Jyr ǵumyr men Jumekeń

Osydan elý jyldaı buryn oılary ortaq, únderi úılesken aqyn Jumeken men sazger Shámshi óz halqynyń jan tebirenisin bergen “Meniń Qazaqstanym” syndy aıtýly shyǵarmalaryn jurtqa usynǵany ózimizge belgili. Bul týyndy óz aldymyzǵa egemen el bolǵan zamanda ult­tyq rýhymyzdy jańǵyrtyp Án-urany­myz­ǵa aınaldy. Bul da bolsa bizdiń ha­lyq­qa bergen Allanyń syıy demeske ha­qy­myz joq. Jumeken aqynnyń ús­ti­miz­degi jyly Memlekettik syılyqqa usy­nylyp otyrǵan “Atamura” baspa­sy­nan shyqqan “Meniń Qazaqstanym” jı­naǵyna kóńil aýdaraıyq. Jalpy, “Ata­mura” baspasy­nyń talǵamy bıik biregeı baspa ekeni elge aıan. Ki­tap­ty qurastyrý­shylar da barynsha aqyn shyǵarma­lary­nyń taza bolmysyn kór­setýge tyrysqan. Jume­ken sııaqty kúrdeli aqyn­nyń alyp aýqymyn qamtý kim-kimge bolsyn ońaıǵa soqpasy anyq desem, onda qaraǵandylyq zańger Marat Azbanbaev degen azamat aqyn­nyń alǵashqy eńbek etken jeri Qara­­ǵandy shahtalarynyń biri bolǵan­dy­ǵyn, oǵan qosa sondaǵy kór­kemóner­paz­dar arasynda óziniń dáýlesker kúı­shiligi­men de ónerimizdi tórge ozdyrǵanyn aıtady. Endi aqyn jınaǵyna kóz júgirteıik. “Kókiregimniń úmiti men júregi Kúı bop túlep, kún bop shyǵyp  kúledi. Kún astynda kók tóbeler túledi, Meniń elim, meniń elim – gúl eli. Aıtpaǵym bir aǵyl-tegil syr edi – Shejireńe ol óleń bolyp kiredi. Mendegi óner sen dep ómir súredi, Meniń elim, meniń elim – jyr eli! Qanat qomdap tań atqanda shyǵystan Torǵaıym bar qyranyńmen bir ushqan. Júregim bar, júregińmen uǵysqan, Meniń elim, meniń elim – gúlstan! Bul aqynnyń “Meniń elim” degen alǵashqy óleńderiniń biri. Osy jyrdyń ózinde aqyndyq júrektiń eljireýi erek­she bolyp turǵan joq pa? Káne, endi onyń Almatydaı ǵajap qalaǵa degen kóńiliniń kógershin jyryn oqyp kórelik. Jatyr jaqpar... Qaraǵaıdy aralaıdy  jel esken, Japyraqtar, japyraqtar sybyr-sybyr keńesken. Taý sýlary taýsylmady, syńsyp turyp aǵady, Qyz tolqyndar birin-biri shymshyp kúlip barady. Aıdalada aq-boz mingen Alataý bir qas batyr Aınalada tal-qaıyńdar, tal-qaıyńdar sapta tur. Qyzyl gúlder “úzildim der” baıaýla jel, baıaýla, Qyzyl gúlder, qyzyl gúlder uıqyda ma, oıaý ma? ...Tastyń ózi nur shashady, búgin-daǵy, keshe de Bizdiń mynaý Almatyda, kún jaılaǵan kóshede. ...Tas balqytqan talma túste – balqımyz biz kúnge uqsap, Qyzýynan alma pisti – aıqasqanda myń qushaq. ...Juldyz kórmeı, kúndiz kórdim, kúndiz kórem árıne, Túnde kórsem úndemes em túsim ǵoı dep bári de... – deı kelip, janymyzdy jumaq jaǵalaýyn kezgendeı rahatqa bóleıdi. Ásem Almatynyń tulǵasyn tutas álemge aınaldyryp jiberedi. Ol az bolǵandaı endi kelip: ...Mine, bizdiń Almaty osy, alma tósi bultıyp, Alma-tóske jas butanyń saýsaqtary tur tıip. Júrshi, janym qydyraıyq, neǵy­lasyń jalǵyz qap, Alataýdyń aq qarynan ápereıin  balmuzdaq! – dep aıaqtaıdy. Osy óleńdi alǵash oqyǵandar da, keıin oqyǵandar da, sóz joq, naǵyz poe­zııanyń ne ekendigine kózi jetip, tabıǵat­tyń taza aýasymen dem alǵandaı bola­tyny eki bastan. Osyndaı jaratylys­tyń óz júregin jaratyndaı jyr jazǵan­men Jumeken eshqashanda masattanyp keýdesin kóterip, bireýlerge astamshylyq jasaǵan jan emes. Adamzatqa qanshama qasireti men qýanyshyn syılap kele jatqan qara jer qandaı bolsa, Jumeken de dál sondaı kónterli jan bolatyn. Ol árqashanda, óz tirliginde adamzatqa jasa­latyn qurmet, sol adamnyń jaratyly­syndaǵy úzdik qasıetine berilip tursa ǵoı shirkin, – deı­tin. Soǵan oraı ár jy­ry­nyń astarynda shúkirshilik taǵzymy basym jatatyn. Aıaq ekeý, aqyl jalǵyz, qatem myń – Barlyǵyn da ómirge ózim ákeldim. Jigit boldym. Anam baıǵus soǵan máz, Shaq bolǵanǵa kıimderi ákemniń. Qaıdan bilsin, qaıdan bilsin ol meniń Bar mánimdi mazasyzdyq jeńgenin. Qaıdan bilsin bar ekenin talaı jyl Shybyrtqysyn ustaý úshin Abaıdyń... Budan artyq taǵzym, budan artyq shúkirshilik jyry bolar ma?! Dúrmekke qosylmaǵan bir aqyn bolsa, ol – osy Ju­me­ken edi. Bar masattanǵany da, mar­qaı­ǵany da ezýinen eles beretin bir jaǵy mysqylǵa uqsas, bir jaǵy shýaqty tol­qynǵa uqsas ózindik bir kishkene ıirimi bolatyn. Keıde ózi de tutasymen sol ómir ıirimindeı núktege aınalyp júre beretin. Eki kóz tur – eki juldyz janady, Birin-biri kórip turǵan joq biraq. Aq qaǵazǵa eki núkte tamady, Birin-biri kórip turǵan joq biraq. Eki núkte kórer bolsa bir-birin Qos núkte emes, syzyq bolar edi ǵoı. Eki kóziń kórer bolsa bir-birin Bir basyńdy buzyp bolar edi ǵoı, – degen ol. Endi birde “Shubatylyp jaza berý óner me, taýsylmaıdy saǵan bitken kúsh neǵyp. Jarasady jalyny bar óleńge, jaqsylardyń ómirindeı qysqalyq”, – dep tebirenedi. Iá, Jumeken-aqynnyń taqyryptary qanshalyqty ár qıly bolǵanmen, toǵys­qan oıy topshylaǵan jerinen shyǵatyn ondaı júırikter sany tym az. Sol az toptyń syńary, bıik shynary taǵy osy  Jumeken desek, ar­tyq aıtqan­dyq emes. Ol óziniń shyǵar­mashyly­ǵynyń bir jartysyn “Men týǵan kún” tańda­malysymen qaıyryp tastaǵan aqyn. О́z bıiginen áste túspeı ótti. Tabı­ǵatta san alýan boıaý bolýy múmkin, ol tek jastyq jy­ryna jarasar. Al jas­tyqtan el aǵa­syna boı urǵan Jumeken sol kól-kósir boıaý­dyń kóktegi jeti qaraqshydaı jeteýin tańdap, onyń óshpes óńin ómirdiń qyshqyltymyn óz boıaýyna ushtastyra bildi. Shýaqty beıbitshiliktiń ashyq aspanyn tiledi. “...