Polıgon

Onyń zardaby búgin jáne bolashaqtaǵy ýaqytpen bitpeıdi Semeı polıgony. Ol osydan 19 jyl buryn jabylsa da zardaby áli de talaı adamdy shyrmaýyna batyryp, qaýip áli alystap kete qoıǵan joq. Qyryq jyldan asa ýaqyt Semeı halqynyń sanasyn ýlap, janyn jaralaǵan bul taqsirettiń syzy kúni búginge deıin sezilýde. Búginde álem ǵalymdary: “Semeı polı­gonynyń jarylys qýaty 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan bombanyń qýa­tynan 2,5 esege asyp túsedi”, degen tujyrymdama jasaýda. Aýada jáne jer astynda 500-den asa ıadrolyq jarylys júrgizilgeni aqıqat. Onyń zardabynyń qurbany bolǵan halyqtyń jarym kóńili áli de kúpti. Múgedek bala, órimdeı jastardyń belgisiz ólimi qabyrǵany qaıystyryp-aq tur. Mysalǵa, men ózim solardyń birimin. Eki qulaqtan aýyr estımin. On jasymnan beri onyń zardabyn tartyp kelemin. Jasym ulǵaıǵan saıyn, máselem qıyndap, emdeý orta­lyqtaryna tekserilip, tórtinshi deńgeıge deıingi satyda bolsam da, úshinshi toptaǵy múgedektikti ala almaı júrmin. Sol aımaqtaǵy el Úkimet tarapynan bólinetin bolmashy járdemaqyny qanaǵat tutyp, tirshilik keshýde. Onda dúrildep turǵan óndiris oryndary joq, iri kólemdi ınvestısııa tartý kemshin, mal sharýashylyǵy turalaǵan, halyqtyń densaýlyǵy nashar. Ár kúni kúdik pen kúmánǵa toly jurt urpaǵynyń bolashaǵyna alańdaýly. Táýelsiz memleket bolǵaly beri polıgon aımaqta­rynda turatyn jáne sonda týyp-ósken, sol ýaqyttarda turyp, ómirlik muqtajdyqpen elimizdiń basqa óńirine qonys tepken halyq­qa durys kómek jasalmaı keledi. Ol 1992 jylǵy 18 jel­toqsanda shyqqan Zańda 6-taraýdaǵy 20-bapty kóptegen meke­meler óreskel buzyp oryndamaı otyr. Áleýmettik qorǵaýy joqty, kim eleıdi? О́mir talabymen, polıgon jabylǵannan keıin, sol aýmaqtarǵa kóship kelgen halyq kezinde onyń zardabyn tartpasa da, ózderine beriletin jyldyq eńbek dema­lysyna qosymsha ústemeler alady eken. Al polıgonnyń zardabyn shegip, bertin kele basqa jerge kóshkender she? Olar birde alyp, birde almaıdy. Mysalǵa men, Aıakóz qalasynda 1954 jyly dúnıe­ge kelip, 1974 jyly basqa jaqqa qonys aýdarǵandyqtan, joǵarǵy radıasııalyq qaýipti aımaqqa baılanysty, ıaǵnı 20 jylǵa 1200 teńgeden kóbeıtkende bir-aq ret 24000 teńge kómek aldym da qoıdym. Alda-jalda basqa qalaǵa qonys aýdaryp jatsaq, ol járdemaqyny bermeý úshin belgili oryndar túrli syltaý aıtyp, shómishten qaǵady. Osy jaıttarǵa kóńilderi tolmaǵan semeılikter: “Jarylqanyp jatqanymyz sha­maly”, – degen bazyna aıtady. Semeı polıgony – bul júz­degen Hırosıma jáne Nagasakımen teń, Chernobylden 120 ese artyq. Myńdaǵan otandastarymyzdyń ómirin qor qylǵan, týǵan jerimizdi tabıǵı apatqa alyp kelgen zobalań. Ol úlken masshtabtaǵy ekologııa­lyq apat aımaǵy. Sebebi, onyń keıbir bólikterinde sa­ǵatyna 3-5 mıkrorentgen sáýle bólinedi. Japon­dyq ǵalymdar Semeı eliniń tózimdiligine, hal­qynyń janynyń siri­ligine bas shaıqaýǵa májbúr bol­ǵany áli este. Ǵalymdar: “Aımaqtyń radıasııalyq qaýiptiligi 1000 jylǵa sozylady” degen tujy­rymdama ja­saýda. Sońǵy kezde res­pýblıka­myz­daǵy Iаdro­lyq fızıka ınstı­tý­tynyń dırek­tory Qaı­rat Qadyr­janov, polı­gon aımaq­taryn arhı­pelagqa aı­nal­d­y­ryp, halyq sha­rýa­shy­lyǵynyń qajetine jara­týǵa bola­tynyn jıi qaý­zap júr. О́z basym oǵan qarsy­myn. Sebebi biz halyqqa jarylys zar­dap­tary men zertteý nátıjelerin áli de ashyq kórsete almaı júrmiz. ... Qalaı desek te, jarylys sarqynshaǵy HHI ǵasyrǵa deıin jetti. Mamandar: “Halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn úılestirip almaı, polıgon aımaqtaryn qoldanysqa berý qajet emes”, – deıdi. Osy búgingi tańǵa deıin, basqalaı is-áreketter baıqalmaǵan soń, Astana qalasynda turyp jatqan, polıgon­nyń zardabyn tartqan azamat­tardyń máselesine janashyr bolý úshin: “Semeı-IаP” qoǵam­dyq qoryn ashýǵa týra keldi. Bıyl eki jylǵa aıaq bassa da, atalmysh qordyń ózindik qara­jaty, keńsesi, qural-jabdyq­tary, ózindik kóligi bolmasa da, biraz máseleni sheshýge talpynyp edik, bar­lyǵy qara­jatqa kelip tireldi. Osy polıgonnyń zar­dabyn tart­qan, Astana qala­synda turyp jatqan beldi kásip­kerler, bankter osyǵan jár­­dem­desse deımiz. “Semeı-IаP” qoǵamdyq qorynyń naqty­ly alynǵan tizimi boıyn­sha, Astana qalasynda po­lı­gonǵa qa­tysty bes myńǵa jýyq adam turyp jatyr. Úkimet tarapynan olardy soǵys múgedek­teriniń gos­pı­taline tir­kegen. Ondaǵy emdeý orta­lyǵynyń múm­kin­dikteri shekteýli. Son­dyqtan elor­dada arnaıy emdeý ortalyǵyn ashsa jaqsy bolar edi. Bolatbek ÁBDIKÁRIM, Astana qalasyndaǵy  “Semeı-IаP” qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy.