Astanadaǵy "Aqqý kóli"

Elordadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatry óziniń bıylǵy 11-shi maýsymyn Dj. Pýchchınıdiń “Bogema” operasymen ashyp, Beıbitshilik jáne kelisim saraıyndaǵy ekinshi kórsetilimde Qazaqstannyń halyq ártisi,  Memlekettik syılyqtyń laýreaty Záýirbek Raıbaev qoıǵan  P.Chaıkovskııdiń áıgili “Aqqý kóli” baletin usyndy. Qaısybyr qoıylymdy alyp qarasańyz da, aldymen sahna de­korasııasy, sýretshiniń shyǵarma­shylyq izdenisi men bekzat ónerdiń beıneli bederi tánti etpeı qoı­maıdy. Mamyrajaı jazdyń jaı­ma-shýaq lebi sahnadan ber jaqqa eptep esip, aıdyn kólde dóń­ge­lengen aı kelbeti perishte sezimdi áserli álpeshteıdi. Tóńirekti ásem saz terbep tur. Saraı aldyndaǵy alańqaıda jaz jamalyn qyzyqtap, jastar saýyq-saıran qurýda. О́ıtkeni, búgin ózge kúnderden erekshe, aspannan aıshýaq sezim molynan tógilgen kún. Hanzada Zıgfrıdtiń kámelet­tik jasqa tolǵan shaǵyna Jaratqannyń jaqtastyǵy tabıǵattyń tap-taza qalpynan qatesiz kórinis taýyp, meıirim oty mazdaýda. Osyǵan júzderi alaburtqan jastardyń jarasymdy bıleri qosylyp, ar jaqtaǵy alyp kartına men bergi bettegi tirshiliktiń úılesimdi qo­ńyr sazy boz sháli bulttar kósh­ken aspandy qol sozym jerden kózge shalyndyryp, áne-mine de­genshe, qudiretti áýen áýeleı jóneldi. Toıdyń qyza túsip, sharyqtaǵan shaǵynda hanzadanyń anasy erteńgi bolatyn balda Zıg­frıdke qalyńdyq tańdalatynyn habarlaıdy. Bul jas jigittiń ómiri úshin asa aıaýly qymbat sát bo­latyn. О́mir atty kemeniń daýyl­dan eriksiz shaıqatylar, tolqynda tolǵaq qysqan qursaqtaı quıyndy úreıdiń úńgirinen shyǵa almaı áýre-sarsańǵa túser álegi bolaryn qaıdan bilsin jas qaıyń. Ol úshin bul dúnıedegi eń qımas, eń jaryq sáýledeı elestegen. Endi sol qudirettiń óziniń ón boıyn qalaı bılemegin bilmekke áýre. Osy habardan soń hanzadanyń kóńili qobaljyp, úmit qanaty kópke deıin tynym tappady. Araılap taǵy bir kún uıasyna uıala batyp bara jatty... Kenet qarańǵylyq qoıý ormannyń tyl­sym tynyshtyǵyna uqsap ketti. Bir top aqqý kól jaǵasynda kúmis qanattarymen kókke sáýle shashty. Osy kezde Zıgfrıd bas­taǵan bir top ań aýlaǵan órender sol ma­ńaıdy únsiz toryp, alańsyz arman qýǵan sát edi. Osy áreketter bımen uǵynyqty oryndalyp otyrdy. Bir oqıǵa men kelesi sahnalyq she­shimniń arasynda býynsyz qımyly bult tutasqan bıikte qalqyp qalyp qoıardaı kóringen, qımyl-qoz­ǵalysy áste ábjil Saıqymazaq shy­ǵa kelgen kezde jurt bir serpi­lip qaldy. Osy beıneni somdaǵan halyqaralyq syılyqtyń laýreaty Eldar Sársenbaevtyń ónerine rııasyz kóńilmen qol soqqan kó­rermen yqylasy tolaıym. Ekinshi kórinis óte áserli, aqqý qyzdar aıdynda alańsyz júzýde. Ormandaǵy kóldiń jaǵasyn qoıýshy-sýretshi Vladımır Koshe­lev óte nanymdy beınelegen. Eski, syrty qaraqoshqyl tartyp, qańyrap bos qalǵan tas qorǵannyń sulbasy kózge tez iligedi. Bul – sıqyrly Zulym danyshpannyń mekeni. Zulymdyq pen qatygezdikti qapysyz órnekteýde sahnadaǵy árbir detaldiń kórkemdik mańyzyna aıryqsha mán berilgen. Avtordyń aıtaıyn degen oıynyń