Úndemeıin, dep em men, úndemeıin – Búlkildep bara jatyr til kómeıim: Sýdyń jyryn jyrlaıyn kúmbir etip, Gúldiń jyryn jyrlaıyn úlbiretip, Jalǵyz sátke, tym qursa, ýa tabıǵat Qondyr meni butańa bulbul etip”, – dep keledi de endi birde: “...Uly qala. Sózderińniń jumsartyp maǵynasyn, Motorǵa da maı berip jaǵynasyń... Jıyrmasynshy ǵasyr ǵoı: Keıde biraq Tabıǵattyń óz daýsyn saǵynasyń”, – deıdi aqyn. Bizde qazir sol tabıǵattyń óz daýysyndaı Jumeken aqyndy saǵynyp júrmiz. Dabyra qumar “myqtylardyń” tóbeńdi oıatyndaı qylyǵyna nalyǵan da osy Jumeken, Muqaǵalı, basqa da týmysynan tuǵyry myqty, tekti aqyn­dardyń jyryna shóldeımiz. Shóldeımiz de jyrlaryn oqyp, solyǵymyzdy basyp, eriksizden: “...Aǵash egem, qalasam, qala salam: Men uqsaımyn, Shýaq Kún, aýa, saǵan. Men senemin, eı, kóktem, ońashada Meıirimdilik jóninen talasa alam”, – dep Jumeken bolyp dem alamyz. Baıqap tursaq, tabıǵat pen adamnyń tutas bir dúnıe ekenin úzilissiz jyrlaǵan Jumeken Nájimedenov mine, taǵy da aldymyzdan shyqty, tek burynǵydan to­lysqan, egdelengen. “Jazdaǵy japy­raq­qa úmit artpa, kóńilińdi qaldyrady”. “Men – tamyrmyn, taraımyn, topy­raqqa, tamyr ósse – tek qana tereń­deı­di”. Nemese “Maıdandardyń múge­degin kóp kórdik, beıbit kúnniń múgedegi qıyn-aq.” ...Múgedektiń basqa túri kóp ósti: Bir túri onyń jaramsaqtar kúlkili, Kúnshilder men ósekshiler – bir túri, Byqsyq tirlik. Sen bilesiń bul isti, Sýdan jylap jylǵa qýǵan jymysqy, – deıdi aqyn. Múgedek – tamyr, jaram­saq – japyraq arbasyp kelip, taǵy da tabıǵat pen adamnyń jup-jumyr tutas jandy beınesin kóz aldyńyzǵa elestetedi. Aqynnyń qaı qyrynan kóz salsaq ta, onyń ozyq oıy kósh ilgeri turady. Taǵy Jumeken jyryna kezek berelik. “...Qashty bireý Batysqa uzartam dep muratyn, Mine, mine, dál sonyń salmaǵy joq bir atym, Basyń seniń dop adam, O, domalan, domalan, Kókeıinde kóp alań, Kórgen kúniń zobalań, Tabanynyń astynda týǵan jeri joq adam”, – Oılanyńyzshy, aqyn týǵan jerińiz kindigińizden baılap tastaǵan joq pa? Dál solaı. Nemese balyqshylar jaıly “Tor” degen óleńinde balyq sorpasyna toıǵan aqyn”...túıe óltirý – túk emes, túıdegimen óltirýdiń qasynda” degen óz oıyna balyqshy bolyp ózinshe qarsy jaýap beredi. Sonda aqyn: Senbeıdi eken myna jurt toq kisiniń sózine, Halyq qamyn oılasaq – toımaı turypoılaıyq, – dep oı túıindeıdi. Aqynnyń bul sózi – jyr ǵumyr Jumekenniń búkil bolmysyn kórsetip turǵany anyq. Ospan SEIFOLLA, aqyn.