Jasaýyl Alybaı

(Alybaı Qosakózuly týraly aıǵaqtar) Qazaq tarıhy ǵylymyndaǵy kúrdeli máselelerdiń biri – tarıhı tulǵalardyń qoǵamdyq-saıası qyzmetin saralaý bolyp tabylady. О́ıtkeni, keshegi HH ǵasyrdy aıtpaǵannyń ózinde oǵan deıingi negizgi deregimiz – ata shejire, atadan balaǵa jet­ken aýyzeki áńgimeler. Al olardyń kóp­shiliginiń ózgeriske ushyrap, ártúrli alyp-qosýlar bolǵandyǵyn eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Mine, sondyqtan da tarıh­shy-ǵalymdar muraǵat derekterine arqa súıep, odan tabylǵan árbir derekke erek­she nazar aýdarady. Degenmen, onyń da keı jaǵdaıda san qubylyp, asyra madaq­talyp, ne dattalyp jatatyny taǵy bar. Bizdińshe, bul arada ǵylym úshin de, ǵalym úshin de basty ustanym – aqıqat­tylyq, shynaıylyq, erteńgi urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik basty qaǵıda bolýy tıis. Sonymen, XVIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qıyn-qystaý kezeńde Qazaqstandaǵy saıası oqıǵalarǵa belsene qatysqan Alybaı Qosakózuly da Reseı­diń syrtqy ister muraǵatynda, Orynbor muraǵatynda qattalǵan qujattardan tabylyp otyr. Onyń týǵan jáne ólgen jyldaryn anyqtaý múmkin bolmasa da tulǵanyń kishi júz hany Ábilqaıyr, Nuraly janynan tabylýy kóp nársege jaýap bergendeı. Ata shejirede ony 1700-1710 jyldary dúnıege kelgen dep esepteıdi. Ol kezeńde Alybaı shyqqan álimulynyń kete rýlary, sonyń ishinde aqketeleri ózge qazaq rýlarymen Hıýa, túrkimen, Edil qalmaqtary ortasynda, Kaspıı teńizi jaǵalaýlarynda, Jaıyq ózeni boılarynda erkin kóship-qonǵan. Atalǵan rýlar zamanynda Ábilqaıyr hanǵa negizgi tirek boldy. XVIII ǵasyr­dyń alǵashqy jartysyn zertteýshiler sol kezeńdegi kete rýlarynan Ájibaı bı, Altaı, Aral batyrlardy ataıdy. Al olar Alybaı Qosakózulyna shejire boıynsha Toıqojanyń (aqkete) Tursynbaıynan qosylatyn atalastar. Ájibaı bı men Aral batyr Bolpysh bıden órbise, Altaı batyr Ebeski batyrdan taraǵan. Orynbor muraǵatyndaǵy derekterge arqa súıesek, alǵash ret Altaı batyr esi­mi 1736 jyly kishi júz hany Ábil­qaıyrǵa kelgen Orynbor ekspedısııa­synyń burynǵy sýretshisi aǵylshyn Djon Kestl jazbasynda atalady. Jaz­baǵa sensek, Ábilqaıyr han tapsyrmasy­men Altaı batyr bir top bı, batyrlar­men birge Orynborǵa attanǵan elshiler quramyna engizilgen. Mine, bul arada belgili jazbaǵa alǵysóz jazǵan tarıhshy K.Esmaǵambetov: “Bulardyń (elshilerdiń – avtor.) ishinde Báıbekti qospaǵanda, tarıhı qujattarda Altaı batyrdyń esimi jıirek kezdesedi. Ol – kishi júzdiń aqkete rýynyń bıi (XVII ǵ.) 1742 jyly qazaq jáne qalmaq arasynda bir urpaqqa deıin, ıaǵnı, sol kezdegi “eńbektegen bala­nyń eńkeıgen kári bolýyna deıin” soǵys ashpaý týraly bitim jasaýǵa qatysady”, dep anyqtaǵan-dy. Bul