Kútýmen ótken ǵumyr TIZIM: 1941-1945 j.

Ákemniń zıratyn 68 jyldan keıin taptym Alysy – Amerıkany, jaqyny – Ja­ponııany sharpyǵan ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­tyń aıaqtalǵanyna 65 jyl tolsa da, onyń biteý jarasy – áke, baýyr, týystan aıyrǵan qaıǵy-qasireti kúni búginge deıin júrekterdi syzdatady. Maı­dan­gerlerdiń úshin­shi, tór­tinshi ur­paǵy jat jerden topy­raq bu­ıyr­ǵan ba­bala­rynyń zıratyn izdep baryp, týǵan jerdiń topyraǵyn salady, habarsyz ket­ken­derdi áli kúnge izdestiredi. Osyndaı jaǵdaı arada 68 jyldan soń bizdiń de bastan ótti. Kóp jyldar Reseıdiń Podolsk qala­syndaǵy KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Or­ta­lyq muraǵatyna hat jazyp, tııanaqty jaýap ala almaǵan edik. Izdegen adamnyń anketalyq málimetteri orfografııalyq turǵydan qate jazylýy múmkin degen oıǵa da kelmegen. Jeńistiń 65 jyl­dyǵy qarsańynda Más­keýdegi TMD Atqarý komıtetinde jaýapty qyzmette júrgen balama: “Seniń maǵan qara­ǵanda qolyń uzyn ǵoı, múmkin muraǵattardy óziń aqtaryp kórersiń”, – degen edim. Kóp keshikpeı ulymnan súıinshi habar da jetti. Internet arqyly “Soldat. Rý” saıtyna shyǵyp, atasy Asylbekov Jaq­sybekti izdeı­tinin, ol Lenıngrad maı­danynda bol­ǵa­nyn jazady. Bul kisiniń fa­mı­lııasy, aty-jóni, meken-jaıy orfo­grafııalyq turǵydan qate jazylýy da múm­kin eken­digin eskertedi. Keshikpeı, Sankt-Peter­býrg – Velıkıı Novgorod – Pskov ad­resi­men Oleg esimdi (famılııasy kófr­se­til­megen) jáne Iva­novo qalasynan Na­talıa Klımanova baılanysqa shyǵyp, Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda 1916 jyly týǵan Asılbekov Djaksy­bak­tyń Novgorod oblysy (burynǵy Lenın­grad oblysy) Lychkovo stansasy mańyn­daǵy shaıqasta 1942 jyly qyr­kúıektiń 18-inde qaza bol­ǵanyn, stansanyń ońtústik shyǵysyndaǵy 1,5 shaqyrym jerde jerlengenin, 1960 jyly Lychkovo selo­synyń ortalyǵyna áke­linip, baýyrlastar zıratyna qaıta jer­lengenin jazady. Sondaı-aq olar Soltústik Batys maıdany­nyń 34-shi ar­mııasy 151-jeke atqyshtar brıgadasynyń 1942 jylǵy qazannyń 1-ine deıin qaza bolǵandardyń qupııa málimeti­niń tıtýldyq beti men ekinshi paraǵyn (ondaǵy tizim 15 sanymen basta­lyp, 28-ben aıaqtalady) jiberedi. Mashın­kaǵa basylǵan tıtýl­dyq betke (trafaret) 151-atqyshtar brıgada­synyń shtab bastyǵy men shtabtyń áskerı komıssary qol qoıǵan jáne “8 betke ja­zylǵan 202 adamnyń ataýly tizimin jiberip otyrmyn” delingen. Munda ákem 16-shy bolyp kórsetilgen. Onyń aty-jóni bur­malanǵany bylaı, týǵan jerin Baıkadaan (Baıqadam bolýy tıis edi) dep kórsetken. Zaıybynyń famılııasy men atynyń basqy árpi múldem qate jazylǵan. Aýdandyq OSAvıaHım (keıinnen DOSAAF) tóraǵasy qyzmetinde bolyp, maı­danǵa ketken ákemniń VKP (b) múshesi, saper bolǵanyn da osy tizimnen bildik. Son­daı-aq, munda qazaqstandyq, ózbek­stan­dyq myna jaýyngerlerdiń aty-jóni kórsetilgen: Serjant Omelchenko Grıgorıı Mı­haı­lovıch – Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda 1918 jyly týyp, osy oblystyń Shý aýdanynan ásker qataryna shaqyryl­ǵan. Tizimde – 17-shi; Qyzyl ásker Abdranmanov Shaporı (tizimde jazylýy osylaı) - Jambyl oblysynyń Sozaq aýdanynda (tizimde osylaı jazylǵan) týyp, armııaǵa atalǵan aýdannan shaqyrylǵan. Tizimde – 19-shy; Kishi serjant Kazakov Aleksandr Efımovıch – 1911 jyly týǵan. Almaty qalasy, Tashkent alleıasy 9.101-de turyp, ar­mııaǵa Túrgen aýdanynan shaqyrylǵan. Tizimde – 20-shy; Kishi leıtenant Saıdov Rashıd – О́zbek SSR-niń Buqar aýdany, Shymdývan (?) selo­synda 1910 jyly týyp, áskerge Iаkkobın (?) aýdan­dyq komıssarıatynan shaqyrylǵan. Tizimde – 21-shi. Bulardyń bári zıratqa belgisiz jaýynger retinde jerlenip, memorıaldaǵy tizimge aty-jónderi kirmegen. Uly Otan soǵysy týraly qanshama derek­ti kórkem shyǵarmalar jazylyp, kınolar túsirilgenimen, alapat soǵystyń áli kúnge sırek aıtylatyn qaltarys tustary, muraǵattarda sarǵaıyp jatqan qupııa derekteri bizden keıingi urpaqtyń da zert­teýine jeterlik sııaqty. Sonyń biri 1941 jylǵy shildeniń 18-inde Lychkovo stansasynda lenın­gradtyq bala­lardyń 12 vagonnan turatyn eshalonyn nemis ushaǵynyń bombylaýy. 1941 jyly shilde aıynyń orta kezinde Lenıngradqa nemister Fınlıandııa jaǵynan shabýyl jasaıdy dep josparlaǵan qala basshylyǵy men áskerıler qupııa túrde qaladan balabaqshalardan bastap, pıoner lagerinde demalyp jatqandarǵa deıin asyǵys tylǵa kóshire bastaǵan. Tańerteń baqshaǵa kelgen balalarǵa “keshke ata-analaryń basqa jerden alyp ketedi” dep, lagerdegi eresek ul-qyzdarǵa “basqa saıajaıǵa kóshemiz” dep ý-shýsyz vagondarǵa tıep, oblystyń shyǵy­syndaǵy temir jol boıyn­daǵy eldi meken­derge kó­shir­gen. Bul jaǵ­daı­dan beı­ha­bar ata-analar keshkilik balalary­nyń ornyn sıpap qal­ǵan. Osy dúr­be­leń­di bastan ótkizgen, keıin Lenıngrad qursaýynda bolǵan sol kezde 7 ja­sar qyz Lıýd­mıla Pojedaeva keıin 16 jasynda basynan keshken náýbetterin oqıǵa-oqıǵa etip estelik túrinde qaǵazǵa túsirip, osyǵan baılanysty sýretterdi qalammen salyp, sol taqyrypqa óleńder sıklin jazǵan. Kitap 2007 jyly az taralymmen estelik úshin taratylatyn ádebıet bolyp Sankt-Peterbýrgten basylyp shyqqan. Ony bir oqyp shyqqannan keıin ondaǵy kez kelgen bettegi salynǵan sýretti kórip, bolǵan oqıǵany qaz-qalpynda kóz aldyńyzǵa qaıta elestete alasyz. Bul Lenıngrad balalary týraly ashy shyndyqty ashyp jazǵan sırek basylymnyń biri bolar dep oılaımyn. Lychkovodaǵy áskerı-tarıhı murajaıdyń dırektory Evgenıı Dýdnık “Voına, blokada, Iа ı drýgıe” degen osy memýarlyq shyǵarmanyń bir danasynyń jáne óziniń “Detı. Voına. Jızn” degen óleńder jınaǵyn maǵan syılady. Lychkovo – kezinde aýdan ortalyǵy bolǵan, búginde 2 myńdaı turǵyny bar shaǵyn poselke. О́z ýaǵynda úlken keńshary, jıhaz jasaý fabrıkasy, aǵash daıarlaıtyn sharýa­shylyǵy bolǵan mekende búginde birde-bir kásip joq. Jumysqa jaramdylar árisi Sankt-Peterbýrg, Máskeý asyp, berisi – Pskov, Tver qalalaryna ketken. Az ǵana bala oqıtyn kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe, eki balabaqsha, bıyl 10-shy synypty 10 bala bitirgen orta mektep, klýb bar. Esesine, kommersııalyq dúken­der men dúńgirshikter sany – 12. Aýyl­dyń negizgi kóligi – róliniń aldyna sharýa­shylyq zattaryn salatyn temir sebet ornatqan velosıped. Poıyzdan túskennen keıin kózge baıqala­tyny vokzal qabyrǵasyna ornatylǵan, al­dyna gúl shoqtary qoıylǵan nemis usha­ǵynyń esha­londy bombalaýynan qaza bolǵan lenın­gradtyq balalarǵa ornatylǵan eskertkish taqta. Alańda 2005 jyly mamyrdyń 4-inde Jeńistiń 60 jyldyǵyna ornatylǵan “Soǵys balalary” dep atalatyn skýlptýralyq eskertkish bar. Volgogradtyq músinshi, RF ha­lyq sýretshisi, Sosıalıstik Eńbek Eri Vık­tor Georgıevıch Fetısov júrek tebirenterlik áser beretin bul eńbegin eshqandaı aqy-pulsyz tegin jasap syılaǵan. Úlken qyzyl granıt tastyń aldynda kózinen bir tamshy jas úzilip túsken, úreı bılegen júregin sol qolymen basyp aspanǵa shoshyna qaraǵan, qysqa kóıleginiń etegi jelmen jelbiregen jasóspirim qyzdyń beınesi kóńilińizdi bosa­typ, júrekti shymyrlatady. 2002 jylǵa deıin kópshilik Lychkovo tragedııasy týraly beıhabar bolyp kelgen. Sol jyly mamyrdyń 9-ynda Máskeý teledı­darynyń birinshi arnasy “Qaıyrly tań” baǵ­darlamasynda atalmysh seloda lenıngradtyq balalardyń zıratyn áli kúnge kútip júrgen 3 áıel týraly sıýjet kórset­kennen soń bul oqı­ǵany Reseıdiń barlyq basylymdary jappaı jazyp, mura­ǵat­tardy aqtara bastaıdy. Nátı­jesi joǵarydaǵy 7 jasar qyz Lıýdmıla Poje­daeva kýáger bolǵan tragedııa. Qupııasy keıin ashylǵan derek bo­ıynsha 1941 jyly maý­symnyń 29-y men tamyzdyń 27-si ara­lyǵynda Lenıngradtan 395091 bala evakýasııalanyp, solardyń 175400-i keıin qaı­tarylǵan. 219691 balanyń habar-oshary belgisiz. ...Bıylǵy shilde aıynyń orta kezinde mı qaınatar aptap býǵan Máskeýden Pskov baǵytyna qatynaıtyn kýpesi salqyn, jaı­ly poıyzǵa otyryp ulym Álim, nemerem Shyńǵys úsheýmiz jolǵa shyqtyq. Túngi saǵat 2-de Lychkovo stansasyna túsip, onda selo ákim­shi­liginiń ókili kútip alyp, jaıly jataq­hanaǵa ornalastyrdy. Ertesine selo ákimshiligi basshysynyń orynbasary Anto­nına Petrovna Mıhaılova kelip, jaı-kúıi­mizdi bildi, keńsege ákelip selo jaǵdaıymen tanystyrdy. Aýdandyq áskerı komıs­sarıattan tapsyrma túskenin aıtyp, tıisti qujattardy rettedi. Jeńil kó­lik­pen selony aralata júrip, azamattyq zıratqa alyp keldi. Lenıngradtyq balalar da, sol tó­ńirektegi shaǵyn kólemdi baýyrlastar zıratynan qaıta jerlengender de osynda eken. Bıyl Jeńis kúni qarsańynda 24 jaýyngerdiń súıegi qazy­lyp alynyp, osynda bólek jer­lenipti. Solar­dyń tek úsheýiniń ǵana aty-jóni belgili kórinedi. Aýdandyq áskerı komıssarıat, selo­daǵy izdeýshiler otrıady aýdan aýmaǵynda áli de birneshe zırattyń bar ekendigin aıtady. Olardy jappaı ashyp, qaıta jerleýge múmkinshilik az, qarajat tapshy. Sondyqtan jyl saıyn 1-2 zıratty ashyp, Jeńis kúni qarsańynda qaıta jerleý shara­sy jasalady. Selonyń óz ishinde qurylys júrgizgender nemese baqshalyq jerin qaz­ǵandar jeke-jarym jerlengen jaýyngerler máıitin búginde de taýyp alady eken. Áskerı-tarıhı murajaı dırektory E.Dý­dnıktiń aıtýynsha, selo mańyndaǵy ormandarda soǵys jyldary nemister qurǵan mınalar áli de kezdesedi. Olardyń tutan­dyrý júıesi tústi metaldan jasalǵandyq­tan, kóp jyldar jer astynda shirimeı ja­ta­tyn kórinedi. Nemis qarýlaryn, ordenderi men telpekterin taǵy da basqa zattaryn zańsyz izdeıtinder, tapqandaryn “qara ba­zar­da” qymbat baǵaǵa satatyndar kezdesedi. Qazir muraǵat materıaldary elektron­dyq júıege kóshirilgendikten, bul jumys álde­qaıda jeńildegen. Ár izdeýshi ınternet ar­qyly qajetti málimetterdi alýyna bolady. Eskertkish memorıal zıratqa kire beris jerge jaqyn qoıylǵan. Qyzyl kirpishpen taqtalap órilgen shaǵyn alańnyń basynda avtomat qarýyna súıenip, tizesin búgip otyrǵan jaýynger beınesi músindelgen. Eki qap­talda álipbı retimen tizilgen 1133 jaýyn­gerdiń (barlyǵy 1435 adam jer­len­gen) aty-jóni, týǵan jyly, opat bolǵan kúni jazylǵan. Jerlengen basqa 302 adam­nyń kimder ekeni belgisiz. Munda Soltústik Batys maıdanynyń 46 jáne 151-atqyshtar brıgadasynyń, 837-atqyshtar polkynyń, 163-atqyshtar dıvızııasyndaǵy 529-atqysh­tar polkynyń, 202-atqyshtar dıvızııa­syndaǵy 645-atqyshtar polki men 652-ar­tıl­lerııa polkynyń, I Ýkraın maıdany­nyń 245-atqyshtar dıvızııasynyń 898, 901 jáne 904-polktarynyń jaýyn­gerleri jerlengen. Memorıalda attary jazylǵan 1133 jaýyngerdiń 211-i túrki tildes elder­diń azamattary. Olar “Egemen­niń” osy maqala shyqqan búgingi (www.egemen.kz) saıtyna salynǵanyn eskertemiz. Munyń tıimdiligi mynada. Tizim ınternette turaqty túrde turady. Joǵalmaıdy. Baýyrlastar zıratyn osyndaǵy orta mekteptiń oqýshylary qamqorlyqqa alǵan. Jyl saıyn zırat mańy tazartylyp, gúlder otyrǵyzylady. Jeńis merekesi, lenın­grad­tyq balalardy eske alý sharalary ótkiziledi. Biz Lychkovoǵa baryp qaıtqan soń bir apta­dan keıin Demıansk jáne Marevsk aý­dan­­­da­rynyń áskerı komıssary pod­pol­kovnık A.V.Antropovtan elektrondyq posh­tamen hat al­dyq. Onda ákem Asylbekov Jaqsybektiń an­ketalyq málimetteri kezinde qate jazylyp ket­keni qýattalyp, Novgorod oblystyq áskerı ko­mıssarıatynyń jáne Keńes Armııasy Ortalyq muraǵatynyń ruqsatymen endi ol túzetilip, aldaǵy jyly Jeńis kúni qarsańynda me­morıaldaǵy tizimde 67-shi bolyp jazylatyny aı­tylǵan jáne sol eske alý sharasyna qatysýǵa shaqyrǵan. Amankeldi JAQSYBEKOV, Astana.

