Qaıtalanǵan erlik emes, jasalǵan erlik

Jazylǵan jaıdyń jańǵyryǵy “Egemen Qazaqstan” gazetiniń bıylǵy 24 aqpandaǵy sanynda jaryq kórgen jýrnalıst Amantaı Kákenniń “Daqpyrt pen shyndyq” atty maqalasy maǵan kóp oı saldy. Onda sóz bolǵan jaılardyń ishinen Aleksandr Matrosovqa qatysty aıtylǵandaryna ǵana toqtalmaqpyn. Munyń sebebi – aýyldas aǵamyz, Keńes Odaǵynyń Batyry Aqádil Sýhanbaevtyń esimine, erligine bala jastan qanyq bolyp ósken, keıin ómiri men jaýyngerlik jolyn zerttep, shaıqasqan jerlerinde bolyp, derekti kitap jazǵan jýrnalıst retinde maıdan dalasynda júrekterin jaýyp turǵan oqqa tosqandardyń esimderin de jaqsy bilemin, olar jaıly jarııalylyq lebi esken jyldarda jazyl­ǵandarǵa da qanyqpyn. Biraz jyldar buryn batyr aǵanyń jeke qarýy saqtaýly Máskeýdegi TMD Qarýly kúshteri murajaıynda bolǵanym bar. Sonda bilgenim, Uly Otan soǵysy jyldarynda Aleksandr Matrosovtyń erligin 300-den astam jaýynger qaıtalaǵan, olardyń 132-sine qaza tapqannan soń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilgen. Eger tarıhı shyndyqqa súıensek, Aman­taı Káken jazǵandaı, jaý pýlemetin keý­desimen japqandardyń bárin de Aleksandr Matrosovtyń erligin qaıtalaýshylar sana­tyna qosý ádildikke jatpaıdy.Myna qyrǵyz aǵaıyndardyń bizdiń Jambyl oblysyna kórshiles Talas oblysynan shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry Shol­anbaı Tileýberdıev óz erligin Voronej maıdanynda 1942 jyldyń 6 tamyzynda jasaǵan. Jerlesteri shyǵarǵan kitapta osy týraly aıtylady. Al, A.Matrosovtyń erlik jasaǵan kúni 1943 jyldyń 23 aqpany. Sonda kim kimniń er­ligin qaıtalaǵan bolyp shyǵady?! Bashqurt jýrnalısi Raýf Nasyrov kóp jyldar boıy A.Matrosov ómirin zerttep, onyń eshqandaı orys emes, bashqurt ekendigin dáleldep “Bashqurtstan” gazetinde maqalalar jarııalaǵan. Eń qyzyǵy, Alek­sandr Matrosov atanyp ketken Shakırıan Muhamedııanovtyń bashqurt ultynyń tabyn rýynan ekendigi. Bul eldiń ulttyq batyry Salaýat Iýlaev ta tabyn rýynan edi. Mıass qalasynan 100 shaqyrym jerdegi Qonaqbaı aýylynda dúnıege kelgen Shakırıannyń sheshesi erte qaıtys bolyp ketedi de, zaǵıp ákesi ekinshi ret úılenedi. О́geı sheshege jaqpaǵan bala úıinen qashyp ketip, jetim balalar úıine túsip, shoqynyp, orys famı­lııasyn qabyldaıdy.Bul belgili jáıt.Iаkýt, haqas, týva halyqtarynyń aty-jónderi oryssha bolyp keletinin eske túsirsek te jeterlik.Osyǵan oraı О́zbek­standa Sabyr Rahımovty óz ulttarynan shyqqan batyr retinde qurmettep, eskertkish turǵyzǵany, al, onyń qazaq ekeni eske oralady. Eskertkish demekshi, bashqurttyń Qonaqbaı aýylynda turǵyzylǵan belgige A.Matrosovtyń shyn aty-jóni jazylǵan. Qyrǵyzstanda da Sholpanbaı Tileýberdıevti A.Matrosov erligin qaıtalaýshy demeıdi. Keńes dáýirinde onyń erligine durys baǵa berilmegeni jaıly ashyq jazady. Dańqty jerlesimiz, nebári 24 jasynda erlik jasaǵan Aqádil Sýhanbaev aǵamyzdy da A.Matrosov erligin qaıtalaýshy dep ataýǵa aýzymyz barmaıdy. Ol óz erligin 1944 jyldyń 31 shildesinde Polsha jerin­de, Stelsevızno derevnıasy úshin bolǵan shaı­qasta myńdaǵan jaýyngerlerdiń kóz aldynda jasaǵan.TMD Qarýly Kúshteri murajaıynda saqtaýly Keńes Odaǵy Baty­ry ataǵyna usyný qaǵazynda jazyl­ǵandaı, atqyshtar batalonynyń bólimshe komandıri Aqádil Sýhanbaev sheshýshi sátte jaýynger­lerdiń alǵa jyljýyna kedergi jasap jatqan jaý pýlemetine keýdesin tosyp, oq nóserin toq­tatqan. Sol sátte erligi men esimi tutas maı­­danǵa demde tara­lyp, uran bolyp jaýyn­ger­lerdi shabýylǵa kótergen. Keıin urys tyn­ǵanda 31-shi armııanyń qolbasshysy, Keńes Odaǵynyń Batyry, general-polkovnık Vası­lıı Vasılevıch Glagolevtiń tapsyrma­symen denesi qazylyp alynyp, Polshadan Lıtvanyń kórikti qalasyna ákelinip úlken áskerı salt-joramen jerlengen. Urys qyzý júrip jatqan qaýyrt kezge qaramastan qazaq jaýyngerine osynshama qurmet kórsetilýi onyń erliginiń soǵys tarıhynda mańyzdy ról atqarǵandyǵyn kórsetedi. Belorýssııanyń astanasy Mınskide bolǵan kezimizde qaladaǵy úlken kóshelerdiń biri V.V.Glagolevtiń esimimen atalatynyn bildik. Osyndaǵy Uly Otan soǵysy murajaıynda azat etýshi jaýyngerler sapynda A.Sýhanbaevtyń da portreti ilýli tur. Belarýstar óz bólimshesimen jaý kúshti bekingen Grodno qalasyna birinshi bolyp kirgen Aqádil aǵamyzdyń erligin erekshe qadirleıdi. Qalada bir kóshe qazaqtyń batyr ulynyń atymen atalady. Osy kóshedegi kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege eskertkish taqta ornatylǵan. Mektep murajaıynda arnaıy múıis te bar. Soǵystan keıin desant áskerleriniń qolbasshysy qyzmetinde júrip, 1974 jyly qaıǵyly qazaǵa ushyraǵan qolbasshy V.V.Glagolevtiń esimi týǵan qalasy Kalýga men Máskeýdegi kóshelerge de berilgen. Ol ózi basqarǵan áskerı quramalardyń erjúrek jaýyngeriniń esimi men erligi qasterlenýine árdaıym qamqorlyq jasap otyrǵan. Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 20 jyldyq merekesi qarsańynda sol kezgi Jambyl, qazirgi Taraz qalasyndaǵy kóshelerdiń birine A.Sýhanbaev esimi berilýine generaldyń tikeleı yqpaly bar.Bul týraly sol jyldary oblystyq partııa komıtetinde jaýapty qyzmet atqarǵan aqyn Jaqsylyq Sátibekovtyń maqalasy da ( “Generaldyń tapsyrmasy”, “Eńbek týy” gazeti, 23 naýryz, 1990 jyl) kezinde jaryq kórgen. Erlik jasaǵanyna bir jarym aı ýaqyt ótkende, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilmeı turyp-aq (Jarlyq 1945 jyldyń naýryzynda shyqty) 1944 jyldyń 20 qyrkúıeginde eńbekshiler depýtattary Sverdlov ( qazirgi – Baızaq) aýdandyq keńe­si­niń 74-shi sandy sheshimimen ózi oqyǵan ortalaý mektep pen týyp-ósken “Qarasý” ujymsharyna esimi berilgen Aqádil Sýhan­baevtyń jeke qarýy Máskeýge TMD Qarýly Kúshteri murajaıyna qoıylǵan. Erligi týǵan eli Qazaqstan ǵana emes Reseıde, Belorýs­sııada, Lıtvada erekshe qadir­lenip keledi. 2005 jyly Taraz qala­synda erlik jasap turǵan sátin beınelegen eskertkishiniń ashy­lýy saltanatyna Elba­symyz N.Á.Nazarbaev qatysyp, sóz sóıle­gen. Jyl saıyn 31 shildede batyr eskert­kishine gúl qoıý rásimi ótip turady. Bıyl týǵanyna 90 jyl tolady. Osyǵan oraı jerlesteri aýdan ortalyǵy – Sarykemerde batyr eskertkishin turǵyzdy. Erlikti elin súıgender jasaıdy.Batyr babalarynyń qany boıynda týlaǵan, namys qaıraǵan Aqádil aǵamyzdyń syn sátte óz ómirin sanaly túrde qaýipke tikkeni sózsiz. Ony ádeıi burmalap, teris baıandap ózgeniń erligin qaıtalaýshy dep kemsitýge bolmaı­tynyn arnaıy sóz etkenimiz de osydan. Tursynhan TOLQYNBAIULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Jambyl oblysy.