tarıhı kelisim 1742 jyly kók­tem­de júzege asqan. Ol týrasynda Ábil­qaıyr han men Eset Kókiuly Orynbor komıssııasyna habarlady. Kelissózge kishi jáne orta júzderdiń bedeldi tulǵa­laryn Ábilmámbet han, Baraq sultan, Eset Kókiuly, Jánibek Qoshqaruly, Altaı batyr qatysqan. Qazaq úshin osyndaı sheshýshi kezeńderde Altaı janynan Alybaı kórine bildi deýimizge ábden bolady. Ony sol kezeńdegi qujat­ty qattaǵandar “Alybaı jasaýyl” dep anyq hatqa túsirgen. Ábilqaıyr hannyń jasaýyldaryn kórip, olardy hannyń adıýtanty dep te ataǵan Dj.Kestl Al­taı­men birge bolǵan Qalybek jasaýylǵa “Sózi prýssııalyqtardyń ejelden kele jatqan ólshemine laıyq ásker tártibine saı qysqa bolsa, dene bitimi jaǵynan sol qaıran zamannyń naǵyz úlgisi edi; búkil tyrtıǵan boıy súıek pen teri; tartylǵan terisi aýzyn jabýǵa jetpeı, tisteri yrsıyp turatyn, epti jáne shapshań qımyldy jasaýyl”, – dep sıpattama bergen-di. (Dj.Kestl Kishi júz hany Ábilqaıyrǵa baryp qaıtqan sapary týraly, Almaty, Atamura, 1996. 32-b.) Orys tilinde Alybaıǵa tirkelgen “esaýl” – jasaýyl degenniń ózi túrik tilinen shyqqan “basshy” maǵynasyn beredi. Olar áskerı basshynyń kómek­shisi degendi de bildiredi. Bir kezeńde Shyńǵys hannyń uly Shaǵataı da “ekin­shi jasaýyl” atalǵan. Iаǵnı, Aly­baıdyń Ábilqaıyr zamanynda jasaýyl laýazy­myna jetip, hannyń senimine ıe bolýy onyń áskerı qabileti men batyrlyǵyn, qaısarlyǵyn dáleldeıdi. Altaı, Alybaı batyrlar qazaqtyń beldi batyry Eset Kókiulymen senimdi qarym-qatynasta bolǵan. Orynbor muraǵaty qujattarynda olardyń únemi qatar atalyp, qazaq-orys qatynastaryn retteýge birlese, belsene qatysty. Onyń bir syry – eliniń birligi men tynysh­­ty­ǵyn ómirlik muraty dep túsingen tul­ǵa­lardyń bıik parasatynda jatsa, ekin­shisi, ózara syılasqan “myń jyldyq qudandalyqta” jatyr. Taǵy da shejirege arqa súıesek, Eset batyrdyń anasy Nazym – Bolpysh bıdiń qyzy, Ájibaı bıdiń apasy. Iаǵnı, Eset batyr dástúr boıynsha Altaıǵa, Alybaıǵa da jıen. Keıin Ájibaı bı óziniń apasynan týǵan jıeni Eset batyrdyń Botagóz atty qyzyn ortanshy balasy Barsaıǵa 1739 jyly aıttyryp, súıek jańǵyrtady. Ájibaı bı de Reseımen baılany­synda Altaı, Aral batyrlardy únemi eske alyp, olardyń qazaq-orys saýda-sat­tyǵyndaǵy rólin atap ótetin. Máse­len, 1747 jylǵy 10 mamyrdaǵy Orynbor gýbernatory I.Nep­lıýevke joldanǵan hattan orys ákimshi­liginiń Ájibaı bıge eki jaqtan saýda-sattyqty damytý úshin Quttybaı batyr men Qozybekti jiber­genin baıqaımyz. 1747 jylǵy jeltoq­sanda Ájibaı bı, Altaı, Aral batyr­larmen birge Alybaı da Jem ózeninen ári Kóktóbe mekeninde, Eset tarhan Qarkún mekeninde qystaǵan. Osy kezeń­de I.Neplıýev Hıýa elshisi Ádjı-Muam­med molla Tursynovty Aqkete bı, ba­tyr­larynyń qoldaýymen Hıýaǵa jibergen. 1748 jyly Orynbor ákimshiliginiń qıturqy saıasatymen el ishindegi ishki qarym-qatynas aıtarlyqtaı shıelenisti. Batyr sultannyń túrli áreketteri, Baraq sultannyń Ábilqaıyr hanǵa qarsy aıla-sharǵylary óz nátıjesin berdi. Eldegi qa­­lyptasqan jaǵdaıdy hannyń 1748 jyl­­ǵy maýsym aıynda ótkizgen keńesi ashyq kórsetti. 500-ge jýyq kishi jáne orta júzdegi sultan, bı, batyrlar jınal­ǵan keńeste Ábilqaıyr han “Reseımen qa­rym-qatynastaǵy basty maqsatym ózim úshin emes, búkil qazaq halqynyń paı­­dasy men tynyshtyǵy úshin jasal­dy”, – dep aǵynan jaryldy (KRO-I. S. 389-391). Kóp uzamaı, 1748 jylǵy 1 tamyzda Ábilqaıyr han óltirildi. Mundaı jaǵ­daıda basty maqsat ishki birlikti saqtap, el bılegen sultan, bı, batyrlardyń kelisimimen jańa han saılaý bolatyn. Taqqa basym kópshilikpen Ábilqaıyrdyń úlken uly Nuraly sultan usynyldy. Osy sátte, aldymen, árkez Ábil­qa­ıyr­dy qoldaǵan álimuldary belsen­dilik tanytty. Máselen, 1748 jylǵy 5 qazan­daǵy Reseıdiń Elızaveta patshaıymyna joldaǵan hatynda Nuralyǵa orta júz –arǵyn – shaqshaq Jánibek tarhan, Kereı, Naýryz, shaqshaq Qoısary bıler­men birge álimuldarynan – shómekeı, qarakesek, shekti, tórtqara, kete rýlary­nyń bedeldi tulǵalary qatysty. Sonyń ishinde kete rýynan Altaı bı, Juldyz batyr t.b. kózge túsedi (OrOMM 3 q:, 1 t., 18 is, 177 p.). Kóp uzamaı Nuralyda ót­­ken keńesterde Jánibek, Eset tarhan­dar, kete Altaı bı Ábilqaıyr uldaryna taǵy da qoldaý kórsetti. 1748-1749 jyly qysta Jem, Qarakól aralyǵyn qystaǵan Ájibaı, Al­taı, Aral, Alybaı, Eset tar­han eliniń ma­lyn Buhar bettegi qystyq azyqtyń joqty­ǵyna baılanysty Oryn­bor ákimshiliginen Jaıyqtyń Samar betine jiberýin ótindi. Al kelisim júzege aspaǵan tusta qańtar aıy aıaǵynda qazaq­tar maldaryn kúshpen Edil-Jaıyq aralyǵyna ótkizdi. Kishi júz hany Nuralynyń uıymdas­tyrýymen úlken keńes 1749 jylǵy 3 ta­myzda ótti. Ony kózimen kórip, jaz­baǵa túsirgen kapıtan A.Iаkovlev “Ábilqaıyr asyna 200-deı ataqty bı, batyr, tarhandar qatysty”, – dep anyqtap, barlyq tulǵalardyń tizimin jasady. Aqkete Alybaı Nuraly hannyń 1749 jylǵy óz janyndaǵy senimdi azamattar tiziminen de kórindi. Máselen, osy jyl­ǵy Orynborda ótken qazaq-orys kez­desýin­de kishi jáne orta júzden óz ja­nyna ergen 72 adamdy jazyp kórsetken. Eset, Jánibek tarhandar, shaqshaq Bó­ken­baı, jaǵalbaıly Serke batyrlar qa­tarynda aqkete Altaı batyr, Bostybaı bı, Alybaı jasaýyl, Ájibaı balasy Ákim batyr, Ojyraı kete Tekeli batyr, kete Dosqalı batyrlar atalady (OrOMM, ­3 q. 1 t. 22 is). Árıne, bul arada basty qur­met Ábilqaıyr han serikteri Eset pen Jánibek tarhandarǵa jasaldy. Al Ájibaı bıdiń aty osy kezeńnen bastap muraǵat qujattarynda kezdespedi. Soǵan qaraǵanda bı 1749 jyldyń alǵashqy jartysynda qaıtys bolǵan sekildi. 