1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda qaza bolyp, Novgorod oblysy, Demıan aýdanynyń Lychkovo selosyndaǵy baýyrlastar zıratynda jerlengenderdiń jeke tizimi

(Jerlengen 1435 adamnyń 1133-niń aty-jóni belgili) –  pasport №36

TIZIM: 1941-1945 jyldardagy

Bizge beımálim beıneler Orys otarshyldyǵy ornyqqan 300 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde qazaq halqynyń olardyń sheksiz ozbyrlyǵyna qarsy baǵyttalǵan qarsylyǵy bir sát tolastaǵan emes. Mysaly, HIH ǵasyrdyń 30-70-shi jyldaryndaǵy ult-azattyq qozǵalystyń altyn dińgegi ispetti eń iri kóterilisti qazaqtyń sońǵy hany Kenesary Qasymuly (1802-1847jj.) basqardy. Mundaı kúresti Janqoja batyr Nurmuhammeduly (1774-1860jj.), Sadyq sultan Kenesaryuly (1837-1910jj.) óristetti. Kezinde osynaý el qamyn jegen qaıratkerlerimizdiń qasynda olardyń barlyq ıgi bastama­laryna rııasyz qoldaý kórsetip, qoly­nan kelgenshe kómek jasaǵan jáne ortaq jaýǵa qarsy ıyq túıistire urysqa tús­ken óz óńirlerine belgili tulǵalar da az bolǵan joq. Osy baǵytta Syr óńirinen shyqqan Piráli bı (shamamen 1800-1880 jj.), Túbekbaı batyr (1833-1895jj.), Qojeke batyr (1814-1895jj.), Mol­dasher ahýn (1825-1904jj.) sııaqty adamdardy aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, olar týraly el jadynan áli joǵalmaǵan aýyzsha murany tarıh shańynan arshylǵan derektermen to­lyqtyryp, jaryqqa shyǵarý – urpaqty otan­shyl­dyqqa tárbıeleý isine jaýap bermek. Atalǵan arystardyń ómirinde Sadyq sul­tannyń azattyq úshin alysqan jo­ryqtaǵy alatyn orny eleýli. Ákesi Ke­nesarynyń Reseı ımperııasyna qarsy kúresin jalǵastyrýdy ózine uly mindet sanaǵan Sadyq Qazaqstannyń ońtús­tiginde, Orta Azııa handyqtary aýmaǵynda otarlaýshylarǵa tabandy qarsylyq kór­setti. Onyń 1864-1866 jyldary Qoqan, 1867-1869 jyldary Buhar, 1869-1973 jyl­dary – Hıýa handyqtary ásker­leriniń sardary retinde Reseı armııasyna san márte soqqy uıymdas­tyryp, úlken shyǵyn ákelgendigi týraly mysal óte kóp. Talantty qolbasshy Sadyqty 1868 jyly maýsym aıynda Buhar ámiri Muzaffar Qyzylqumdaǵy qazaqtar men Buhar han­dyǵynyń sol­ústik-batys bóligindegi barlyq kóshpendilerge, al 1869 jyldyń aıaq kezinde Hıýa hany Ámire Ámý­darııanyń shyǵysynan Buqan­taýǵa deıingi aralyqtaǵy, Myńbulaq, Dáý­qaradaǵy qazaqtar jáne qaraqal­paq­tarǵa basshy etip taǵaıyndaıdy. 1866-1873 jyldary Sadyq sultan Qyzylqumdaǵy, Jańadarııa men Qýańdarııa boıyndaǵy qazaqtardan qaıta-qaıta qol jınap, ás­kerı qoryn osy óńir­degi at-kólik, azyq-túlik, jab­dyq-saı­man­men tolyq­tyryp otyrǵany dáleldeýdi qajet etpeıtin naqty jaıttar. Reseı áskerleri tyqsyrǵan Sadyq 1874 jyly Qashqarııany panalaıdy. Osynda 1877 jyldyń kúzinde Qytaı sherikteriniń Qashqar shaharyna jasaǵan shabýylyna qol bastap qarsy turýy, sol qolynan alǵan jaraqatyna qaramaı urysty aıaǵyna deıin jal­ǵastyrýy sańlaq sardardyń qahar­man­dyǵy men erliginiń taǵy da bir tamasha úlgisi ispetti. Qashqar áskerleri jeńilgen soń barar jer basar taýy qalmaǵan sultan 1874 jyly Reseı ákimshiliginiń raqym­shylyǵymen Shym­kent shahary mańa­ıyndaǵy Arys ózeni boıyna qonystanyp, ómiriniń aqyryna deıin beıbit tirshilik etti. Endi: “Piráli bı, Túbekbaı men Qojeke batyrlar jáne Moldasher ahýn kimder edi? Olardyń ómir joly qandaı?” – degen máselege toqtalaıyq. Bulardyń barlyǵy qazaq jeriniń tutas­tyǵyn saqtaýda jońǵar-qalmaq, qara­qal­paq, orys otarshyldarymen bolǵan soǵystarda aty shyǵyp, el bıligine aralasqan arqaly da árýaqty batyr Jolaı jasaýyldyń (shamamen 1700-1770jj.) urpaqtary. Kórnekti ǵalym J.Qasymbaev Jolaı batyrdyń kezinde Ábilqaıyr hannyń erekshe tapsyr­malaryn oryndaıtyn senimdi ókili bolǵandyǵy týraly derek keltiredi. Al Respýblıka Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi S.Tolybekov bolsa, óziniń “Obshestvenno-ekono­mıcheskıı stroı kazahov v HVII-HIH vekah” atty eńbeginde: “Kishi júzdiń iri Beket atalyǵynan kórnekti batyrlar men bıler shyq­qan. My­saly batyr ári bı Ketebaı, onyń inileri Myr­zabaı men Enshi­baı”, – dep kórsetedi. Atalǵan úsheýi de jo­ǵaryda atalǵan Jolaı batyrdyń bala­lary. Sondaı-aq, biz aıtyp otyrǵan Piráli bı Ketebaı bıdiń, Túbekbaı batyr men Mol­dasher ahýn Enshi­baıdyń nemereleri bolsa, Qojeke batyr Myrzabaı batyrdyń kenjesi. Piráli bı О́tetileýuly qazirgi Qyzylorda oblysy Qaraq taýy mańynda dúnıege keledi. Ákesi О́tetileý bedeldi bı bolǵan kisi. 1841 jyly han saılanǵan Kenesary qazaq dala­synda sot-quqyqtyq reforma júrgizý bary­synda Shómekeıdiń bas bıi etip О́tetileý Ketebaıulyn taǵaıyndaıdy. Ákesinen keıin el bıligine aralasqan Piráli Qoqan, Hıýa han­dyqtarynyń qazaq aýyl­darynyń mal­daryn barymtalaýy, adam­daryn tutqyndaýy jáne basqa da óktem­dikterinen týyndaǵan daýly máselelerdi beıbit sheshýge at saly­syp, orynsyz qantógisti boldyrmaýǵa ty­rys­qan el aǵasy. Muraǵat qaǵaz­daryn­da qalǵan naqty bir derek: Rysmuhamed bıdiń qazaq dalasynda oryn alǵan kóterilister jaıly Orynbor shekaralyq komıssııasyna 1857 jyldyń 8 mamyrynda bergen málimetinde Janqoja batyr Nurmuhammedulynyń Piráli bıge ótinish jasap Buhar ámirine oq-dári, astyq suraýǵa jibergeni aıtylady. Sondaı-aq zeket bermegen qazaqtardyń 1200 jylqysyn aıdatyp alǵan Hıýa hanyna 1858 jylǵy 16 maýsymda jiberilgen arnaıy elshilikti Piráli bı bastap barady. 1850 jyldardyń ortasynda qalyptasqan áskerı-saıası jaǵdaıdy paıdalanyp, orys áskeri Qazaqstannyń ońtústiginde belsendi soǵys áreketterine kóshti. Olar jaýlap alǵan jer­lerdegi qazaqtardyń otarshylardyń qy­symy men júgensizdiginen qashyp shet jer­lerge kóshýi bastaldy. Kishi júz qazaqtary bıler Piráli О́tetileýov pen Álı Músi­repov­tiń basshylyǵymen 200 aýyl Buqar men Hıýa ıelikterine qonys aýdardy. Bul kóshtiń 1863 jyldyń maýsym aıynda júzege asqany jó­nin­degi qujattar memlekettik muraǵatta saqtalýy. 1867 jylǵy 3 mamyrda Jańadarııanyń sol jaǵasyna Buhar jaqtan Sadyq sultan jáne Piráli bı bastaǵan 1000 sarbaz kelgen. Bularǵa qarsy Syr boıyndaǵy №1 forttan esaýl Anchokovtyń orys áskeri shyǵady. Qazalydan 143 shaqyrymdaı jerdegi Sarbulaqtyń mańaıynda 7-9 mamyrda eki jaqtyń qatysýymen úlken shaıqas ótedi. Sadyq sultan men Piráli bı jaǵynda shaıqasqan Túbekbaı, Qojeke batyrlar men Moldasher ahýn, Piráliniń balasy Almas bastaǵan sarbazdar otarshylardy kóp shyǵynǵa ushyratyp, sheginýge májbúr etedi. 1871 jyly tamyz aıynda Reseı bıliginen boı tasalap Buhar handyǵyna qaraıtyn Tamdy óńirindegi Ashyqudyqqa kelgen Japar Kenesaryulyna Piráli bı qarjylaı qoldaý kórsetken. Bul babamyzdyń HIH-ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq qoǵamynda alatyn orny eleýli. Oǵan bıdiń Reseı men Buhar handyǵy arasynda júrgen kerýenderge resmı ruqsat beretin móri (1860 jyly jasatqan) bolǵany naqty dálel. О́ıtkeni, mór ejelden ózin-ózi basqarý dástúriniń jarqyn belgisine balanǵan ǵoı. Kelesi sańlaq tulǵa Túbekbaı batyr Názikuly qazirgi Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanynda dúnıege kelgen. Syr óńirine kóz alartqan jat jurttyqtarmen soǵystarda batyrlyǵymen jastaıynan kózge túsken. Erlikteri úshin almas qylysh, degment belbeýlermen marapattalǵan. 1860 jyldary Piráli bı bastaǵan kósh quramynda Qyzyl­qumǵa ornalasady. Buhar ámiri Abdýl Muzaffar Túbekbaı batyrdy memlekettik qyzmetke qabyldaıdy. 1869 jylǵa deıin Kermene, Tuzaq, Qalqan ata qalashyqtarynda bek laýazymdarynda bolǵany urpaq jadynda. Osy kezeńde batyrdyń ómir joly Reseı otarshylaryna qarsy ymyrasyz kúresken Sadyq sultanmen tyǵyz baılanysta bolady. Dańqty sardardyń Jyzaq, Samarqand, Nurata men Kermene qalalary úshin orys áskerimen bolǵan soǵystaryna Túbekbaı batyr belsene qatysady. Surapyl shaıqastar saldarynan Sadyq áskeriniń jeńilis tapqany málim. Shegingen sultan Buqantaýdaǵy Túbekbaıdyń aýylynda úsh aı jatyp, alǵan jaraqatynan emdelip alǵan soń Hıýa hany Ámirege jolyǵady. Túbekbaı batyr da 1870-1873 jyldary sondaǵy Úrgenishte mem­lekettik qyzmette bolady. 1873 jyly mamyr aıynda general Bardovskıı men polkovnık Lomakın bas­qarǵan Reseı áskeriniń Hıýaǵa jasaǵan shabýylyna qazaqtar men túrkimenderden turatyn Sadyq jasaqtary qarsy turady. Mine, osy jerde kúshi basym jaýdan áskerbasy Sadyqtyń túbegeıli jeńilis tapqany ashy da bolsa shyndyq. Aqy­rynda, alty jyl at ústinde júrgen Túbek­baı batyrdyń sol Hıýadan Qyzyl­qumdaǵy eline qaıtýy tarıhta qalǵan aıtýly oqıǵalardyń bir júlgesi. 