Memlekettik syılyqqa usynylǵan shyǵarmalar

Sol bir án Ataq-dańq degenińiz onyń túsine de kirmedi. Ol osy bir abstraksııalyq shart­ty uǵymnyń bar ekenin bildi, bile tura sony qajetsinbedi. Ol tek qana óner, taza óner tókti. Sol ónerdi ógeısitetin ógeı ul­dar bar ekenin bilmedi. Bárin ózindeı kórdi. Sóıtse, ómir ótetinin, talaı jyl­dar ózegin órteıtin ólermender bar ekenin bilmepti. Zeınetke shyqqanda baıaǵyda О́z­aǵań alyp bergen komsomoldyń syıly­ǵy­nan basqa dánene de joq edi. Keıin Shám­shi­ge ataq ta, dańq ta bári ózi keldi. Ol ulyq­tardan esik pen tórdeı máshıne suramady, ishine bir sovhozdyń halqy syıyp ketetin úı de salmady. Ol baraqat ómirdi ánnen izdedi, ánnen janyna saıa tapty. Onyń árbir áni dúnıege kelgen kún halqy úshin mereke boldy. Ol Abaı atam sekildi myńmen jalǵyz alysqan joq. Qolyna baqan alyp, bes qarýyn saılap kúreske shyqpady. Ol ish­teı ǵana qarapaıym qalpymen kúresti. Kóptiń ishinde turyp ta ózin jalǵyz sezin­di. Ol rýhanı jalǵyzdyqpen jaǵalasyp ótti. Ol Jambyl men Shymkenttiń oı-shu­qy­ryn kezip, Aqandaı kisikıiktenip júr­gende de jalǵyzdyqtan qulazydy. Biraq onyń rýhy myqty edi. Jalǵyzdyq jutyp qoıady dep úreılengen joq, osy prosestiń uzaqqa sozyla beretininen, keıbir áriptes­teriniń únsizdiginen qoryq­ty. Shámshi de ózgeler sekildi, qoǵamnyń qasiretin bastan keshti. Ahmet Jubanov­tyń kezinde Más­keýge, Bishkekke qashqany sekildi, Shámshi de ómiriniń kóbin astana­nyń saltanatty saraılarynda emes, el ishinde ótkizdi. Qazaq mýzykasynyń Muqaǵalıyndaı bolǵan Shámshini biz nege aıta beremiz, nege umytpaımyz, nege jaqsy kóremiz? Qanshama qylkópirden ótse de adam­dyq aryn bıik ustap, halqyn rýhanı je­til­­dirýdi, rýhyn kókke kóterýdi ǵana maq­sat tutyp, parasatyn pendeshilikke aıyr­bas­tamaǵan, “óıtip edim, búıtip edim” dep mindetsinbegen, ónerden basqa ómir joq dep bilgen. Sonshama talantty, jer jarar ataǵy bola tura qarapaıym ómir keshýdiń názıra úlgisin kórsetti Shámshi. Shámshiniń ánderi bolmasa dúnıeniń dıdaryna daq túsip, aıaýly sezimder áldeqashan joǵalyp ketetindeı edi. О́mirde aqyndardyń bári jalǵyz (Muqaǵalı). Talanttardyń bári jalǵyz... Shámshi de jalǵyz... Qazaq ulysynda myqtylar, jaqsylar men jaısańdar keshe de bolǵan, búgin de bar, erteń de týa beredi. Sonyń bári de bıik, bári de bekzat edi deımiz be? Kesimdi pikir aıtý qıyn. Degenmen de, osynaý boıyndaǵy ulyq ólshemderdi pendeshiligi jeńgenderi de, shyn mánindegi ult múddesi úshin kúres jolynda bas saýǵalap ketken­deri de boldy. Bul, ásirese, qazaqtyń qasi­ret shekken 60-70-shi jyldarynan bermen qa­raı baıqalǵan qubylys edi. Biz 30-50-shi jyldar týraly kóp aıttyq, kóp jaz­dyq. Al, kúni keshegi jetpisinshi jyldar­dyń jylymyǵy týraly eshteńe aıtpaı­myz. Keńestik Qazaqstannyń bar salasynda dástúrdi joıý, dástúrsiz ómir súrý osy jyldardaǵydaı keń óris alyp, naýqanǵa aınalǵan joq. Osy kezeńde óner sahna­syna jarq etip Shámshiniń shyǵýy álgi “kemeldengen” saıasattyń shyrqyn buzyp edi. Qalaı bolǵanda da qazaqtyń baǵyna Shámshi týdy. Ol qazaq ánine keńes úki­meti­niń ata jaýy dástúrdi alyp keldi. Sóı­tip, ol resmı ıdeologııadan amalyn asyrǵysy kelip, qazaq ánine jańashyl dástúr engizdi. “Basqa jurtta, máselen, orys­ta “orys valsi, romansy, ımpera­tor valsi” bar, qazaqta nege bolmaıdy?” dedi Shámshi. Qazaqtyń ataǵy dardaı orkestrleriniń repertýaryn orystyń, Eýropanyń shy­ǵar­malary janshı bastaǵanda Shámshi atqa mindi. Qazaqtyń mýzyka ónerindegi ejelgi dástúri odan ári jalǵasyn tapqanda ǵana, eldiń rýhanı bútindigin saqtap qalýǵa bo­la­tyndyǵyn Shámshi suńǵyla túsindi. Árı­ne, basqa da iri kompozıtorlar boldy. Ári­sin aıtpaǵanda, berisi M.Tólebaev, A.Ju­banov pen S.Muhamedjanov, N.Ti­len­­dıev jáne t.b. kompozıtorlardyń jóni bólek edi. Talanttyń, tulǵanyń joly eshqashan dańǵyl bolǵan emes. Onyń ómiri qaıshy­lyq­tarǵa, kúresterge toly. Áńgime biz sony qalaı jazyp júrmiz degenge kelip saıady. Talant degen telegeı-teńiz uǵym­nyń alýan maǵynasynyń biri – taǵdyr, shyndyq shyǵar. Endeshe, sol talant ómirine qatysty shyndyqty shyńǵyrtyp aıta alyp júrmiz be? Biz olar jóninde aı­ty­lar áńgimeniń betin ǵana qalqyp júr­gen joqpyz ba? Halqymyz óziniń birtýar tulǵalary jóninde (ádebıet, mádenıet, óner, ǵylym, t.b.) ábden bilip boldy dep oılaısyz ba? Endeshe, oqyrmanǵa olar jóninde burynǵydaı kólgirsý, taptaýryn emes, tereń, ashyq áńgime kerek. Erterekte Esenın Pýshkındi oqý úshin talant qajettigin qaıta-qaıta pysyqtap aıtqan edi. Sol kisi aıtpaqshy, talant týra­ly týyndy da talantty jazylmaýǵa haqysy joq. Talantty týyndyda aqyl-oı, parasat, sezim sekildi pálsapalyq, ıakı estetıkalyq kategorııalar árdaıym egiz óriletini sózsiz. Shámshi týraly az jazylyp, az aıty­lyp jatqan joq. Biraq jetpeı jatyr de­dik. Nege? Qazaqta ánshi de, kúıshi de kóp. Ar­ǵysyn aıtpaǵanda, bertindegi Sydyq, Ábil­ahat, Nurǵısa, Beken, Sadyq, kózi tiri Ilııa... Árqaısysynyń óz orny bar, bir-bir bıik. Al, sonyń ishinde tiri kúniniń ózin­de Shámshideı ańyzǵa aınalǵany az. “Bul ǵalamda tek ekeýmiz ǵana jarysa alar edik”, dep Geteniń sonaý Shyǵystaǵy Qoja Ha­fız­ge nazdanǵanyndaı, Shámshi­men óz za­manynda talasa, jarasa alatyn talant óte sırek edi desek, eshkim de munymyz jónsiz demes. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­dary, zańǵar bıikke ushyp shyqqan Shám­shi ánderi myń jylda da sol qalpynan aınymaı, talmaı qanat qaǵa bereri sózsiz. Bul ne qudiret dersiz?!.. Onyń da syryn túsiný qıyn emes, árıne. Shámshi jaqsy maǵynasyndaǵy “ultshyl” adam boldy. Elin, jerin aıqaılamaı, únsiz súıdi. So­nyń dáleli emes pe, alpysynshy jyl­dary orystyń romanstary tórtkúl dúnıe­ni qalaı sharlasa, Shámshi ánderi de qazaq rýhyn dál sondaı bıikke alyp ushyp, alys-jaqynǵa dańqy ketti. Qazaqqa qyryn qaraǵan zamanda mundaı tabysty enshileý, ózgeni ózine moıynsundyrý ońaı emes edi. Solaı eken dep Shámshi “tór meniki” dep keýdelemegen, dilmársip bıik minberlerden sóılemegen, “anaý ánim, mynaý ánim bylaı týdy” dep kólgirsip áńgime aıtyp turyp alma­ǵan. Tek qana jaza bergen, jaza ber­gen. Bireýler ataq-dańqqa kenelip jatty. Shámshi bolsa Táńi­riniń bergen artyq syıyna ishteı táýbeshilik jasap júrip jatty. Ataq-dańq ony ózi izdep tapty. Shámshi dese, kóz aldyńa bir kógildir keńistik keledi. Átteń, qadirin endi biletin kezde sol keńistikte aqqý bop ushyp, qaz bop qalyqtaı almaǵany ókinishti-aq. Qoldan jasalatyn ókinishterge ne shara?! Halyqty ózine súıindire bilgen adam­nyń ómirin ár qyrynan jazýǵa bolady. Ol – taýsylmaıtyn qazyna, ulttyń baılyǵy desek, órkenıetti elder talantty adamynyń otyrǵan ornyn ormanǵa, mura­jaıǵa aınaldyryp jiberedi. Úkimettiń qaýlysyn kútip, qashan bireý eńirep ma­qala jazady eken dep otyrmaıdy. Máde­nıeti ósken elderde mundaı sharýa óz retimen, jónimen júzege asa beredi. Uly adamdardyń qalamsaby, kúısandyǵy, taǵy da basqa tutynǵan qymbat zattary, tipti ishken tamaǵy, t.b. bólekshe qasıetteri týraly tynbaı jazyp jatady. Jurt sodan taǵylym alady, oı túıedi. Osy dástúr urpaqtan urpaqqa jalǵasady. K.Paýstovskııdiń “Altyn raýshan” kitabynda aıtylǵanyndaı, Shıller jazǵanda aıaǵyn legendegi jyly sýǵa malyp otyrady eken, Fedın teńizdiń shýy­lyn tyńdaıtyn kórinedi, Getege hat­shy­sy eskirgen gazetter tigindisin ákelip beredi eken. Al, bizdiń Shámshi ne isteýshi edi? Ony eshkim bilgen joq. Árıne, endi bilip jatyr. Kesh bolsa da, Shámshige kórsetilip jatqan qurmet az emes. Bul tolǵanysty jazýdaǵy maqsat – talanttar taǵdyrynan árkim de taǵylym túıýi tıis. *** Sonaý bir jyldary ár jerde asa qaýipti top Qazaqstannyń soltústigine kóz alartyp, aram nıetin astyrtyn júzege asyrǵysy kelip, alasuryp jatqanda sol bir án týyp edi. Sol án qanshama jyldan beri shyr­qalyp keledi. Sol án qaı kezde de qazaq rýhyn kóterip, tutastyǵyn saqtap keledi. 1986 jyldyń Jeltoqsanynda esken yzǵardyń da betin osy án qaıtaryp edi. Qaısybir jyly “Ertóstik” balalar hory shet eldiń birinde bolǵanda, óńsheń qaradomalaq sol ándi boztorǵaıdaı shy­ryl­dap aıtqanda, tipti, sheteldikter jylap turdy desedi. Jyraqta júrgen myńdaǵan qazaq atajurtty ańsaǵanda, bir úıge jınalyp alyp, sol ándi aıtady desedi. Olardy atajurtqa alyp kelgen de sol án kórinedi. Búginde áskerden qaıtqan sarbazdar týǵan elge sol ándi aıtyp qaıtady. Iranda ómiri ótken qazaqtyń bir etikshi shaly jumysyn sol ánmen bastap, sol ánmen aıaqtap, saqalynan jas sorǵalaıdy desedi. Sol án qazaqty ustap turǵan sekildi. Án tarıhy – el tarıhy. Bireýlerge op-ońaı kele qalǵandaı kórinetin táýelsizdiktiń irgetasyn qalaǵan da osyndaı rýhtaǵy ánder edi. Mundaı án jazyp, tiri júrý ol kezde erlikke barabar edi. Sol bir án keshegi kesepat kúnderden búginge qazaqty baýyry bútin, aman jetkizgen sekildi. Sol bir án bolmasa, biz án taba almaı qalatyn sekildimiz. Marqum avtordyń ózi de birdeńeni sez­di me eken, “Endi mundaı án týmaıdy” depti. “Bul án burynǵy ánnen ózgerek”, dep Shákárim qajy aıtpaqshy, shyndyǵynda ózgerek edi. Sol bir án – “Meniń Qazaqstanym” edi. Endi jyldar ótken soń baryp osynaý qýatty ánniń memlekettiń Ánuranyna aınalýy da tegin deısiz be? Qaı elde bolsyn memlekettiń rámizderin jasaǵan adamdar zor qurmetke, mártebege ıe. Sondyqtan da, Shámshiniń de sol qoshemetke keneletinine esh shúbá joq. Talant – halyqtyń baılyǵy, baqyty. Endeshe, sol baqytty aıalaı bileıik. Qalı SÁRSENBAI.