Sýdyń da suraýy bar

Búgingi álemde sý ótkir máselelerdiń biri bolyp otyr. Jýyrda Premer-Mınıstr Kárim Másimov: “Aldaǵy on jylda sý úlken má­selege aınalǵaly tur. Tek Qazaqstan ǵana emes, álemniń barsha ǵalymdary qazirden buǵan bas qatyrýda. Sondyqtan, bul máseleni sheshý kerek”, dep atap ótken bolatyn. Biz osy máselege qatysty jaqynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komı­tetiniń tóraǵasy Orman ANARBEKTI áńgimege tartqan edik. – Qazaqstanǵa aǵyp keletin ózenderdiń kópjyldyq mańyzdylyǵyn ortasha eseppen baǵalasaq, sońǵy 30 jylda jylyna 25,3 tek­she shaqyrymǵa azaıǵany baıqalady (jer­gi­lik­ti sýlar boıynsha – 10,3, transsheka­ralyq sýlar boıynsha – 15,2). Bul aýa­ raıy­nyń uzaq merzimdi boljamynyń ózgerýine sáıkes keledi. Transshekaralyq aǵyp keletin sýlar azaıady degen boljamdardy eskergende 2020 jylǵa qaraı respýblıkada sý resýrs­tarynyń ári qaraı azaıýy jylyna 86 tekshe shaqyrymǵa deıin jetpek. Esterińizge sala keteıin, jerasty sý kózi ádette iri ózenderdiń basseınine jınaqtalǵan. Bul jer ústi re­sýrs­tarymen tyǵyz gıdravlıkalyq baılanysy bar ekenin kórsetedi. Sondyqtan da olardy paıdalaný kelisilgen túrde júzege asýy kerek: bir “elementti” shamadan tys paıdalaný ekinshisiniń jaǵdaıyna mindetti túrde áser etedi. Tabıǵı-klımattyq faktordy da esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Gıdrometeorologııa, gıdrologııa men sý resýrstaryn paıdalaný máseleleri birtutas dúnıe retinde qaralýy kerek. Sý nysandary ahýalyn shynaıy bilip otyrý úshin josparly túrde monıtorıng júrgizilýi. Ol sýdy qaýipsiz paıdalaný jáne qaýipti jaǵdaılardyń aldyn alý úshin qajet. – Búginde Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy sý resýrstarynyń alatyn ornyn qalaı baǵalaýǵa bolady? – Ekonomıkamyzdyń sýdy tutyný kór­setkishi jylyna 32,5 tekshe shaqyrymdy qu­raıdy. Eger salalar boıynsha aıtar bolsaq, eń kóp tutynatyn aýyl sharýashylyǵy sa­la­sy, ol 75%-dy quraıdy. Bul kólemniń jar­tysynan astamy, ıaǵnı 53%-y Aral-Syr­darııa basseıninde paıdalanylady, ol jerde dás­túrli sýarmaly egin sharýashylyǵy damy­ǵ­an. Sýdy óndiristik maqsatta mol kólemde tutynatyndar Ertis basseıniniń nysandary – 38%, Nura-Sarysý – 29%, Oral-Kaspıı – 21%. Bular elimizdiń ındýstrııalyq da­my­ǵan óńirlerinde ornalasqan. Kommýnaldyq-turmystyq sektor bar bolǵany sýdyń 5 paıyzyn ǵana tutynady. – Siz sý resýrstarynyń azaıyp bara jatqany týraly aıtyp qaldyńyz. Muny elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine tóngen qater dep sanaýǵa bola ma? – Bul 2020-2030 jyldarǵa qaraı alapat sý tapshylyǵy qaýpi baryn ańǵartady. Iаǵnı, ulttyq qaýipsizdik máselesine tikeleı qatys­ty dúnıe. О́zderińizge málim, Qazaqstan iri transshekaralyq ózenderdiń tómengi aǵy­syn­da ornalasqan. Sondyqtan, sýmen qamta­ma­syz etý jaıy kóbine irgeles jatqan mem­leketterdiń sharýashylyq ustanymdaryna, ekonomıkalyq damýy men halyq sanynyń ósýine táýeldi. Endeshe, sý resýrstaryn paıdalaný men qorǵaýdy retteý máseleleri strategııalyq mańyzǵa ıe. – Bul problemany sheshýdiń joldary qandaı? – Birinshiden, el ishinde sý resýrstaryn qor­ǵaý men utymdy paıdalaný qajet. Ol úshin kiriktirilgen basqarýdyń ulttyq jos­paryn qabyldaý kerek jáne sonyń negizinde tutastaı ońaltý jumystaryn, qoldanystaǵy sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jetil­di­rý qajet. Budan tys, barlyq jerde jańa sý únemdeý tehnologııalaryn, óndiristik úrdis­ter­di basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıe­lerin engizip, memlekettik jáne bastapqy sý esepteýdi jolǵa qoıý kerek. Alǵashqy tájirıbelerdiń nátıjeleri kóńil kónshitedi. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy “JańaAqdala” agrofırmasy qyzanaq ósirý úshin tamshylatyp sýarý tehnologııasyn en­gizdi. Sonyń arqasynda alynǵan ónim kólemi 3,5 ese artyp, sý shyǵyny 2,8 esege azaıdy. Tyńaıtqysh zattardy qoldanýdaǵy únemdeý 30%-ǵa, al ósimdikti aýylsharýashylyq óń­deý­ge ketken shyǵyn 40%-ǵa kemidi. Aqmola, Qa­raǵandy jáne Pavlodar oblystarynda kar­top ósirýde amerıkalyq “Valeı” sýarý má­shıneleri qoldanysqa sátti engizilýde. Nátı­je­sinde, egistik sýyn úsh ese únemdeı oty­ryp, ónim kólemin arttyrýǵa qol jetkizildi. Búginde memleket tarapynan resýrstardy únemdeýge basa kóńil bólinip otyr deýge bolady. Atap aıtqanda, resýrs únemdeıtin ozyq tehnologııalardy engizý úshin uzaq merzimdi jeńildetilgen nesıe berilýde. Bul aýyl sharýashylyq ónimderiniń ózindik qunyn tómendetip, rynoktaǵy básekege qabilettiligin arttyrý úshin jasalyp otyr. – Qazaqstan sý resýrstaryn utymdy ári tıimdi paıdalanatyn kúnge qashan jetedi? – Sýdy utymdy ári tıimdi paıdalaný ólshemderin anyqtaý úshin gıdromelıo­ra­tıvtik júıelerde tehnologııalyq úrdisterdi basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesin en­gizýimiz kerek. Ol úshin sýdy tutynýshylar­dyń aýyldyq jerdegi tutynýshy kooperatıv­teri sý bóletin núktelerinde jáne sý tu­tynýshylardyń ózderinde avtomattandyryl­ǵan sýdyń esebi bolý kerek. О́kinishke qaraı, qa­zir biz bul isterdi endi ǵana qolǵa alyp ja­tyrmyz. Buǵan qosa, bizde sý jetkizý qyz­me­tine tólenetin baǵa arzan. Tutynýshylar sý­dyń qadirin jete túsinbeıdi. Damyǵan mem­leketterde sýarmaly egistikterdegi sý tutyný bir maýsymda gektaryna orta eseppen 5-7 myń tekshe metrden aspasa, bizdegi óndi­rý­shilerde bul shyǵyn 13 myńnan 17 myńǵa deı­in, al kúrish egistikterinde gektaryna 26 myń tekshe metrge deıin jetedi. Taǵy bir mysal keltireıik, atalǵan elderde sýarmaly sýdyń ár tekshe metrine 2-8 kılo ónimnen kelse, bizde 400-den 800 gramǵa deıin ǵana keledi. Osydan-aq bizdiń sýdyń paıdasyn qanshalyqty kórip otyrǵanymyz bilinedi. Az sý arqyly, ıaǵnı únemdeý arqyly mol ónim alýǵa jol salý bizdiń mindetimiz. Al ol úshin sý jetkizý qyzmetiniń aqysyna tasymaldaý shyǵynynyń qunyn qosý kerek. Iаǵnı, ol sýdy tutynýshynyń resýrstyń qadirin túsinip, sezinip, sýdy muqııat qoldanyp, únemdeýshi tehnologııalardy belsendi túrde qoldana bastaýy úshin qajet. – Sý máselesinde kórshiles elder arasyn­daǵy qatynastyń kúrdeli bolatyny jasyryn emes. Osy qatynas Ortalyq Azııa elderi arasynda, onyń ishinde Syrdarııa ózeni boıyn­sha qanshalyqty rettelgen? – Memleketaralyq sý qatynastaryn je­tildirý osy saladaǵy memleket saıasatynyń ba­sym baǵyty. Bárinen buryn, bul trans­she­ka­ralyq sý arnalaryndaǵy sý resýrsyn bir­lese paıdalanýdyń quqyqtyq jáne ekonomı­ka­lyq tetikterin jolǵa qoıý bolyp tabylady. Atal­ǵan baǵyt osyndaı problemalarmen aı­na­­ly­satyn halyqaralyq uıymdarmen syn­dar­ly áriptestik ornatýdy kózdeıdi. Syrda­rııa má­selesine keler bolsaq, taıaý bolashaqta bizge Qa­zaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́z­bekstan úkimetteri ara­synda Syr­da­rııa ózeni basseıniniń sý jáne ener­ge­tı­kalyq resýrstaryn paıdalaný tý­raly uzaq merzimdi kelisimge qol qoıý kerek. Onyń jobasy negizinen “Ámýdarııa jáne Syr­darııa ózenderi basseıinindegi sý re­sýrs­­­taryn basqarý jáne retteý mehanızmderin jetildirý atty” RETA jobasynyń aıasynda áz­irlendi. Ony Azııa damý bankiniń tehnı­ka­lyq kómegi sheńberinde qarjylandyrý kóz­delgen. Mundaı kelisimniń bolmaýy Qazaq­stan­nyń ońtústiginde sý sharýashylyǵy ahýa­lyn kúrde­lendire túsedi – qysta sýdyń ja­sandy tas­qyny, al jazda sýarmaly sýdyń tap­shy­lyǵy oryn alady. Biraq О́zbekstan atalǵan qujattyń joqtyǵyn paıdalanyp, 2000 jyl­dan beri qys kezinde sýdy qarmap qalý maq­satynda óz aýma­ǵyn­daǵy arnada sý qoıma­la­rynyń jobalaý ju­mystary men qurylysyn qolǵa ala bastady. Kúzgi-qysqy jáne kók­tem­gi sý tasqynda­rymen kúresý úshin, jáne olar­dyń keri áser­lerinen saqtaný úshin El­basy N.Nazarbaev­tyń kóregen saıa­saty arqasynda qas-qaǵym mer­zimde “Kók­sa­raı” sý rettegishi jedel sa­lynyp, paıdalaný­­ǵa berilýde. Bul óz ke­zeginde ondaǵan jyldar boıy sheshimin tappaı kele jatqan Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystaryndaǵy eldi mekenderdi sý basý qaýpiniń betin qaı­tar­dy. Sonymen qatar, OQO-nyń Maqtaaral aý­danyndaǵy egistik alqaptaryn Shardara sý qoımasynyń sýymen turaqty qamtamasyz etý úshin Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha, 90 myń gektar alqapty sýarýǵa qabiletti 30 sha­qyrym magıstraldy kanaly bar sorǵy stan­sasy salynýda. Transshekaralyq Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń sý áleýetin paıda­la­nýdaǵy barlyq túıtkilderdi sheshý maqsa­tyn­da Elbasy tórt el basshylaryna úlestik qa­tysý arqyly memleketaralyq sý-ener­getı­ka­­lyq konsorsıýmyn qurýdy usyn­dy. Ol ár memlekettiń atalǵan ózenderdiń sý re­sýrsta­ry­na teńdeı qoljetimdilikke ıe bolý úshin qajet. – Ishki sharýashylyqtaǵy problemalar men halyqaralyq deńgeıde sheshimin kútken mindetterdi Sý resýrstary komıteti memleket­tiń ókiletti organy retinde sheshýge qansha­lyqty qaýqarly? – Sý resýrstary, dálirek aıtar bolsaq, onyń utymdy paıdalanylýy halyqtyń ıgiligi men tabıǵı áleýetti qoldaý jáne eli­mizdiń óńirlerindegi ulttyq kirisiniń mańyz­dy bir bóligin aıqyndaıdy. Sý resýrstaryn durys basqarý dárejesi búginde memlekettik organnan talap etip otyrǵandaı deńgeıde sezilmeıdi. Ol úshin atalǵan organ jetkilikti túrde qaýqarly jáne birneshe mınıstrlikter men agenttikterdiń jumysyn úılestire ala­tyn mártebege ıe bolý tıis. Buǵan qosa, Qa­zaq­stan transshekaralyq sý resýrstaryna aı­tarlyqtaı táýeldi. Bul bizge kórshiles el­­­der­men kelissóz júrgizý men dostyq qa­rym-qa­ty­nas ornatý salasynda kóptegen ju­mystar ja­saý qajettigin kórsetedi. My­sa­ly, О́z­bekstan, Tájikstan, Túrkimenstan jáne Qy­taıda sý sharýashylyǵy mınıstr­lik­te­ri, al, Qyrǵyzstan men Reseıde sý qa­ty­nasy jónin­degi agenttikter bar. Mundaı jaǵ­d­aıda Qazaq­stan dıplomatııalyq qarym-qatynas máse­le­sinde tıimsiz jaǵdaıda qalyp otyr. Sý re­sýrs­­tary komıtetiniń basshy­lyǵy kez kelgen kelissózderdi júrgizý úshin tek Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi men Syrtqy ister mı­­nıstrligi arqyly ǵana áre­ket etýge máj­búr. Bul jaǵdaı Qazaqstanda da sý resýrs­ta­ry jó­nin­degi agenttik qurý kerektigin kór­setip otyr. Áńgimelesken Dastan KENJALIN.