1880 jyldardyń ekinshi jartysynda Sadyq tóre Shymkent ýezinen Qyzyl­qumǵa Túbekbaı batyrdy izdep keledi. Ekeýiniń daýystap jylap kóriskenin, biri aıtyp biri tyńdap uzaq tańdy kózimen atyr­ǵandaryn kórgen qarııalardyń áńgi­mesi áli umytyla qoıǵan joq. Sol keli­sinde Sadyq sultan 20 kún qonaq bolyp, Qyzylqumdy ábden aralaǵan. Onyń Qashqar qalasyn qorǵaý kezinde oq tıgen sol qolynyń balanyń bilegindeı bolyp qal­ǵanyn kórgen batyr jaraqat ornyn “perishte ǵoı” dep yrymdap, óziniń balasy Sha­hızatqa (1885-1965jj.) súı­gizipti. Túbek­baı aǵa retinde Sadyqtyń aldyna tórt túlik mal salyp, eki kúndik jerge shyǵaryp salǵan. Saıyn dalanyń ardaqty uldarynyń artyna qaldyrǵan úlgi-ónegesi, mine, osyndaı. Qazaq jerin basqynshy­lar­dan qorǵap, el bıligine aralasqan arqaly erdiń taǵy biri Qojeke batyr. HIH ǵasyrda Qojeke Myrzabaev pen Piráli О́tetileýov bastaǵan Jolaı aýyl­dary Jańadarııa men Qýań­darııanyń orta jáne tómengi aǵysyndaǵy Aq­aral men Sary­ózek meken­de­rine qonystanǵan. 1835 jyly alym-salyq jınaýǵa kele jatqan hıýalyqtardy qart Myrzabaı batyr óz aýyldastarymen Qyzylqumdaǵy Bestóbe degen jerde tosyp alyp, aıaýsyz soqqy bergen. Kóptegen jaý jas Qoje­keniń qolynan qaza tapqan. Osydan keıin onyń batyrlyq dańqy elge jaıylǵan. Qojeke batyr Janqoja Nurmu­ham­med­ulynyń Qýańdarııa boıyndaǵy Hıýa bekinisterine jasaǵan joryqtarynda (1844j., 1847j.) belsene qatysqan. Ol qazaq halqynyń ar-namysyna tıip, sheksiz ozbyrlyq jasaǵan Babajan, Qojanııaz syndy bekterdi laıyqty jazalaýdy júzege asyrý­shy­lar­dyń biri. Sadyq Kenesaryuly Jańadarııa men Qýańdarııa boıyna (1867j., mamyr, 1870 j., aqpan) kelgende biz sóz etip batyr únemi onyń sarbazdary qatarynda bolǵan. Onyń qarapaıym halyqtyń qorǵany, olarǵa pana bolǵany jóninde derekter muraǵattardan alynyp jaryq kórgen nemese aýyzsha ádebı muralarda barshy­lyq. Mysaly, daraboz aqyn Turmaǵambet Iztileýulynyń “Kóńil gújim daraqtaı” atty týyndysynda mynadaı joldar bar: Bı Piráli, Qojeke - Qarshyǵasy edi ol erdiń, Qazǵa dep salsa Qý alǵan”. Al aqyn Shegebaı Bektasuly: “Qojeke ótti, Qaldan tur, Han, qaralar kóńili, Qamshysynan sherlengen”, – dep tolǵaıdy. Bul aıtylǵandarǵa ne alyp-qosýǵa bolady? Rasy osy. Reseı bıligine túbegeıli qarsy bolǵan taǵy bir tulǵa ǵulama, aǵartýshy Moldasher ahýn Jamuratuly qazirgi Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanynda dúnıege kelgen. Ol Buharadaǵy Kókiltash medresesin, onyń janyndaǵy joǵary oqý ornyn támámdap “ahýn” shatyrhatyn alǵan. Sony­men qatar Moldasher jaýyryny jerge tıme­gen balýan da. Orynbor, Yrǵyzdan Buharaǵa qaraı kerýen júrgizip otyrǵan. Onyń kerýenine eshkim jaqyndaı almaǵan. Reseı bıliginiń otarlaý múddesin kózdeıtin zalym saıasatyna narazy bolǵan baba 1868 jyly ózine qarasty aýyldarmen Qyzyl­qumǵa kóship, el ıgiligi úshin tyńnan qudyqtar qazdyrady. Sol qudyqtardyń izi áli bar. Qaı jerde júrse de qazaq balalary úshin mektep ashyp, moldalar ustaǵan. Dáýletti jáne bedeldi kisi retinde Reseı otarlaýshylaryna qarsy baǵyttalǵan Janqoja batyr, Sadyq sultan kóterilis­terine materıaldyq jáne rýhanı kómek kórsetip, áskerlerine sarbaz­dar jasaqtap jiberip otyrǵan. Moldasherdiń aǵartýshylyq qyzmeti, otarlaýshylarmen kúresti belsene qoldaýy qazaqtyń ult-azattyq qozǵalysy teńizine qosylǵan tamshydaı bolsa da úles dep bilemiz. Tól tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtardy azaıtýǵa, ulttyq mádenı muralarymyzdy tııanaqty zerttep-zerdeleýge, buryn aqı­qatqa balanǵan dúnıelerdi jańasha tara­zylaýǵa, kúshtep tańylǵan tujyrym­da­malardy qaıta paıymdaýǵa azattyqtyń arqasynda qolymyz jetti. Qazaqstan búginde órisi órkendep, kó­se­gesi kógergen memleket. Asqar taýdaı mu­nartyp turǵan jo­ǵarydaǵy atalary­myzdyń asqaq rýhy Qazaq eli táýelsizdigin kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtaýǵa shaqyryp turǵandaı. Qalı OMAROV, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti. Qyzylorda. Jańǵyryq Ákem Mamyqtyń aǵasy Qyrbasov Sadyq Uly Otan soǵysy jyldary habarsyz joǵalyp ketkenin estip óstik. Dastarqan basynda oqylatyn duǵalarǵa ákem ol kisiniń atyn qosqan emes. “Aǵam tiri, áli-aq bir habary sh­y­ǵady”, – dep otyratyn. Senimi sondaı berik edi. Keıde kóńili bosap: “Pálenshe aıtty, poezda kóripti. Eki aıaǵy joq eken, bizdi surapty”, – dep ózinshe kóńilin jubatatyn. Sóıtip bárimizdiń kókeıi­miz­degi: “Tiri bolsa, osy ýaqytqa deıin nege kelmeıdi?” – degen saýalǵa jaýap izdeıtin... Sadyq kókem soǵystyń aldynda úı­lengen eken. Áıeli Páshıra soǵys bit­kenshe kútipti. Aldanysh bolar bala da joq. Ári: “Aǵa ólse, ini mura”, – dep meniń ákeme ámeń­gerlikpen qospaq bolǵan úl­kenderdiń sózine bul kisi: “Aǵam tiri. Keledi. Kebin emes, kebenek kıip ketken”, – dep, kónbep­ti. Sodan jurtqa kóz túrtki bolyp qashanǵy otyrsyn, jeńeshem teńin deýge kelmes, jónin taýyp, basqa bireýmen bas qosysyp kete barypty. Ákemnen Sadyq kókem jaıly eshteńe suramaıtynbyz. Eski jaranyń aýzyn tyrnap qaıtemiz: “Tiri bolsa, keler”, – dep biz de senýge tyrystyq. Tutqynǵa túsken satqyn deýge qımasam da men de keıde qııalǵa erik berip: “Kókem shetelde shyǵar, birde aýqatty týystarym sol jaqtan bizdi izdep keler”, – dep kútetinmin. Ǵalamtordan Kyrbasov Aleksandr degen jigitti taýyp alyp: “Meniń týysym emespisiń?” – dep suraǵanymda, ol kúlgen bolatyn... Aǵasynan bir habar ala almaı, zıratyna bir ýys topyraq sala almaı, ákem de ótti fánıden... Ornyna keler, keledi bári ornyna, Jibiter ýaqyt júrektegi tońdy da. Aldyńǵynyń úlgermegen isteri Amanat bop qaldyrylar sońǵyǵa. Kelemin, áke, sońyńnan erip kelemin, Meıirimińe qanyp ósken tól edim. “Ákeń jaqsy kisi edi”, degenge, Júregimnen shýaq bólip beremin..., dep tarqatqandaı, ákemniń baýy­ryna degen saǵynyshy bizge amanat bolyp qaldy... Alty jyl buryn eldi jıyp, áke-shesheme as bergende, Sadyq kókeme de qa­tym quran túsirdim. Kókemniń jumyr jerdiń betinde joq ekenin sol joly tuńǵysh moıyndadym. “Reseıdegi áskerı muraǵat OBD-me­mo­rıal saıtynda Uly Otan soǵysyna qa­tysty derekterdi elektrondy júıege túsir­di”, – degennen bastap, men de ákemniń aǵasyn izdeı bastadym. Úsh jylǵa tarta ýaqyt boıy OBD-memorıaldy kózden tasa qylmadym. Derek sol baıaǵy, “1942 jyldyń jeltoqsan aıynan habarsyz” deıtin jalǵyz sóılem ǵana... Solaı bolsa da: “Kókemniń bir habary shyǵyp qalar”, – degen úmitimdi esh úzbedim. Tipti, túsimde de izdeıtin bolyp aldym. Keıde adam túsinigine syıa bermeıtin “kezdeısoq jaıttar” da oryn alyp jatady. Jazylyp qoıǵan, qoıǵan-aý, bári jazylyp... Sharq urǵanyńda, sheshim bir tappaı sabylyp, Talaıdy kezip, kezdestirmegen dúnıeń Jatady aıaq astynan keıde tabylyp, Jazylyp qoıǵan, qoıǵan-aý bári jazylyp. Iá, basqasha bolýy múmkin de emes sııaqty... Birde, kúndegi ádetten tys, tańǵy saǵat 5-tiń kezinde ǵalamtorǵa kirdim. OBD-ny qaradym. Sol baıaǵy... Birazdan soń, meniń er­teletip kompıýterde otyrǵanyma tańyr­qaı, kúıeýim keldi qasyma. Kókemdi izdep otyr­ǵanymdy aıttym. “Soǵys kezinde qujat­tardy toltyrǵanda qate ketýi múmkin-aý”, – degen oı keldi bizge. Endi “Qyrbasov Sadyqtyń” ornyna “Kırbasov”, “Kar­ba­sov”, “Krbasov” dep izdep kórdik. Nátı­jesiz. Sosyn kókem soǵysqa attanǵan Saı­ram áskerı komıs­sarıatynan 1942 jyly maı­danǵa ketken­derdiń tizimin suradyq. Qıyn ju­mys eken. Izdeýdi ary qaraı kúıeýim jalǵastyrdy. Tańerteńgi shaı ústinde: “Birdeńe taptyń ba?” dedim. Kúıeýim: “Sadyq” dep atyn ǵana berip, izdep kórip edim, bir kisi shyqty, “Kýrbasov” degen. Týǵan jyly da sáıkes, biraq, Aqtóbeden sııaqty”, – degeni... Ol bizdiń aýyldyq keńes buryn “Aqtóbelik” dep atalǵanyn bilmeýshi edi. Qýanǵannan, jylap ji­berdim. Dereý ǵalamtorǵa kirdim. “Kýr­basov Sadyk.., Baıramskıı RVK.., Týva­lınskıı raıon.., st. KýrKýrSvaı... ýbıt v boıý” – dep tur. Kókem 1942 jyldyń 27 qara­shasynda Rjev túbinde oqqa ushypty da, sol maıdan dalasyndaǵy baýyrlastar zıratynda jerlengen eken... Alǵashqy áser sol, bul kisiniń habarsyz emes ekenine, kómýsiz qal­maǵanyna qýandym. Sat­qyn retinde atylyp ket­pegenin, nemis tut­qynynda ashtan ólmegenin kóńilime demeý tuttym. Qulaq tu­natyn zeńbirek dúmpýi astynda qarsha boraǵan oqqa qarsy umtylý ońaı emes shyǵar. Qudaı onyń betin aýlaq qylsyn. Kó­kemniń Otan qorǵaý jo­lyn­da sheıit bolǵanyn maq­t­an tuttym, Allaǵa shúkirshilik ettim... Desek te, kóz jasym tıylmady. О́zim kórmegen, men týǵannan kóp jyl buryn qaza bolǵan kókemdi ishteı egile joqtadym. О́lgenine 68 jyl ótse de, ony eshkim joqtap jylamaǵan edi. “Tiri” dep sengen bolatyn... Kókemdi taptym. Endigi oı – basyna baryp qaıtý boldy. “Habarsyz ketken” degen jazbany túzetpek bop, Qorǵanys mı­nıs­trligine qońyraý shaldym. Ondaǵylar maǵan: “Tapqan bolsańyz, basyna baryp qaıtýǵa úkimet járdem beredi, jergilikti ákimdikke ótinish jazyp, qujattar ótkizińiz”, – degeni. Bul bir úlken demeý eken. Solaı ettim. О́tinish berý merzimin kórsetip jatyp, “kezdeısoq jaıtqa” tań qaldym. 24 maýsym... Kókemniń maıdanǵa attanǵan kúni. Al meniń shyrt uıqydan oıanyp derek izdeýimniń nátıjeli bolǵan kúni, tipti, saǵaty – soǵystyń bastalǵan kúni... Múmkin, mán berýge turǵysyz nárse shyǵar, degenmen, qyzyq... Kókem qatysyp, qaza bolǵan “Mars” operasııasy týraly izdene bastadym. Sumdyq shaıqas bolǵan eken, ol qyrǵynnan tiri qalý esh múmkin emesteı... Qazaqta “ qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajalsyz ólmeıdi” degen sóz bar ǵoı. Kim biledi, bálkim, tiri qalǵandar bar da shyǵar. Áıtse de, kókem quramynda bolǵan 20-armııanyń áskeri túgeldeı derlik jer jastanǵan... Talap boıynsha qujattar jınap, úlken ulymdy ertip, Rjev túbindegi Zýbsov qalasyna attandym. Jergilikti ákimshilik jaqsy qarsy aldy. Kólik jáne jolbasshy bólip, kókemniń oqqa ushqan jerine alyp bardy. OBD-da jerlengen jeri: “Soǵys alańy, Holm-Berezýıskıı derevnıasynan shyǵysqa qaraı 500 metr”, dep kórsetilgen edi. Qazir ol derevnıa joq. Orny typ-tıpyl, egis dalasy, ný orman arasyndaǵy ashyq alańqaı. Aýyldan ala barǵan bir ýys topyraqty shashyp, quran oqydyq. Jáne ol jerdiń bir ýys topyraǵyn aýylǵa dep aldyq. Soǵystan keıin kóptegen baýyrlastar zıraty úlkeıtilip, máıitter qaıta jerlengen eken. Birazyn araladyq. Kókemniń atyn ondaǵy tizimderden kezdestire almadyq. Al OBD málimetterinde ol kisimen birge jerlendi degen tizimdegi qarýlastarynyń deni Zýbsov qalasyndaǵy “Moskovskaıa gora” memorıaldy kesheninde kórsetilipti. Sony negizge ala otyryp, kókemniń atyn da osy taqtaǵa jazdyrttyq. Bul bir bitken sharýa boldy. Zýbsov qalasynda izdeýshi otrıadtardyń “Dolına” birlestigine soqtyq. О́z quramyna “Pamıat”, “Zvezda”, “Vzvod” otrıadtaryn toptastyrǵan olardyń “Dolına” birlestigine “Reseı patrıoty” ataǵynyń ıegeri Belıaev Grıgorıı Nıkolaevıch jetekshilik etedi. Grı­sha aǵaı jasy alpysty eńselegen qaǵylez kisi. “Osy jumyspen es bilgeli aınalysyp kelemin. Ár sarbazdy tapqan saıyn Jeńistiń ońaı bolmaǵanyn túsinesiń. Biz olarǵa máńgi qaryzdarmyz. Beıbit kúnimiz úshin, jasty­ǵymyz úshin, oınap-kúlgenimiz úshin, erkin ómirimiz úshin... Sondyqtan qazý jumys­tarynda muqııat bolýǵa tyrysamyz. Bir shuń­qyrdan 70-80, keıde, odan da kóp sar­bazdy tabamyz. Árqaısysynyń atyn ataǵymyz-aq keledi, biraq ol múmkin emes. Topyraqty saýsaq arasynan súzgilep ótkizemiz. Soldat medalondaryn izdeımiz. Ol kezde sarbazdar arasynda “ajal medalonyn toltyrǵan soldat tiri qaıtpaıdy” degen nanym bolǵan. Sondyqtan jaýyngerler medalondy tol­tyrýǵa asyqpaǵan, jaman yrymǵa sa­naǵan... Qandy qyrǵynnan aman shy­ǵamyz degen úmitterin úzbegen... Endi, mine, kim­niń kim ekenin ajyratý múmkin emes. Sol 70-80 kisiden 5-6 medalon ǵana taba­myz. Onyń 2-3 ǵana ýaqyt synynan ótip, ıesi jaıly aqparat berýge jaramdy. Qal­ǵany búlingen bolyp shyǵady. Sarbazdar sanyn anyqtaýdyń da óz qıyndyǵy bar. Bastar­dy bólek, aıaq-qoldardy bólek de­gendeı... Bir shuńqyrdan kúl-párshe maı­dalanǵan súıekter ǵana shyqty. Tank tap­tap ótken-aý”, – dep bir kúrsinip aldy da. Ary qaraıǵy áńgimeni osynda jab­dyqtalǵan murajaıda jalǵastyrdyq. Aýyr shaıqastarǵa kýá bolǵan jádi­gerlerde esep joq. Bireýdiń qalamushy, bireýdiń tasbıǵy, bireýdiń kresi... Al mynaý obraz-ıkona ıesine qorǵan bola almaǵan... Mynaý sabyn áli buzylmapty. Grısha aǵaı fransýz dalabyn kórsetti. ““Made in France” dep tur. Sanıtarkadan tabyldy. Sarbaz­dardyń bireýi nemisterden ıelenip, qyzǵa tartý etken bolar. Áıtpese, ol kezde fransýz dalaby qaıdan bolsyn bizdiń sanıtarkada”, deıdi Grısha aǵaı. О́z oıy ǵoı aıtyp turǵany. Bir áriptiń qyrsyǵynan habarsyz bop ketken kókemniń tarıhyn estigen jergilikti qart: “Ondaılar óte kóp bolǵan. “Habarsyz ketti” dese, otbasyna járdemaqy tólenbegen. Al ol degen soǵys kezinde kóp qarajat únemdeýdiń kózi edi. Sondyqtan, bul tarıh – úlken saıasattyń kórinisi sııaqty” degeni... Kimge – saıasat, kimge – taǵdyr tálkegi deseńizshi. Qaıtar jolda Volokolamsk qalasyna soǵyp, dańqty jerlesimiz Baýkeńniń es­kertkishine gúl shoǵyn qoıdyq. Po­dolsk qalasyndaǵy ortalyq áskerı muraǵatqa soǵyp, izdestirý paraǵyn tastadyq. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı “Estelik” estafetasyn uıymdastyryp, qarjylandyryp otyrǵan Úkimetke rızashylyǵymyz sheksiz. Sapardan alǵan áserimiz mol. Perızat QYRBASOVA.