Otyrar: keshe, búgin jáne erteń

О́ńir ómiri

Otyrar – Ál-Farabıdeı dananyń, О́zbekálideı ult maq­tanyshynyń, Shámshideı sazgerdiń kindik qany tamǵan, izi qalǵan jer. Otyrar – óziniń kóne tarıhı qundylyqtarymen búkil álem ǵalym­darynyń, IýNESKO-nyń nazaryn ózine aýdarǵan ulttyń rýhanı qazyǵy. Uly Otyrar – Elbasymyz aıtqandaı, qazaq órkenıetiniń altyn dińgegi. Otyrar tarıhta “Otyrar órkenıeti” degen atpen qaldy. Birinshiden, bul qala – adamzattyń ekinshi ustazy atanǵan Ál-Farabıdiń Otany. Osynyń ózi-aq Otyrardyń ataǵyn shyǵarýǵa je­ter edi. Al bul jerden odan bólek 21-den astam Ál-Farabı, júz­den astam ǵalymdar, akademıkter, qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar men óner adamdary shyqqan. Ekinshiden, Otyrar óz zamanyndaǵy rýhanııat astanasy bolǵan. Alek­sandrııadan keıingi álemdegi eń úlken kitaphananyń osy qalada ornalasýy tegin emes. Úshinshiden, Otyrar óziniń qaharman qorǵaýshy­larymen óshpes dańqqa bólengen, batyrlyqtyń, otansúıgishtiktiń teńdesi joq úlgisine aınalǵan qala. Sondaı-aq bul jerde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ustazy, babtardyń baby Arystanbab jerlengen. Danalar aıtady: uly el ataný – halyq sanynyń kóptigimen eseptelmeıdi. Ulylyq – ol ómirge uly urpaqtaryn dúnıege keltirgen halyqqa tán. Sondyqtan da Otyrar óziniń dańqty perzentterimen, shejireli tarıhymen maqtanady. Osy Otyrarda úlken merekelik sharalar ótkeli jatyr. 24-25 qyrkúıekte ótetin álemge tanymal ǵulama ǵalym Ábý Nasyr Ál-Farabıdiń 1140 jyldyǵy, qazaq “valsiniń koroli” Shámshi Qaldaıaqovtyń – 80, Otyrar aýdanynyń 75 jyldyǵy, aýdandyq gazettiń – 75, satıra sardary Kópen Ámir-Bektiń 60 jyldyǵy mereıtoılary ótedi. Toı – halyqtyń qazynasy. Bul toılar as iship, aıaq bosa­tatyn emes, eldiktiń, jas urpaqqa tárbıe berer taǵylymynyń meıramy. MAQSATY BIIK, KELEShEGI KEMEL Otyrardaǵy merekelik sharalardyń qarsańynda aýdan ákiminiń orynbasary, mereı­toılardy ótkizý komıssııasy tór­aǵasynyń orynbasary Jaqsybek ASYL­BEK jýrnalısterdi biraz málimetterden habardar etti: – 2001 jyly qazan aıynda Ál-Fara­bı babamyzdyń týǵanyna 1130 jyl tolýy­na oraı aýdanda “Ál-Farabı – ǵula­ma ǵalym, oqymysty oıshyl” atty ha­lyq­aralyq ǵylymı-teorııalyq kon­ferensııa ótkizilse, ol arada bes jyl ót­ken soń 2006 jyly naýryzda “Uly ustaz­dyń qaıta oralýy” atty ǵylymı-teorııa­lyq kon­feren­sııaǵa ulasty. Oǵan alys ta jaqyn shetelderden ataqty oqymys­tylar, ǵalymdar qatysty. Aýdannyń ótken 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda burynǵy aýdan ákimi, qazirgi senator Qýanysh Aıtahanovtyń tikeleı basshy­lyǵymen tuńǵysh ret Otyrar tarıhynyń qıly-qıly kezeńderinen syr shertetin, onyń kıeli topyraǵynda týǵan ǵulama baba­larymyzdyń rýhyn jańǵyrtatyn ashyq aspan astyndaǵy murajaı ispetti “Otyrar dańqy” tarıhı tanymdyq ke­sheni ashyl­dy. Onyń quramynda “Dańqty babalar saıa­joly”, Ábý Nasyr Ál-Farabı eskert­kishi, Ál-Farabı alańy, “Otyrar qor­­ǵa­nysy” pannosy, “El tarıhyn er aza­mat­tar jasaıdy” bılbordy bar. Bu­dan basqa aýdanymyzda záýlim Máde­nıet saraıy, “Otyrar rýhanııaty”, “Oty­rar-Arystan­bab” murajaı kitap­hanasy jumys isteıdi. Kitaphana qorynda Ál-Farabı babamyz­dyń muralary saqtaýly tur. О́zderińizge belgili, 2006 jylǵy naý­ryz aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti N.Nazarbaevtyń tike­leı qol­daýymen qurylǵan arnaıy delegasııa Qa­zaq­stan Mu­syl­mandary dinı basqarmasy­nyń tór­aǵasy, bas múftı, ǵalym Ábsattar qajy Derbisáliniń jetekshilik etýimen Sırııada jatqan Ál-Farabı babamyzdyń zıratyna onyń týǵan jeri Oqsyzdan, Otyrar jerinen bir ýys topyraq aparyp, baba rýhyna quran baǵyshtaýy, ol jaqtan bir ýys topyraq ákelip, onyń týǵan jeri Otyrarǵa arýlap qoıýy jáne delegasııa quramynda sol kezdegi aýdan ákimi Álim­jan Qurtaev, kórnekti ǵalym Jaryl­qasyn Nusqabaı­uly, aýdanymyzdaǵy Ál-Farabı mýzeıi­niń dırektory Abdýlla Jumashev sııaqty otyrarlyqtardyń bolýy el rýhyn asqaqtatyp, aýdannyń rýha­nı, mádenı álemin nurlandyra tústi. Bulardan basqa “Otyrar dańqy” tarıhı-tanymdyq ke­sheniniń ekinshi kezeńi iske qosylyp, “Oty­rar ensıklopedııasy”, “She­jire­li Oty­rar”, “Otyrar jádiger­leri”, “Oty­rar­lyqtar jaýyngerlik sap­ta”, “Táýshen” kitaptary shyǵaryldy. Olarda halyq úshin izgilikti is qylǵan birde-bir otyrar­lyq azamattyń umyty­lyp ketpeýine, ataýsyz qalmaýyna aıryq­sha nazar aýdarylǵan. Tarıh tolqynyna kóz jibersek, Otyrar halqy, búkil elimiz óziniń búgingi táýelsizdigine nebir náýbetterdi basynan ótkerip jetkenin bilemiz. Aýdan ortaly­ǵyndaǵy “Otyrar memlekettik arheolo­gııalyq qoryq murajaıyn” kórgen adam osyndaı oıǵa qalary anyq. 1980 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń sheshi­­mimen Sháýildir selosynan uıym­dasty­ryl­ǵan bul mýzeı úsh qabatty keshennen turady. Birinshi qabatqa eksponattar saqtaıtyn qoımalar men ákimshilik jaılar ornalasqan. Ekinshi qabattan bastap murajaıdyń ekspozı­sııalyq zaldary bastalady. Ekinshi jáne úshinshi qabattaǵy zaldardy aralap, adamzat tarıhynan kóptegen maǵlumattar alýǵa bolady. Munda qazaq halqynyń ult retinde qalyptasýyna jáne kóne Otyrar qalasynyń tereń tarıhyna baılanysty mol málimetter, eksponat­tar