júr­di. 1913-1914 jyldary qazaqtyń jigerli jas zııalylary el taǵdyryn áńgime eterlik quryltaı shaqyrý qa­jet­tigin jıi kótergen. Belgili demokrat, el syılaı­tyn aǵa retinde, Bákeńnen keńes sura­ǵan. Sonda Baqytjan Qarataev olardyń bastamasyn qyzý qoldaı oty­ryp, qu­ryltaı ótkizý úshin jergilikti óki­mettiń ruqsatyn alý qajettigin, ıaǵnı zańdy­lyq­ty saqtap baryp, halyq muńyn or­ta­ǵa salatyn jınalys ótkizýge qol jet­kizgenniń durys bolmaǵyn eskertken-di. Jamandy-jaqsyly zańdary bola tura, solarynyń ózin durys saqtamaý, qajet etse maqsattaryna qaraı buryp alý, álde múldem belinen basý degenińiz, ókinishke qaraı, ımperııadaǵy úıren­shikti sharýa-tyn. Qarataev ádilettilik jo­lyndaǵy kúresinde úkimettiń osy kem­shiligin nysanaǵa alyp otyrdy. Ásirese, 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy maı­dannyń qara jumystaryna bura­tanalardy shaqyrǵan belgili patsha pár­me­nine jaýap retinde týǵan tolqýlar se­bebin ol joǵarǵy oryndardyń zań­syz­dyqqa jol berýinen kórdi. IV Mem­le­kettik dýma tóraǵasyna, soǵys jáne ishki ister mınıstrlerine tapsyrǵan “Qa­zaq­tar jaıyndaǵy estelik jaz­ba­synda” ol zańnyń buzylǵan jerleri men olardyń saldarlaryn taldaı kelip, qazaq jigitterin soǵys qurylystaryna alýdy múldem toqtatýdy, nemese shaqyrý merzimin keıinge qaldyrýdy talap etti. Sheshimtaldyǵyn ol musylman­dar­dyń 1917 jylǵy Máskeý sezinde de kór­setti. Aqpan revolıý­sııa­sy týdyrǵan jańa saıası ahýalda ótken Reseı musyl­mandarynyń bul sezi Ýaqytsha úkimet­ti qoldap, orys-german soǵysyn jeńis­ke jetkenshe jalǵastyrý jaǵyn aıta bastaǵan. Uıymdas­ty­rý­shy­lardyń piki­rine Baqytjan Bısáliuly qo­sylmady. Ol bılikten ketken patsha ákim­shiligi bastaǵan, eldi kúızeliske ushyratqan soǵysty shuǵyl doǵarý qajet dep bildi. О́z oıynda qala beretininiń belgisi retinde, jıhangershilik soǵysty toqtatý kerektigin burynnan kóterip júrgen bolshevıkter partııasy qata­ryna kirdi. Bul 1917 jyldyń mamyr aıy bolatyn. Sodan, bolshevızm uranymen onshaqty jyl qyzmet etti. Qart qaıratkerdiń azamat soǵysyn­da sińirgen eńbekteri men Qazaq revo­lıý­sııa­lyq komıtetiniń múshesi retindegi qyzmetin akademık Salyq Zımanov óz kitaptarynda tııanaqty saralap tal­daǵan. Al onyń ár kezeńdegi saıası-qu­qyq­tyq kózqarastaryn qadirmendi aka­de­mıktiń shákirti professor Sáken О́z­bekuly egjeı-tegjeıli qarastyrdy. Atalǵan ǵalymdardyń jáne ózge de zertteýshilerdiń jazǵandarynan týatyn jalǵyz ǵana oı sol, Baqytjan Qarataev halqyna árdaıym paıdaly bolý jo­lyn­da adal eńbek etken úlken qaırat­ker edi. Ol el qamy úshin kompartııa mú­shesi de boldy, tek keıinirek, 1927 jy­ly, álde bolshevıkter isine kóńili tol­ma­ǵa­n­ynan ba, álde, 1934 jyly qaıtys bol­ǵanynda shyqqan nekrologta kór­setilgendeı, jasy ulǵaıyp, belsendi ju­mysqa aralasa almaımyn dep esep­te­geninen be, partııa qatarynan shyǵyp ketti. Halyq umytpaıtyn sońǵy bir erligi – 1932 jylǵy jazda Qazaqstannyń “jar­­ty patshasy” Fılıpp Goloshekın­di asharshylyq qyrǵynyn jasaǵan qyl­mys­ty saıasatyn betine basyp, Aqtóbe vok­zaly alańyndaǵy dúıim jurt kózinshe aıyptaǵany... О́miriniń sońǵy jyldary ol ǵylymı jumyspen shuǵyldandy. Artyna mol mura qaldyrdy. Onyń ólkedegi azattyq qozǵalystary jaıyndaǵy tarıhı sho­lýy búginde ǵylymı aınalymǵa engen. Orta­lyq memlekettik muraǵatta arnaıy “Qa­rataev qory” bar, zertteýshige mun­daǵy qujattar men materıaldardyń revolıý­sııa tarıhynan kóp maǵlumat bereri sózsiz. Baqytjan Qarataev – qazaq tarı­hyn­daǵy iri tulǵalardyń biri. Alaıda on­yń esimi men qyzmeti áli de óz deń­geıine laıyqty baǵasyn ala qoıǵan joq. Oǵan Keńes ókimeti tusynda uzaq jyl­darǵa sozylǵan tarıh ǵylymyndaǵy burmalaýlar sebep boldy. Ákesiniń revolıýsııalyq qyzmetin jurtshylyqqa burynǵy partııa tarıhy ıns­tıtýtynyń ǵalymdary qate túsin­dirip júrgeni jaıynda kezinde Zeınep Baqytjanqyzy Qarataeva áldeneshe márte másele kótergen bolatyn. Zeınep apaıdyń sondaı ótinishteriniń biri 1985 jyldyń sońynda respýblıkamyzdyń eń joǵarǵy sanattaǵy ókimet organynda qalaı qaralǵanyna osy joldar avtory kýá bolǵan edi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń tapsyrýyna oraı Qa­zaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ıns­tıtýty hatty tekserip, 1986 jylǵy 16 sáýirde jaýap qaıtardy. Sonda sol tus­taǵy eń quzyrly ǵylymı mekeme asa be­deldi basshysynyń qolymen: “Par­tııa ta­rıhy ınstıtýty Qazaqstan Kom­par­tııasy Ortalyq Komıtetiniń tap­syr­masyna oraı, B.B. Qarataevtyń qy­zy­nyń aryzdaryn taldaýmen áldeneshe ret shuǵyldandy”, – deı kelip, ony “Qa­­zaq­stannyń Oktıabr kezeńine de­ıingi feodal-baı ıntellıgentteri lı­de­riniń biri, kadet partııasynyń múshesi bolǵan”, – dep ómirderegin burmalań­qyraı sıpattady. Odan, aıyptaǵan sarynmen: Qa­rataev “1905 jylǵy shildede qazaq baı-feo­daldary men kadetteriniń dele­ga­sııa­syn basqaryp, II Nıkolaı patsha­nyń murageriniń týýymen quttyqtaýǵa bar­dy. Qabyldaý kezinde patshamen birge sýretke tústi”, – dep habarlady. Du­ry­­syn­da, patshanyń qabyldaýyna mu­ra­gerdiń jasqa tolýyn syltaýratyp kirip, qazaq ómiri úshin ózekti máseleler kótergen-di... Al onyń jer máselesindegi usta­ny­myna: “Agrarlyq máselede sarızmniń otarlaý saıasatyn qýattady”, – degen sózdermen, kópe-kórneý burmalanǵan baǵa berdi. Qarataevtyń 1907 jyly II Memlekettik dýma minberinen patsha úkimetiniń qazaqty jer-sýynan kúshtep aıyryp jatqan otarshylyq is-áre­ket­terin bar daýyspen áshkereleýi, 1910-shy jyldary belgili qazaq qoǵam qaıratkerleri Barlybek Syrtanov pen Álıhan Bókeıhanovqa úkimettiń pere­selen qorlaryn jasaýdaǵy qııanat­tary jaıynda kúıinip hat jazyp, kóshpeli halyqty otyryqshy etýge baǵyttalǵan is-áreketterge shaqyrǵany málim. Naq­ty úlgini onyń ózi kórsetti, aýyldas­ta­ry­nyń basyn qosyp, poselke saldy. Alaıda qazaq ıntellıgentteriniń kóbi ha­lyqtyń dala tósinde, salqyn samal ótinde, keń jaılaýda mal baǵyp, qymyz iship, kóship-qonyp júre berýin kósh­pen­diniń ózgertýge bolmaıtyn ómir sal­tyna balaǵan. Sondyqtan da Qarataev pen onyń jaqtastarynyń bastamasyna qoldaý kórsetpedi. Esesine, 10-shy jyl­dary evolıýsııalyq jolmen otyryq­shy­lanýyn serkeleri qalamaǵan kóshpendi halyq bolshevıkter 30-shy jyldary revolıýsııalyq tásilmen malyn sy­py­ryp alyp otyryqshylandyrǵanda shy­bynsha qyrylyp, ulttyq apatqa dýshar boldy. Qurmetti ǵylymı mekemeniń osylardy oıǵa almaı, beıǵylymı tujyrym jasaǵanyna qarnyń ashady... Odan, Qarataev “1918 jylǵy 29 naý­ryzdaǵy aq kazaktar tóńkerisi kezinde atqarý komıtetiniń basqa múshelerimen birge tutqyndalyp, 1919 jylǵy qańtarǵa deıin túrmede boldy”, – dep habarlaı otyryp, qyzyǵy, mynandaı sózderimen ókinish bildirgendeı bolady: “Tutqynǵa alynǵandardyń kópshiligi atylyp ketti, biraq ol tiri qaldy”. Tiri qalmaý kerek edi... О́ıtkeni... “Qarataev B.B. sovet qurylysyna qatyssa da, kommýnıstik partııanyń múshesi bolsa da, burynǵy ótken joly onyń ıdeıalyq pozısııasyna eleýli áser etti. Máselen, ol óz mańyna kúdikti, Keńes ókimetine jaǵynyp, jabylyp júrgen feodal-baı elementterin toptastyrdy”... Kommý­nıs­tik ıdeologııa kórigin qyzdyrýshy ǵy­lymı mekemege bul pikirleri ja­ra­satyn da shyǵar, onda osy ekpinmen odan ári: “Arhıvte bar qujattar B.B. Qarataevtyń kúrdeli de qaıshylyǵy mol ómir jolynan ótkenin kýálandy­ra­dy. Keńes ókimetin moıyndap, RK(b)P qataryna óte turyp, ol kom­mý­nıstik partııa saıasatynyń durystyǵyna shúbá keltirýmen boldy, ekijúzdi pozı­sııa ustaǵany da sırek emes. Onyń so­vet qurylysyna qatysýy eki jyldaı ǵa­na ýaqytqa sozyldy. Sosyn ol mem­leket mekemelerinde jumys isteýden qol úzip, jeke advokatýramen shuǵyl­dan­dy, burynǵy ústem tap ókilderimen baılanys jasap turdy, toptyq kúrester men ósekterge qatysty. Aqyry B.B. Qa­rataevtyń ózi kommýnıstik partııamen baılanysyn tolyq úzdi”, – delinedi... Bul qorytyndy jasalǵany beri shı­rek ǵasyr ótti. Táýelsizdik keldi. Atal­mysh mekeme muraǵatqa aınaldy. Aı­týly tarıhı kezeń kún tártibine basqa máselelerdi shyǵardy. Keńestik dáýirdiń tuǵyry shaıqalǵansha jabyq jatqan ulttyq memlekettiligimizdiń Alashorda syndy belesiniń qasterli tarıhy jań­ǵyr­­dy. Alash zııalylarynyń esimderi aǵa­­ryp, rýhanı ómirimizge orala bastady. Osynyń bári kezinde alash par­tııa­syna qosylmaǵan, Alashorda jaıynda artyna kúrdeli synı eńbek qaldyrǵan Baqytjan Qarataevtyń azamattyq tulǵasyn jańasha baǵamdaý jumysyn kesheýildetip kele jatqandaı. Bul iske endi, bálkim, qaıratkerdiń týǵanyna 150 jyl tolyp otyrǵan bıylǵy mereıli data jetegimen nazar aýdarylatyn shyǵar. О́ıtkeni, ol órkenıetti kúres jo­lyna túsken kúlli qazaq saıası kú­reskerleriniń shyn máninde izashary bolǵan eren azamat. Jekelegen alash qaıratkerlerimen aradaǵy kózqaras alshaqtyǵyna qaramastan, onyń 20-ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi belsendi saıası qyzmetimen alash muratyna, alash isine qosqan úlesi ólsheýsiz zor. Beıbit QOIShYBAEV, jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.