1750 jyldardan keıin kete rýlary Nura­ly han inisi Eráli sultanǵa baǵyn­dyryldy. Munyń ózi Ábilqaıyr zama­nyn­daǵy álimuldarynyń tikeleı hanǵa baǵynǵandyǵyn joıa bastady. Nuraly jańa jaǵdaıda Jaıyq boıynda kóship-qonǵan baıuldaryna arqa súıeı bas­taǵan­dyǵyn dáleldedi. Oǵan qosa han el ishinde bedeldi bı, batyrlarmen aqyl­dasýdy ekinshi qatarǵa shyǵardy. Ol týrasynda 1785 jyly Syrym bastaǵan ult-azattyq kúres júrip jatqan kezeńde qazaq bıleri “Nuraly el bılegen alǵash­qy 8 jylynda áke jolymen júrdi. So­dan keıingi 30 jyl boıy ataqty star­shyn­darmen kezedesýdi qoıyp, halyq jaǵ­daıyn oılaýdy umytty”, dep ashyq jazdy (Vıatkın M.P. Batyr Syrym. M.-L., 1947, s.165). Bul jaǵdaı 1755 jyly Batyrsha bastaǵan bashqurt halqynyń Reseıge qarsy ult-azattyq kúresi kezeńinde anyq kórindi. Jeńiliske ushyrap, jazalaýdan qashqan 50 000 bashqurt kishi jáne orta júzderge bosyp, aǵyldy. Mundaı jaǵ­daıdy sheber paıdalanatyn I.Neplıýev eki halyqtyń birigýinen qaýiptenip, qazaq-bashqurt ara­syna maı quıdy. Onyń arty qazaq rýlary­nyń ózara ta­las-tartysyna ulasty. Sodan, 1756 jyl­ǵy tamyzda Elek qorǵanynda kishi júz hany Nuralynyń bastaýymen belgili bı, tarhan, batyrlar – Eset Kókiuly, Al­­danazr, Tólebaı, Qoshqar, Jarqyn, taǵy basqa 100-den asa qazaq qatysqan keńes uıymdastyryldy. Keńes sońynda qazaq-orys qarym-qatynasyn shıelenis­tirmeý­di kózdegen el ıgi jaqsy­lary “qazaq da­la­­synda bashqurt­tardy Reseıge – patsha úkimetine qaıtarýǵa sheshim qabyl­daǵan” (Chýloshnıkov A.P. Vos­stanıe 1755 g. v Bashkırıı. M-L., 1940. S. 90, 102). Nuraly han bashqurttardy tolyq shy­ǵarýdy uıymdastyrýdy Eráli sultan­ǵa júktedi. Biraq, qazaq rýlaryna tarap ketken bashqurttardy shyǵarý ońaı sharýa emes edi. О́ıtkeni, bastapqy ke­zeń­de shyǵarylǵan bashqurttar I.Nep­lıýevtiń jasyryn nusqaýymen, shekara­daǵy orys áskerleriniń qoldaýymen qazaq rýlaryna, sonyń ishinde kete, shekti, qarakesek rýlarynyń aýyldaryna shabýyl jasaýǵa kiristi. Orynbor gýber­natory óz jaz­basynda “Men (I.I.Nep­lıýev – avtor.) eki halyqty birjolata arazdastyrý úshin, óz aýdarmashylarym ar­qyly bashqurt­tarǵa “generalǵa bar­mańyzdar, eger ózderiń jınalyp, qazaq­tardy tonasańdar sizderden eshteńe ar­tyq suralmaıdy”, dep jetkizdim. Sodan bashqurttar qýana jınalyp, top-top bo­l­yp, Jaıyqtyń dala betindegi qazaq­tarǵa attandy. Sol kezde men áskerı shep­tegi basshylarǵa bashqurttar áreket­terin kórmegen bolyńdar degen qupııa nus­qaý berdim” degen oılaryn jasyrmady. Nuraly hannyń ózi osyndaı talas-tartys kezeńinde kete, shómekeı, jaǵal­baıly rýlary qazaqtarynyń qaza tap­qan­dyǵyn