jınaq­talǵan. Murajaıda 12 myńnan astam eksponat bar. Osy Otyrar murajaıynyń negizin qalaǵan eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Asantaı Álimov bolatyn. Budan basqa 1991 jyly 6 qarashada osy murajaıdyń ádebıet jáne óner bó­limi negizinde Qazaqstan Respýblıka­synda tuńǵysh ret Otyrar rýhanııaty – Otyrar-Arystanbab murajaı kitap­hanasy ashyldy. Murajaıdyń bir ǵylymı zertteý bólimi, qaıta jańǵyrtý sheberhanasy, 6 ekspozısııa, bir turaqty kórme zaly, 4 qor saqtaý, keńse bólmeleri bar. Atalǵan murajaı kitaphanasynyń qorynda uly ǵulama Ál-Farabıdiń, sondaı-aq Otyrardan shyqqan ult maq­tanyshtarynyń muralary, qoljazbalary, kitaptary, ómirderekteri, úntaspalary, shyǵarmalary, ózi jáne otbasylary tutynǵan arheologııalyq, etnografııalyq máni zor qolóner buıymdary, 10 myńnan astam qoljazba, kitaptar, merzimdi basylymdar saqtalyp otyr. Merekege oraı “Aýdannyń 75 jyl­dyǵyna 75 ıgi shara” atty aýqymdy baǵ­dar­lama qabyldandy. Búginde onyń bári derlik oryndalyp otyr. Atap aıtqanda, jańa jumys oryndaryn ashý, mektepter men balabaqshalar qurylysy júrgizilýde. Aýyz sý máselesi sheshilýde. Oblys áki­miniń esep berýinde otyrarlyqtar barlyq salada ilgerileýde degen baǵa aldy. Sondaı-aq aýdan úlken qarjy quraıtyn pılottyq jobany jeńip aldy. Bir sózben aıtqanda, aýdan respýb­lıkadaǵy 160 aýdandar arasynda reıtıngtik kórsetkish boıynsha 7-shi oryndy ıelenýi oty­rarlyqtar rýhyn asqaqtata túsýde. ShEShILMEITIN MÁSELE QALǴAN JOQ Bıyl alty aılyq qorytyndy bo­ıynsha aýdan ákimderi oblys ákimi As­qar Myrzahmetovtiń aldynda esep ber­gen. Ońaı emes. Oblys ákiminiń tórt oryn­ba­sa­ry bar, apparat basshysy bar. Onyń syr­tynda jıyrmadan astam bas­qarma­lar­d­yń keminde onyna sóz beriledi. Osynsha adam aldynda esep berý ońaı bolmasa kerek. Aýdannyń keıbir jigitteri bylaı shy­ǵa bere aıtady deıdi. “Ákimimiz aýdan­da bet qaratpaıtyn susty edi, Myrzah­metovtiń bir silkilegeninen qalmaı sý tıgen mysyqtaı boldy ǵoı”, dep. Ol, árıne, jumysy mandymaǵan ákimderdiń sybaǵasy. Esep berýde shashasyna shań juq­paǵandar da bar. Sonyń biri – Otyrar aýdanynyń ákimi Beıbit Syzdyqov. Únemi kóziniń astynan qarap, túk­sıińkirep otyratyn, kemshilikterdi qadap aıtyp, sheginerge jol qaldyrmaıtyn Asqar Myrzahmetov osy Beıbit Syz­dyqov esep bergende júzi jylydy. Kúlimsiredi. Jumysyn joǵary baǵalady. Beıbitti jaqsy bilemiz ǵoı. Istiń kózin taýyp, apaı-topaı japyryp jumys jasaǵanymen, keıbir kereǵar máselelerge kelgende arystandaı shabynyp shyǵa keletin, artqa sheginýdi bilmeıtin minezi de bar. Keıde onysynan taıaq jep te jatady. Al iskerlik máselesine kelgende... Aıtaıyq. Respýblıkada úlken úmitpen quryl­ǵan áleýmettik-kásipkerlik kor­porasııalar sý sińgen shıki kirpishteı byl­­jyrap, bankrot bolyp jatqanda “Oń­tús­tik” ÁKK-niń janyn alyp qalǵan jigit­teri­ńizdiń biri osy Beıbit. Ol kezde Syz­dyqov Túrkistan qalasynyń ákimi bo­la­tyn. Aýdandaǵy atshaptyrym et kom­bınatyn ońtaısyz jekeshelendirý kezinde qarjysy bar on jeti oralman aǵaıyn satyp alǵan. Maldyń teri-ter­segi­nen bas­tap ishek-qaryn, jún-jurqaǵa deıin jı­nap, saýda qylady. Sasyq ıisten jurt mur­nyn alaqanymen jaýyp júredi. Ákim bolyp taǵaıyndalǵan kúni Syzdyqov solardy shaqyryp alady ǵoı. Máseleni qabyrǵasynan qoıady. “Men on jeti adamnyń paıdasyn Túr­ki­­standaǵy eki júz myń adamnyń ıgi­liginen joǵary qoıa almaımyn. Oılany­ńyzdar. Bosatyp berińizder. Basqa jaı taýyp beremin”. Oryndatypty. Sol atshaptyrym kom­bınat ornyna “Ońtústik” áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasyna ózi baryp jú­rip jemis, kókónis saqtaıtyn alyp qoımalar saldyrýǵa muryndyq boldy. Korporasııa sol jerden tamshylatyp sýarý­ǵa paıdalanatyn qondyrǵylar shy­ǵara bastady. Teńdesi joq makaron fab­rıkasy iske qosyldy. Az ýaqytta qaı­naǵan óndiris ornyna aınaldy da ketti. Qalany yńǵaıyna qaraı bólip tastap, batys jaǵyna kásipkerlik nysandaryn shoǵyr­landyra bastady. Asfalt salý degen eń qymbat jumys. Onyń da oraıyn tapty. Turǵyndardy uıymdastyryp, demeýshiler taýyp, isten shyqqan jol ornyna topyraq, tas tók­kizdi. О́zderine jasalyp jatqan ıgilik bol­ǵan soń aýyl adamdary kúrekterin alyp kelip, qatarǵa tura qaldy. Osy­laı­sha, jol tabany kóterildi. Al oǵan as­falt tósetý tym qymbatqa túspeıtin edi. Mektep salýǵa memlekettik tapsyrys­ty jeńip alǵan merdigerlermen kelisip, bilim oshaǵy janynan shaǵyn jylyjaı salýǵa talpyndy. Mektepte jylý qazan­dyǵy bar. Jylýǵa shyǵyn az. Al oqý­­shy­lar úshin jylyjaı óndiristik praktıka, mektep ashanasy úshin paıdaly dárýmen jemister. Oqýshylarǵa tegin tamaq berýdi uıymdastyrýǵa bolady. Syzdyqovtyń bastamasy kóp edi. Túr­kistannan Otyrarǵa aýystyrǵanda “qap-aı” dep qaldyq. Úlken qalanyń úlken problemalaryn sheshe bergenin tilegenbiz. Arystandy-Qarabastyń jeli qutyry­nyp, syrnaıdaı syńsyp turǵan kúnderdiń birinde Otyrarǵa keldik. Syzdyqovyńyz kúrishteı appaq tisteri jarqyrap, aqsııa kúlip júr. – Otyrar degen kóterilmegen tyń ǵoı. Mundaı jerde jumys isteý rahat, – deıdi. Sortań, astynyń tuzy betine shyǵyp ketken, jantaqtan basqa ósimdik óspeıtin qula dúzge sý shyǵarypty. Al endi paıda­lanyńdar dese, beti qaı­tyń­qyrap qalǵan jurt betteı qoımaıdy. Sodan soń qazy­na­shy Ermek Ájıevke qolyń uzyn, jurt­qa ónege bol dep 60 gektar jer bergen. “Maksımým” qorynan jeti jylǵa 23 mln. teńge alýyna septesken. Ermek myr­zanyń qazir murtyn balta shappaıdy. Baý-baqshasy úshin aýyl sharýashylyǵy basqarmasynan jyl saıyn sýbsıdııa alatynyn eskersek, Úkimet shyǵynynyń jartysyn óz qaltasynan ótep berer eken. Jantaq – túıeniń súıikti taǵamy. Al Otyrarda mań-mań basqan oısyl qara túligi kóp. Qymyran – dárýmenniń kóke­si. Ana sútine eń jaqyn ári aǵzaǵa óte paıdaly sýsyn osy. Jeke kásipker Ordaly Mustafındi “Maksımýmǵa” je­te­legendeı bolyp alyp kelip, qymyran óndeıtin sehqa qajetti qarjy aldyrǵan. Aýdanynyń bir qıyrynda “Zarech­nyı” degen jerde ýran óndirilip jatyr. Shubat olarǵa óte kerek. Eger qutyǵa quıar bolsa, 500 lıtrge deıin tapsyrys beremiz dep otyr basshylary. Onyń syrtynda 100-150 lıtr aýdannan artylmaıdy. Táýekeldiń qaıyǵyna ákimniń demeýi­men minip ketken kásipker Ordaly qazir kóńildi. Temir stansasynda tozyǵy jetken keń qoıma bar edi. Keńes Odaǵynan qalǵan kóz. Buzyp, tasyn tasyp áketýge árkim-aq múddeli bolǵan. Ákim sol qoımany 13 mln. teńgege jóndetip, ekige bólgizip, bir jaǵyna et-sút, ekinshi jaǵyna kókónis saq­taıtyndaı qoıma etip qaıta jón­detken. Úlgertý degen osy shyǵar. Eger mem­le­ketten qarjy alyp, qoıma salar bol­sa­ńyz 13 mln. teńge emes, 130 mln. teńge jumsa­lar edi. Osy stansada 20 myń tonna júgeri dánin saqtaıtyn zaýyt iske qosylady. “Tursyn” óndiristik kooperatıv bazasynda mal soıý, et óńdeý sehynyń qurylysy bastalyp jatyr eken. Bos áńgimege ýaqyty joq, áreket ús­tin­degi jumysker ákimder bolady. Onyń jumys stıli bireýge unaıdy, bireýge una­maıdy. Biraq, alǵan betinen qaıtarý qıyn. Otyrar aýdanynyń ákimi ár aýylda qandaı jumystar atqarylatynyn balyqtyń jelbezeginen symǵa tizgendeı jiliktep tastapty. Árqaısysy boıynsha qyrýar jumystar atqarylǵan. Oblys basshysynan Otyrar aýdany áki­miniń óte joǵary baǵa alǵanyn aıt­tyq. Mamandyǵy qarjyger Beıbit Syz­dyqov ár teńgeniń tıynyna deıin shashaý shyǵarmaıtynyn esebinde baıqatty. Ol aýdandaǵy ózekti máselelerdi sı­patyna, túrlerine jáne mańyzdy­lyǵyna qaraı úsh topqa bólipti. 1. Birden sheshýge bolatyn másele. 2. Ýaqyt talap etetin másele. 3. Sheshilmeıtin másele. Búgingi tańda aýdanda “sheshilmeıtin” másele joq. Osylaı deıdi de “birden” sheshýge bo­la­­tyn jáne “ýaqyt” qajet etetin 297 ha­­lyq­qa qajetti máselerdi iriktep alǵa­nyn aı­tady. Budan soń 297 máseleniń ma­ńyz­dyly­ǵy men qajettiligine qaraı eki topqa bólgen. I top – respýblıkalyq, oblystyq dárejede sheshýge bolatyn másele – 83 II top – aýdan kóleminde sheshýge bolatyn másele – 214 Otyrar aýdanynyń ákimi osy másele­lerdiń túbegeıli sheshilip jatqanyn atap kórsetti. Jalpy, 297 ózekti máseleniń 2010 jyly sheshimin tapqany 238 eken. Qandaı da bolmasyn ózekti máseleni sheshýge qarajat kózin tabý kerek. Osy maqsatta birshama jumys jasalǵan. Sonyń qorytyndysy boıynsha 2010 jylǵa josparlaǵan máselelerge árbir salaǵa bóle otyryp, jalpy 6,5 mlrd. teńgeden asa ınvestısııa tartyldy. 2010 jyldyń alty aıynda aýdan boıynsha ónim 9,2 mlrd teńgeni qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 39,6%-ǵa ósti. Onyń ishinde aýylsharýashylyq ónimi 4,2 %-ǵa, ónerkásip 50,6%-ǵa kóterilgen. Aýdanda qaı salany alsańyz da ilgerileýshilik bar. Muny jalqyǵa telý ádilettik bolmas edi. Otyrarlyqtar Á.Jylqyshıevten bólek Á.Qanybekov, R.Ábdiraıymov, U.Arǵynbekov, M.Shá­kenov, Sh.Myrzahmetov, Q.Aıtahanov, sııaqty basshylardyń aýdan ekonomı­kasyn, áleýmettik jaǵdaıyn órkendetýde jaqsy iz qaldyrǵanyn aıtady. Keleshegi baıandy Otyrar óz mereı­toıyna osyndaı jaqsy daıyn­dyqtary­men kelipti. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretterde: Elbasy N.Nazarbaev Arys­tanbabta;  jurtshylyqpen júzdesý; kóne tarıh kýágerleri. * * * OTYRARDA TAǴY DA TOI BOLADY Otyrarda taǵy da toı bolady. Baıaǵydaı ulylar oı baǵady. Máńgiligin baıqatyp izgiliktiń, Júrek terbep, Shámshi áni boıdy alady. Dúrildetip jigitter baı dalany, Kókpar tartyp, qyz qýyp aınalady. Seıitqasym, Temirbekteı batyrlary, Kúzetip tynyshtyqty jaılanady. Kózge ystyq kórkeıtip nurly uıany, Jıylady túp-túgel qyr, qııany. Ákimderi sol toıda quraq ushyp, Qonaqtardyń qolyna sý quıady. Jesir qalǵan soǵystan jigerli ana, Jetimderdi jetkizgen kileń dana. Quralaıǵa kezinde óris bolǵan, Murajaıǵa aınaldy túgel dala. Tarıhtyń tońmoıyn muzy erip, Tańdaı qaǵar myqtynyń júzi kelip. Ǵalymdary ǵalamnyń bári shákirt, Ál-Farabı babamnyń izine erip. Kóz almaǵan urpaǵy kóne izinen, Qudaı dosyn bólmegen el ózinen. Sháýildirdiń shalqyp tur sharapaty Arystanbab áýlıe áýezimen. El úshin eńbek etken kún-tún qatyp, Qýanar erler bórkin bir shyńǵa atyp. Kúle almaı júrgenderdi kúldirem dep, Kópen de kúlki qospaq sylqyldatyp. Bireýi bireýinen kúmándanyp, Basynan ne keshpedi mynaý halyq. Otany ulylardyń bir silkinbek, Jetpis bes jyl paraǵyn bir aýdaryp. Tereńdegi tamyry búlkildep qyr, Toıǵa jetken armansyz shirkin dep tur. Ǵasyrlardan syr shertken Otyrardyń Omartasy sórede shúmpildep tur. Áselhan QALYBEKOVA, Qazaqstannyń halyq aqyny, “Parasat” ordeniniń ıegeri, Otyrar aýdanynyń qurmetti azamaty.