edáýir bóligin osyndaı utymdy uǵ­ym­­darmen dál taýyp jetkizgeni qup­tarlyq. Abaılamasa jazataıym jar qabaqtan qulap ketýge bolatyn shyń ushyn­daǵy munaraly qamal qalshıyp qatyp qalǵan. Bul jerge tún jamyla aqqýlardyń ushyp kelgeni qaýipti kórindi. Artynsha arbalet asynǵan ańshy jigitter jetti asyǵyp. Zıg­frıdtiń kóz aldynda álgi aqqýdyń biri symbatty kól arýyna aınalyp shyǵa kelgen. Muny kórgen jigit ań-tań qalyp, kók perishtelerine peı­ildene kóz tigedi. Arý-aqqý óziniń já­ne qurbylarynyń basyndaǵy qaı­ǵy­ǵa toly qupııany kúıine tarqatady. О́ıtkeni olar da ózderindeı kádimgi et pen súıekten jaralǵan jandar. Tek álgi Zulym danyshpannyń qaha­­rynan osyndaı aýyr jazaǵa ushy­raǵan. Ol bulardy duǵalap qusqa aınaldyryp jibergen. Dúnıeni qa­terli apattan, jaman­dyqtan, zulym­dyqtan qutqaratyn adam mahabba­tynan asqan qudiretti eshteńe joq. Sondyqtan aqqýlar aıaly sezimge ińkár edi. Jáne jaı ǵashyqtyqtyń duǵaǵa kúshi jete qoımaıdy. Ǵashyq­tyq sezimin buryn eshbir janǵa ashpaǵan jas jigit qana aqqý-qyzdy qaıta adam qalpyna qaıtara alýy múmkin eken. Al mundaı kirshiksiz aq qardaı taza júrektiń bolýy múmkin be? Shyǵarma ıdeıasynyń máńgi ja­sap kele jatý sebebi dál osy tusynda. Júrek degen judyryqtaı qutyńdy meılinshe adal da aq usta degen adam­gershilik ıdeıasyn alǵa tartady. Júregi tap osyndaı mahabbattyń alaýyna bólengen Zıgfrıd Odettaǵa máńgi jar bolýǵa ant berýmen ekinshi kórinis tııanaqtalady. Osy rette Zıgfrıd rólin oryndaǵan Jandos Áýbákirovtiń óz keıipkeriniń jan-dúnıesine etene enýge barynsha tal­pynyp baǵýy, Odetta men Zulym danyshpannyń qyzy Odıllııanyń beınelerin qatar somdaǵan, halyq­aralyq festıvaldiń laýreaty Ásel Shaıkenovanyń ádette tek tájirıbeli ártiske senip júkteler róldi názik­tigimen jas ta bolsa minsiz oryndap shyqqany qýantty. Úshinshi kórinis bastalǵanda sahna tórindegi salta­nat­ty saraı ádemi qanshaıymdarǵa tolyp ketti. Alaıda hanzadanyń sanasyn bılegen kórikti Odetta beınesi kóz aldynan kólbep ketpeı qoıady. Kenet osy jıynnyń ústinen shaqyryl­ma­ǵan qonaqtar saý etip túsedi. Bular – Zulym danyshpan men onyń qyzy Odıllııa edi. Zulym danyshpan qy­zyna Zıgfrıdtiń júregine qalaıda jol taýyp, ózine ǵashyq etýdi buıy­rady. Qasarysqan zulymnyń ama­lyna aıla tabylǵan ba? Qyz áke ta­labyn oryndaıdy. Odetta beınesine engen Odıllııaǵa úılenetindigin jigit anasyna aıtady. Sıqyrshynyń qýanyshynda shek joq. Zulym rólin somdaǵan Rústem Seıitbekovtiń jem­tigine shúılikken quzǵyndaı birde Zıgfrıdke, endi birde Odettaǵa alma-kezek qanatyn qomdaı umtylýy shıraq qımyl, susty keıip arqyly shynaıy beınelendi. Aqqý-qyzdardy endi qursaýdan shyqpaıtyndaı etken olar óz maqsattaryna jetken soń kóz­den ǵaıyp bolady. Zıgfrıd al­danǵanyn sezip, aqqý kóline jetýge asyǵady. Tórtinshi kóriniste taǵy da kóldiń jaǵasy men aqqý-qyzdar bıi ásem­digimen kóńil baýraıdy. О́ksikten júregi qusa bolǵan Odettanyń ómirge yza-kegi qaınap, qurbylaryna syr aqtarýda. Senim artqan Zıgfrıdi joq, aldamshy sezimniń jeteginde jelmen birge qańbaqsha baıyz tappas ótkinshi bir pendege jorydy. Biraq sol zamat asyǵyp Zıgfrıd te jetken edi. Ǵashyqtardyń tabysýy sahnada kórkem ıirimdermen bederlendi. Qos júrektiń lúpilin sezip qoıǵan Zulym danyshpan qaıta aınalyp soǵady. Eki jastyń mahabbat alaýyn jeńýge dáti shydamaǵan ol endi tabıǵattyń dú­leı qara kúshin kómekke sha­qyrýǵa májbúr bolady. Mahabbat pen zulymdyqtyń shaıqasynan aspan asty shatynap ketti. О́ziniń armany men arýy úshin janyn berýge daıyn batyl jigittiń erligi Zulym oıyn iske asyrmaı tas­taıdy. Qos ǵashyq maqsatyna jetken tustaǵy shattyq kúıi óte shabyttana tartyldy. Mýzykanyń oqıǵamen jaqyn úılesip, birtutas dúnıege aınalýy úshin qoıýshy-dırıjer Abzal Muhıtdınovtiń kóp ter tókkenin aıta ketken abzal. So­nymen birge Mádına Basbaeva, Kse­nııa Tol­macheva, Ásel Ospan­­ba­eva, Inna Chýtkova, Taı­yr Ga­taýov, Ǵalııa Majaǵulova syndy taǵy da basqa qosalqy beı­nelerdi oryndaǵan jas ártisterdiń ke­le­sheginen kóp úmit kútýge bolady. Jas teatr repertýarynda óz­in­dik orny bar “Aqqý kóli” baletiniń jetistigi týraly munan ármen qaraı da oıymyzdy jalǵastyra berýimizge bolar edi. Alaıda áń­gi­memizdi óner adamdarynyń óz le­bizimen aıaqtaǵandy jón kórip ot­yrmyz. Mádenıet vıse-mınıstri Asqar Bóribaev Chaıkovskııdiń “Aqqý kóli”, “Uıqydaǵy arý”, “Shelkýnchık” baletteri álemniń aıtýly teatrlary repertýarynan berik oryn alatyn klassıkalyq injý-marjandar bolyp sanalsa, bul rette Astana teatry balet trýp­pasynyń tabystary qýanar­lyq jaǵdaıda ekenin tilge tıek etken. Bıylǵy maýsymnyń jyl­daǵyǵa qaraǵanda ózgesherek ekeni, mysaly, jyl aıaǵyna deıin Ádil Bestibaevtyń “Báıterek” jańa baleti sahnalanǵaly jatqanyn aıt­qan. Al “Ulttyq operalar men balet týyndylaryn qoıýda qandaı jetistikter bar?” degen suraqqa: “Qazaq kompozıtorlary shyǵar­ma­laryna aıtarlyqtaı kóńil bólinip keledi. Máselen, Balnur Qydyr­bektiń “Qalqaman-Mamyr”, Serik Erkinbekovtiń “Máńgilik alaý” syndy baletteri, basqa da osyndaı súbeli bes ulttyq dúnıe kórer­men­men jaqyn kúnderde qaýysha­tyn bolady. Munymen birge ulttyq operalardyń da sany jyl­dan-jylǵa artpasa kemimeıdi” dep jaýap berdi. K.Baıseıitova atyn­daǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń dırektory Tóleýbek Álpıevtiń aıtýynsha, Marıýs Pe­tıpa men Lev Ivanov qoıǵan “Aqqý kóli” baleti álemniń ke­min­de bir mezgilde elýden astam eliniń sahnasynda úzdiksiz júrip otyrady eken. Bir ǵajaby, ony ár el tek ózderine tán boıaýmen jetkizýge ty­rysady. Máselen, qytaılar qoıǵan úlgi men elorda teat­ry­nyń “Aqqý kóli” bir-birine múlde uq­sa­maıdy, sol sekildi Almaty men Astana teatrlary da bir-birin qaı­talamaıdy. Mysaly, Alma­tyda “Aqqý kóli” úsh aktili bolsa, el­ordalyq teatrda ol tórt aktiden tu­rady. Elorda teatrynyń balet trýp­pasy óndirdeı jastardan quralǵan. Eýropanyń áıgili teatr­larynda tájirıbeden ótip kelgen jastar kóp. Qysqasy, jas balet trýppasy áli talaı bıik shyń­dar­dy baǵyndyraryna ılantady. Sýretterde: “Aqqý kóli” baletinen kórinister.