Orynborǵa habarlady. Eldegi shıelenisti toqtatyp, baýyr halyqtar­dyń araqatynasyn retteý úshin Eráli sultan han tapsyrmasyna baılanysty qazaq rýlarynyń bedeldi tulǵalaryna habar saldy. Sodan, 1757 jylǵy 26 shil­dede aqkete rýynan Ájibaı bı aýylynan 14 bashqurt Orynborǵa qaıtaryldy. Keıin Orynborda júrgizilgen tergeýde Noǵaı joly Úsergen bolysynyń Mú­talıpov aýylynyń bashqurty Eldash Abdrahmanov bergen jaýabynda “men Kývate starshyn­nyń bastaýymen qazaq ordasynda aqkete rýyndaǵy Alybaıda turaqtadym, keıin onyń ruqsat etýimen Orynborǵa jiberil­dim. Búginde onyń qolynda qyzym qaldy. Al áıelim 1755 jyly elge keldi”, – dep habarlady (AVPRI. F 122/1. 1757 g. d. 4). Degenmen, bashqurttar máselesinde qazaq rýlary Reseımen baılanysty shıelenistire bermeı, ózderiniń jaıylym máselelerin sheshýge umtylǵanyn da baı­qaımyz. О́ıtkeni, Edil-Jaıyq aralyǵyn qystaý, Jaıyq boıynda erkin kóship-qoný baıuldary, álimuldary, jetirýdyń birden-bir basty maqsaty edi. Muny Nuraly han arqyly sheshe al­maǵan tusta, ásirese, shekti, shómekeı, alasha, qara­kesek, tórtqara, kete rýlary ruqsatty kúshpen tartyp alýǵa umtyldy. Tarıhshy N.Bekmahanova: “...olar han qoldaýyn kútti. О́ıtpegen jaǵdaıda atalǵan rýlar ózderin hanǵa baǵynyshty adam retinde emes, ordalyq dep sanaıtyndyqtaryn aı­typ ses kórsetti, aýyldardy tonaýǵa jınala bastady”, – dep tarqata túsedi. (N.Bekmahanova. Kóktemir týraly ańyz. Almaty, 1983, 32-b.). Mundaı ashyq qarsylyqqa qaramastan, óz qarýy men áskerine súıengen, qaıtse de qazaqty bir­­jolata moıyn usyndyryp, jýasy­typ, momyn elge, óz bodanyna aınal­dyrýdy kózdegen Reseı 1756 jylǵy 2 qyrkúıekte “Jaıyqtyń ishki betine ót­kiz­beý týraly” jarlyq shyǵaryp, Don­nan Orynborǵa kelgen 3000 kazak-orysty paıdalanýǵa ruqsat etti. Al 1759 jyly 2000-ǵa jýyq ózge de áskerı kúshter tartyldy. Mine, osyndaı kezeńde Alybaı Qosa­kóz­uly el aldyna shyǵyp, halyq aldyn­daǵy abyroı-bedelimen kópshilik qur­meti­ne bólendi. Kishi júzdiń hany Ábil­qaıyr, Nuraly, Eráli sultandarmen, ózge de bı, batyr, tarhandarmen qazaq ómiriniń kúrdeli máseleleri – qazaq-orys, qazaq-jońǵar, qazaq-bashqurt qarym-qatynastaryn retteýde kózge túsip, Reseı muraǵattarynda hattalýy onyń óz zamanynda eli tanyǵan ultjan­dy azamat deńgeıine kóterilgendigin, osy asa zor mańyzdy isterde sheshýshi ról­derdiń birin atqarǵandyǵyn dáleldeıdi. Oǵan joǵarydaǵy tarıhı qujattar men saıası oqıǵalar kýá. О́kinishtisi sol, muraǵattyq qujattar tulǵanyń keıingi ómiri men qyzmeti týraly esh syr ash­paıdy. Soǵan qaraǵanda bul kezde aqkete rýyndaǵy Aral, Altaı, Juldyz batyr­lar sııaqty Alybaı batyr Qosakózuly da dúnıeden ótse kerek. Odan taraǵan urpaqtar ishinde XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tek qana Elshibek atalady. Ol shejire boıynsha Alybaıǵa shóbere bolyp keledi. Iаǵnı, Alybaı-Maldybaı-Tabyldy-Elshibek bolyp taraǵan. Elshibektiń kózge túsken kezeńi Syrym bastaǵan 1783-1797 jyl­dardaǵy ult-azattyq kúrestiń ekinshi jartysy. Muraǵattyq qujat boıynsha ol 1794 jylǵy 4 qańtardaǵy Syrym bas­taǵan 184 bı, batyr, ózge de elge belgili tulǵalardyń II Ekaterınaǵa jazǵan tizimnen kózge túsedi. Hatta orys-kazak­tarynyń qazaqtarǵa jasaǵan ozbyr­lyǵy ashyq jazylǵan. Sonyń ishinde ataqty ysyq Qarataý bıdiń, aqkete Kókkóz bıdiń, alasha Sopyra tarhannyń, Berish Bódene bıdiń taǵy basqalardyń aýyl­daryna jasalǵan orys-kazak shabýyly­nyń qanshalyqty ozbyrlyǵy anyqtal­dy. Hatqa Elshibek aqkete Derbisáli batyrmen birge qol qoıǵan. Syrym bastaǵan ult-azattyq kúreste aqketelerden onyń janyndaǵy Kókkóz Qun­dybaev (muraǵat dereginde solaı ja­zyl­ǵan – avtor.) aıryqsha atalady. Sonymen qatar aqkete Naýryzáli batyr, ojyraı kete О́ten batyr, Quttylybaı, keteler – Tilep batyr, Qaraman, Aq­jigit, Kózbeı myrza, Elekbaı Tanbaı­uly, t.b. esimderi kezdesedi. Al kete Bazar­bı Qudaıbergenov 1786 jyly Oryn­bordaǵy shekaralyq sotqa múshe bo­lyp ta saılandy. Aqkete Naýryzáli batyr bizdińshe, ataqty Aral batyrdyń bala­sy. Ol 1791 jyldan bastap Jaıyq boıyndaǵy orys-kazaktaryna qarsy qarýly áskerdi basqardy. Ataman Donskov osy jyly Naýryzáliniń ja­nynda ojyraı kete О́ten batyr, Qutty­lybaı bar dep kórsetti. Ony maýsym aıynda molda Abdýl Fetıh Abdýl-Salımov ta Orynborǵa habarlap, “kete Naýryzáli, tabyn Elekbaı, Barmaq, berish Mamynbaı, Sary, Esentemir, Myńbaı batyr 500-600 adamdy jınap, Syrymmen orys shepterin shabýǵa kelisti”, – dep tolyqtyrady (Vıatkın M.P. s. 299). Syrym bastaǵan ult-azattyq kúres kezeńinde aqketeler ishinde Kókkóz bı erekshe bedelge ıe boldy. Muraǵat derekteri 1789 jyly-aq ony aqsaqal jasta dep kórsetkenimen, Kókkóz bı barlyq keteler atynan ortaǵa shyǵyp, qazaq dalasyndaǵy sol kezeńdegi eń bedeldi bı atanyp, Syrym, Qarataý, Bódene, Qarakóbek, taǵy basqalarmen birge qazaq-orys qarym-qatynasyndaǵy barlyq máselelerdi sheshýge atsalysty. Onyń qoltańbasy Syrym batyr jazǵan hattardyń astynda búginge deıin saqtalǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy – Áji­baı, Altaı, Aral, Alybaı, Juldyz jáne muraǵat arqyly attary máńgige hattalǵan taǵy basqa tulǵalardyń Qazaq eliniń táýelsizdigin saqtaý jolyndaǵy isterin keıingi urpaq abyroımen atqardy. Ol búgingi urpaq úshin, babalar amanattaǵan azattyqty qasterlep, qadirleý úshin, ony máńgilik saqtap, urpaqtan-urpaqqa jalǵastyrý úshin asa mańyzdy. Ábilseıit MUQTAR, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory.