Tómen kómirtekti damýǵa kóshý – ýaqyt talaby

Klımattyń ózgerýi jıyrma birinshi ǵasyrdyń úlken qaterleriniń biri. Qater deıtin sebebimiz, tehnogendik áserler saldarynan temperatýranyń kóterilýinen muzdyqtar erý ústinde. Alaıda klımattyń jylyný jyldamdyǵy adamzattyń bolashaqta Tabıǵat-Anaǵa qanshalyqty durys qarap, aýaǵa túrli qaldyq gazdar shyǵaratyn kásiporyndar qyzmetin shekteýine baılanysty bolmaq. Osy oraıda álemniń kóptegen elderi parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn tómendetýge baǵyttalǵan mindettemelerdi júzege asyrýda. Sonyń ishinde aldymen aýyzǵa alynatyny – tómen kómirtekti damý. Tómen kómirtekti tehnologııalardy jasap shyǵarý men qoldaný, osy saıasatty qoldaý klımat ózgerisin jumsartýda mańyzdy yqpal ete alady. Aldymen tómen kómirtekti damý degenge anyqtama bereıik. Ol – aýaǵa shyǵarylatyn zııandy shyǵa­ryn­­dylardy meılinshe azaıtyp, jasyl damýǵa kóshý, qorshaǵan orta tutastyǵyn saqtaı otyryp alǵa damý. Bul oraıda ne isteý qajet? Jýyrda Astanada ótken Qazaq­stan­daǵy BUU Damý baǵdarlamasy men elimiz Qorshaǵan ortany qorǵaý mı­nıstrliginiń “QR strategııalyq jos­parǵa klımattyń ózgerý máselelerin biriktirý arqyly ornyqty damý sa­la­syndaǵy áleýetti arttyrý” birles­ken jobasy sheńberinde ótken “Tó­men kómirtekti damý: strategııalyq tásilder jáne naqty sheshimder” atty konferensııada BUU DB Qa­zaq­standaǵy turaqty ókiliniń oryn­basary Stelıana Nedera osy damý tú­rine qyzyǵýshylyq tanytqan eli­mizge alǵysyn jetkize otyryp, keńi­nen áńgimelep berdi. Aıta ketý ke­rek, sońǵy onjyldyq ishinde BUU Damý baǵdarlamasy el Úkimetine ǵa­lamshardyń jylyný úderisine beıimdelý jáne onyń yqpalyn jum­sartýda áriptestik tanytyp, stra­tegııalyq josparlaý áleýetin joǵarylatýda, saraptamalyq keńes berýde qoldaý kórsetip keledi. О́t­ken jyly Qazaqstan BUU-nyń klı­mattyń ózgerýi týraly negizde­melik konvensııasyna jáne ulttyq deńgeıdegi Kıoto hattamasyna qol qoıdy. Ony ratıfıkasııalaǵan eli­miz hattamanyń birden-bir negizgi talaby parnıktik gazdardyń shyǵa­ryn­dylaryn qysqartý men tómen kómirtekti damýdy oryndaý boıyn­sha belsendi qımyldaı bastady. Ortalyq Azııadaǵy parnıktik gazdardy shyǵaratyn elderdiń biri bolyp tabylatyn Qazaqstan úshin tómen kómirtekti ekonomıkaǵa kóshý turaqty damýda, dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa birigýde qajetti qadam bolyp otyr. Tómen kómirtekti damýdyń strategııalyq josparynyń negizin, tujyrymdamasyn usynǵan atalmysh ulttyq konferensııada osy úlgige kóshýdiń negizgi tásilderi talqylan­dy. Sonymen qatar, parnıktik gaz­dar emıssııasynyń jobasy, ener­ge­tıkalyq sektordyń shyǵaryndylar­dy azaıtýdaǵy áleýetine baǵa beri­lip, “jasyl” ekonomıkaǵa kóshýdiń negizgi áleýmettik, ekonomıkalyq paıdalary men saldarlary talqy­lan­dy. Qorshaǵan ortany qorǵaý vıse-mınıstri E.Sádýaqasova bul baǵytta qandaı jumystar atqary­lyp jatqandyǵyna toqtaldy. Vıse-mınıstr el kásiporyndarynda ener­gııa únemdegish tehnologııany endirý úshin ekonomıkalyq ynta­lan­dyrýdy jasaý maqsatynda alda­ǵy jyldan bastap parnıktik gaz­dar­ǵa ishki kvota saýdasynyń jumysyn bastaýdy josparlap otyrǵandyǵyn alǵa tartty. Qazirgi tańda oǵan qajetti zańnamalyq baza ázirlenýde eken. BUU DB-men elimiz arasynda birlesken birneshe jobalar bar. Sonyń biri energııalyq tıimdilik jobasy. Joba sheńberinde júrgizil­gen birqatar sharalar qorytyndy­syn­da ǵımarattardyń jylý ener­gııa­syn tutynýy 20-30%-ǵa deıin qysqarǵandyǵy dáleldengen. Bul energııa saqtaýda úlken úles. Ekin­shi, jel energııasy salasyn damytý jónindegi el Úkimeti, BUU DB jáne Jahandyq ekologııalyq qor ara­syn­daǵy ortaq joba. Jel áleýetine, jeldik atlasqa júrgizilgen zertteý Qazaqstanda úlken jel áleýeti barlyǵyn kórsetip otyr. Tómen kómirtekti damýǵa ótý jobasynyń Qazaqstan úshin saldary men odan keletin áleýmettik-ekono­mıkalyq paıda qandaı? Bul suraqqa Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstr­ligi men BUU DB jobasynyń ulttyq sarapshysy G.Ismaǵulova bylaı dep jaýap beredi. Tómen kómirtekti damý úlgisine ótý sheńberinde 3 negizgi ssenarıı qarastyrylǵan. Birinshi, bazalyq ssenarıı. Munda saıası qalyptasqan zańdylyqtar eskeri­le­di de, mindetti jaýapkershilik bol­maı­dy. Tek qujattarda kórsetil­gen­di ǵana oryndaıdy. Ekinshisi, 15-25 paıyzdyq mindettemelik ssenarıı. Bul parnıktik gazdardy shyǵarýdyń jalpy kólemi 2020 jylǵa qaraı 1990 jylǵy shyǵaryndylarǵa qara­ǵanda 15%-ǵa kemitilýi, sondaı-aq 2050 jylǵa qaraı 25%-ǵa deıin jetýi. Úshinshisi, BUU DB Kıoto hattamasyna qol qoıǵan elderdiń barlyǵy 1990 jylmen saly­s­tyr­ǵan­da parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 90%-ǵa deıin tómendetý. Elimizde par­nıktik gazdardy shyǵarýdyń ne­gizgi kózi elektr energetıkasyna tıesili. Búgingi kúni óndiriletin qýat 70%-ǵa, jylý júıeleri 40%-ǵa, elek­tr júıesi 60%-ǵa eskirgen. Osy­laısha salanyń negizgi qorlary­nyń eskirýi qaýipti deńgeıden asyp ket­ken jáne bolashaqta úlken ın­ves­tısııany qajet etedi. 2007 jyldan bastap Úkimet parnıktik gazdardy shyǵarýdyń eń úlken kózi bolyp tabylatyn osy sektordy jańartýǵa jeke ınvestısııa jumyldyrý saıasatyn belsendi júrgizip keledi. Elektr energetıkasy salasyn jańartý jumystary da júzege asýda. Elimiz IJО́-siniń energııany kóp qajet etýi aýmaqtyń úlkendigi men turǵyn halyqtyń azdyǵyna, qubyl­maly klımattyq sharttarǵa, qosyl­ǵan quny az ónimder óndiretin ónerkásip qurylymynda energııany kóp qajet etetin sektor úlesiniń kóptigine baılanysty. 2050 jylǵa deıin parnıktik gazdardy shyǵarýdy 1990 jylǵy kór­setkishten 90-95%-ǵa deıin tó­men­detý ssenarııi elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna keri áserin tıgizbek. Mysaly, óz qajetin óteý úshin syrt elden elektr ener­gııasyn ımporttaýǵa májbúr bolady. Nemese energııa óndiretin qýatty ja­ńalaýǵa óte úlken kólemde ınves­tısııa qajet bolady. Ony oryndaý múmkindigi joq bolǵandyqtan tómen kómirtekti damý úlgisi – parnıktik gazdardy shyǵarýdyń eń joǵarǵy kólemin 2050 jyly 25%-ǵa deıin qysqartýdy kózdep otyr. Ulttyq ekonomıkanyń barlyq múmkin­dik­te­rin qoldana otyryp, oǵan qol jetkizýimiz ábden yqtımal. Elimiz atmosferaǵa parnıktik gazdardy shyǵarýdy qysqartýǵa kirispek ekendigin joǵaryda aıttyq. Tómen kómirtekti damý – mem­le­kettiń kómirtekti ónimge táýeldiligin azaıtyp, birinshi kezekte energetıka júıesinde, sondaı-aq tehnologııany engizý, jańǵyrmaly energııa kózde­rin damytý túrinde kórinis tappaq. Qazaqstan aldaǵy eki jyl ishinde PG shyǵarýǵa beriletin kvotalardy kásiporyndarǵa bóletin bolady. Keıbir salalar boıynsha alǵashqy PG qysqartýlar 2013-2014 jyldary bastalady. Osy qysqa ýaqyt araly­ǵynda elimiz 1 paıyzdyq PG qys­qar­­týyna qol jetkizedi dep bol­ja­nyp otyr. Úshinshi ulttyq jospar­da­ǵy kvota bólinisi elimizdiń 2020 jylǵa deıingi PG qysqartýyn qam­tamasyz etedi. Eki jeńildikti kezeń ishinde el kásiporyndary qarjylyq resýrstaryn, bolashaq ınvestor­lar­men jáne óndirýshilermen PG shy­ǵa­rýdy qysqartýda óz bazalaryn qa­lyptastyryp úlgeredi. Qazaqstan bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin Chı­ka­go klımattyq bırjasymen ke­lisimge otyrmaq. Bul PG shyǵarýda­ǵy Qazaqstan kvotasy osy bırjada satylatyn bolady degen sóz. Kelesi jyldan bastap Qazaqstannyń PG shyǵarýǵa arnalǵan kvotasyn satýda ishki erkin kómirtekti rynogy bola­dy. Iаǵnı PG-ny az shyǵarǵan qazaq­standyq kásiporyndar óz kvotala­ryn kesteden qalyp bara jatqan kásip­oryndarǵa sata alady. Sondaı-aq elimiz kvotany basqa elderden satyp alyp nemese satýǵa shyǵara alady. Jahandyq jylyný qubylysy shyndyǵynda da planetanyń basty máselesine aınalyp tur. Onyń ne­giz­gi sheshimi retinde kórsetilip júr­gen tómen kómirtekti damý adamzat úreılenetindeı nárse emes. Biraq osyndaı damý úlgisine kóshý másele­siniń kóterilýi onyń qanshalyqty mańyzdy ekendigin aıǵaqtaıdy. Ony barsha adamzattyń túsinýi qajet. Erte me, kesh pe álem bul máseleni kún tártibine qoıady. Al sol ýaqytta biz daıyn bolýymyz kerek. Osy oraıda aıta keter bir jáıt, Astanada qyrkúıektiń 27-si men qazan­nyń 2-si aralyǵynda Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdiń Qor­shaǵan ortany qorǵaý jáne damytý mınıstrleriniń 6-shy konferensııa­sy ótedi dep kútilýde. Ár 5 jyl saıyn ótetin bul konferensııada ornyqty damý jaǵdaıyna baǵa berý, qorshaǵan ortanyń jahandyq qater­lerine jáne aımaqtyq máselelerge kelisilgen qımyldar ustaný, t.b máseleler qaralatyn bolady. Venera TÚGELBAI.