Álem jáne Qazaqstan
Taıyr MANSUROV, EýrAzEQ-tyń bas hatshysy.
Bıyl 2000 jyly Astanada qurylǵan postkeńestik keńistiktegi eń tabysty jáne yqpaldy ıntegrasııalyq birlestik – EýrAzEQ-qa 10 jyl tolyp otyr.
Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵynyń naqty kúshine enýi, sondaı-aq EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qory men Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń qurylýy sııaqty qoǵamdyq máni zor dúrmekti oqıǵalar atalmysh mereıtoıǵa erekshe sıpat bere túsedi.
EýrAzEQ-tyń qurylýy postkeńestik elder arasyndaǵy memleketaralyq qarym-qatynastar tarıhynda eleýli oqıǵa bolyp, ol elder arasyndaǵy baılanystardyń sapalyq turǵyda jańa ıntegrasııalyq damýǵa kóshkendigin beıneledi.
Kópshiliktiń moıyndaýy boıynsha, Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda M.V.Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda sóılegen tarıhı sózinde tuńǵysh ret usynǵan eýrazııalyq birigý týraly batyl ıdeıasy EýrAzEQ-tyń búgingi tabystarynan naqty kórinis tabýda. Sol joly Elbasy usynǵan Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly jobada ol “postkeńestik keńistikte turaqtylyq pen qaýipsizdikti, áleýmettik-ekonomıkalyq modernızasııalaýdy nyǵaıtý maqsatyndaǵy egemen memleketterdiń ıntegrasııalaný formasy” retinde aıqyndalǵan bolatyn.
Nursultan Ábishuly Nazarbaev aıtqan Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly ıdeıa kórshiles elderdiń ekonomıkalyq baılanystaryn tıimdi paıdalaný jáne nyǵaıtý qajettiligi jónindegi uzaq oılarynyń nátıjesi bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti Vernadskııdiń, Gýmılevtiń, basqa da eýrazııalyq ǵalymdardyń aıtqan ıdeıalaryn jańa ómir shyndyqtaryn eskere otyryp damytty ári jańa ıntegrasııalyq ıdeologııanyń tinine ekonomıkany qoıa otyryp, osynaý rýhanı qańqany naqtyly mazmunmen kúsheıtti.
Sol kezdesýge qatysa otyryp, men osynaý batyl jobaǵa jáne barlyq jerlerde de bólinýshilikke umtylys ústemdik quryp turǵan ýaqytta osyndaı batyl ıntegrasııalyq jobanyń usynylǵanyna tańqalǵan belgili reseılik ǵalymdardyń júzderin kórdim. Ydyraýshylyqtyń naǵyz der shaǵynda beı-bereket óris alǵan teris aǵymdarǵa tıimdi balama retinde Qazaqstan basshysy tarapynan aıtylǵan dál osynaý syndarly usynys TMD-daǵy biriktirýshi qozǵalys damýyndaǵy aıqyndaýshy faktorlardyń birine aınaldy.
“Tarıh bizge HHI ǵasyrǵa órkenıetti jolmen enýge múmkindik berip otyr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, postkeńestik keńistik damýynyń obektıvti qısynyn jáne burynǵy KSRO halyqtarynyń erik-jigerin beıneleıtin Eýrazııalyq odaq qurý bastamasynyń ıntegrasııalyq áleýetin júzege asyrý sonyń ádis-tásilderiniń biri bolyp tabylady”, dedi Prezıdent N.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda.
О́ziniń ishki qýaty jaǵynan tańqaldyrarlyqtaı bolǵan osynaý úndeýdiń ol kezde birkelki qabyldanbaǵanyn da atap ótý kerek. Prezıdentke suraqtardyń qarsha jaýǵany esimde. Solardyń biri “Siz ıdeıańyz qoldaý tappaıdy-aý dep qaýiptenbeısiz be?” degen saýal boldy. Oǵan “Qaýiptenbeımin! Búgin bolmasa, erteń qoldaıdy. Biz odan eshqaıda kete almaımyz”, dep jaýap berdi N.Á.Nazarbaev.
Eýrazııalyq odaq ıdeıasy alǵashqy aılardan bastap-aq qyzý qoldaý men is júzinde asyǵys aıtylǵan qarsylyqtarǵa deıingi baǵalaýlardyń búkil spektrin óz tóńiregine jınap aldy. Osyndaı jaǵdaıda Eýrazııalyq odaq postkeńestik keńistikti qolaılastyrýdaǵy quldyraǵan ydyraýshylyqtyń kúıretýshi zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan eń ozyq jáne negizdelgen joba boldy.
Búginde EýrAzEQ-tyń tabysty damyp kele jatqanyn barsha jurt kórip otyr. “Damýdyń jańa sapalyq deńgeıine shyǵýdaǵy ıntegrasııanyń strategııalyq mańyzyn túsine otyryp, Qoǵamdastyqqa múshe memleketter “Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty” qurý arqyly HHI ǵasyrǵa aıaq basty. Biz senim men ózara tıimdi qyzmettestiktiń jańa prınsıpterine qurylǵan uıymdy qurdyq”, dep atap kórsetildi 2010 jyldyń 5 shildesinde Qoǵamdastyqtyń 10 jyldyǵyna baılanysty Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesiniń otyrysynda qabyldanǵan prezıdentterdiń birlesken málimdemesinde.
Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.A.Medvedev: “On jyl – az merzim emes, ekinshi jaǵynan alǵanda tarıhı turǵyda onshalyq kóp te emes. Keıde bizderge biz bir orynda turǵandaı bolyp kórinedi. Is júzinde biz jyldam qozǵaldyq. Bizdegi EýrAzEQ sheńberinde, jańa qurylǵan Keden odaǵy sheńberinde oryn alǵan isterdi Eýropadaǵy ıntegrasııanyń qalaı júrgendigimen salystyryp kórińizder. Biz jyldamyraq qozǵalyp baramyz. Úlken jumystar atqaryldy — alda turǵan jumystar odan da kóp. Sonymen birge, bizdiń qurylymnyń alǵa basqan ıntegrasııa fazasyna engendigin taǵy da aıta ketkim keledi”, dep atap ótken bolatyn.
Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 2010 jyly 5 shildede Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesiniń otyrysynda bylaı dep atap kórsetti:
“Qurylǵanyna 10 jyl ótkennen keıin biz EýrAzEQ postkeńestik keńistiktegi neǵurlym tabysty ıntegrasııalyq birlestik bolyp tabylady dep senimmen aıta alamyz. Búginde ol bizdiń memleketterimizdiń ekonomıka, ǵylym, áleýmettik saladaǵy yqpaldastyqty tereńdete túsýi úshin naqty alańǵa aınaldy... Osy daǵdylardy saqtap qana qoımaı, sonymen birge, álemdik tájirıbeni eskere otyryp, bizdiń Qoǵamdastyqtyń odan ári damýy men órkendeýin qamtamasyz etý qajet”.
“Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń qurylýy týraly aıtar bolsaq, osylardyń báriniń bastaýynda Qazaqstan Prezıdenti turdy. Nursultan Ábishuly EýrAzEQ-taǵy barlyq qarym-qatynastardyń qozǵaltqyshy boldy. Biz is júzinde EýrAzEQ-taǵy qarym-qatynastardy toqtatyp tastaǵan kezde onyń bizdiń odan ári alǵa basýymyzdyń tujyrymdamasyn qalyptastyrý úshin top qurý jóninde usynys bildirgeni esimde. Ol osydan bes nemese alty jyl buryn boldy. Shynymen de, bir jyldan soń ol EýrAzEQ úshin bizder jasaýǵa tıis birqatar qadamdardy kórsetip berdi jáne sońynda biz solaı jasadyq ta”, dep atap ótti óz kezeginde Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti A.G.Lýkashenko.
EýrAzEQ-tyń naqty tabystary, eń aldymen, Keden odaǵynyń yrǵaqty iske qosylýy, halyqaralyq turǵyda shynaıy moıyndalýda. Tipti, bizdiń elderimizdiń BSU-ǵa ótýi máselesiniń alǵa basýy sııaqty qubylystyń óziniń, birinshi kezekte EýrAzEQ jumysynyń tıimdiligimen túsindiriletindigi de esh qupııa emes.
Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵynyń qurylýy uzaq ýaqyttardan beri nátıje bermeı kelgen quramyna Argentına, Brazılııa, Paragvaı, Ýrýgvaı jáne Venesýela kiretin MERKÝR elderi (“Ońtústikamerıkalyq ortaq rynok”) Keden kodeksiniń ústimizdegi jyldyń 3 tamyzynda qabyldanýyna túrtki boldy. Bul birlestiktiń 1986-1991 jyldary qurylyp, erkin saýda aımaǵynan keden odaǵyna kóshý týraly olardyń 1995 jyldyń 1 qańtarynda málimdegenin eske sala ketpekpin.
2000 jyldyń 10 qazanynda dál Astanada Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı Federasııasy jáne Tájikstan Respýblıkasy prezıdentteriniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq qurý týraly kelisimge qol qoıýlarynyń nyshandyq máni tereń.
Qoǵamdastyqtyń aıqyn reglamenttelgen jańa organdaryn qurý, 2000 jyldyń qazanynda bes memlekettiń prezıdentteri qabyldaǵan negizdeýshi qujattarda qarastyrylǵan EýrAzEQ-ty damytýdyń ashyq ta naqtyly mindetteri men maqsattarynyń belgilenýi ıntegrasııanyń odan arǵy neǵurlym kúrdeli mindetterin josparly da tıimdi sheshýge jaǵdaı jasady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq 181 mıllıondaı halyq turatyn 20,374 mıllıon sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. EýrAzEQ qýatty mıneraldy-shıkizattyq bazaǵa ıe álemdegi eń iri óńirdi quraıdy. Onyń jer qoınaýynda is júzinde jylý-energetıkalyq, metallýrgııalyq, ken-hımııa jáne basqa da mıneraldy shıkizattardan turatyn paıdaly qazbalardyń bútindeı bir kesheni bar.
EýrAzEQ elderiniń álemdik munaı qorlaryndaǵy úlesi 10 paıyzdy, gazda 29 paıyzdy (álemde 1-oryn), kómirde 20,7 paıyzdy (álemde 1-oryn) quraıdy. О́nerkásiptik ýran qory boıynsha EýrAzEQ Avstralııa, AQSh jáne Kanada elderin qosa alǵandaǵy kórsetkishten alda tur, al almas, platınoıd, altyn, kúmis, sırkonıı, sırek metaldar men sırek kezdesetin elementter jáne ózge de paıdaly qazbalar boıynsha EýrAzEQ elderi álemde 1-3 oryndarǵa ıe.
EýrAzEQ-ta jumys istep turǵan erkin saýdanyń shynaıy rejimi 2000 jylǵy 29 mıllıard dollardan 2008 jyly 123 mıllıard dollarǵa deıin, ıaǵnı 4,1 esege jetkize otyryp, Qoǵamdastyq elderi arasyndaǵy taýar aınalymynyń tıimdi ósýin qamtamasyz etti.
Osyndaı tabystar 2007 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbede EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesine EýrAzEQ sheńberindegi keden odaǵynyń quqyqtyq bazasyn qurý týraly sheshim qabyldaýǵa jaǵdaı jasady, al Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteriniń basshylary keden odaǵyn qurýdyń 2007-2010 jyldarǵa arnalǵan is-qımyldar josparyn bekitip, Birtutas keden aýmaǵyn qurý jáne Keden odaǵyn qalyptastyrý týraly kelisimge, sol sııaqty Keden odaǵy komıssııasy týraly kelisimge qol qoıdy.
Prezıdentterdiń saıası erik-jigerleri jáne taraptar úkimetteri men Qoǵamdastyq qurylymdarynyń oza qımyldaý qarqynyna baǵdarlanǵan belsendi jumysy 2010 jyldyń 1 qańtarynda-aq ımporttalatyn taýarlarǵa (olar 11 myńnan astam taýar túrleri) Biregeı keden tarıfin engize otyryp, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵy jumysynyń bastalyp ketýin qamtamasyz etti.
2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵy komıssııasy — ultústilik organ Keden odaǵyndaǵy syrtqy saýdany tarıftik jáne tarıftik emes retteýde ózine berilgen ókilettikterdi júzege asyrýda, Keden odaǵynyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń Biregeı taýarlyq nomenklatýrasy (KO SEQ TN) men Keden odaǵynyń Biregeı kedendik tarıfi (KO BKT) qoldanylýda.
2010 jyldyń 5 shildesinde EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesi (Keden odaǵynyń joǵary organy) Keden odaǵy Keden kodeksiniń kúshine engendigi týraly sheshim qabyldady, sol sııaqty EýrAzEQ Sotynyń Keden odaǵyna múshe memleketterdiń sharýashylyq júrgizýshi sýbektileriniń sotqa shaǵymdanýyn qarastyratyn jańa redaksııadaǵy statýty qabyldandy. Integrasııalanǵan úsh memlekettiń basshylary Birlesken málimdemede qysqa merzim ishinde atqarylǵan sapaly jumystardyń memleketterdiń ekonomıkalyq saladaǵy baılanystarynyń qazirgi zaman rýhy men ýaqyt talaptaryna jaýap beretin jańa satysynyń bastalǵandyǵyna kýá bolatyndyǵyn atap kórsetti.
Osylaısha, Reseı Ǵylym akademııasynyń Halyq sharýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń esepterine sáıkes, salaaralyq tepe-teńdiktiń ıntegrasııalanǵan modeli boıynsha Keden odaǵynyń úsh memleketi yqpaldastyqtyń nátıjesinde on jyldyq merzimde shamamen 15 paıyz IJО́ ósimi men ınvestısııalyq belsendiliktiń aıtarlyqtaı artýyna ıe bolady. Bul tıimdilikke taýarlardyń, qyzmetterdiń, eńbek resýrstary men kapıtaldyń ortaq rynogyn qurý arqyly qol jetkizilmek. Sonymen qatar, shekaralardan ótken kezde saýda jáne kedendik prosedýralarǵa jumsalatyn ýaqytqa, quraldar men kúsh-jigerge qatysty shyǵyndar da tómendeıtin bolady.
Integrasııany tereńdete túsý jónindegi qajyrly jumystar odan ári jalǵasýda. Olardyń qatarynda úshinshi elderge qatysty saýda rejimderin birizdendirý, qorǵanystyq sharalardyń ortaq júıesin qurý, eksporttyq baj salyqtaryn alý tártibin belgileý, eksporttyq baqylaýdy júzege asyrý salasynda KO-nyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn ázirleý, sol sııaqty Keden odaǵynyń tolyqqandy jumys isteý tetikterin aıaqtaý jónindegi jumystardyń basqa da túrli baǵyttary bar. KO-ǵa múshe memleketterdiń zańnamalary onyń kelisim-sharttyq-quqyqtyq bazasyna sáıkestendirilýde. Memlekettik baqylaýdyń barlyq túrlerin KO-nyń syrtqy shekaralaryna shyǵarý, sondaı-aq úshinshi elden shyqqan jáne KO-ǵa múshe elder aýmaǵynda erkin aınalymǵa shyǵarylǵan taýarlarǵa qatysty kedendik resimdeýlerdi joıý jumystary júzege asyrylýda.
Keden odaǵyn qalyptastyrýdy aıaqtaýmen qatar, 2009 jyldyń 19 jeltoqsanynda Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı prezıdentteriniń Almatyda ótken beıresmı sammıtinde ıntegrasııany qalyptastyrýdyń kelesi kezeńi – 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń (BEK) Is-qımyl jospary bekitildi. Bul jospar 2012 jyldyń 1 qańtaryna qaraı Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýdy qamtamasyz etetin 20 halyqaralyq qujatty túzip, olarǵa qol qoıýdy qarastyrady. Osylaısha taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men eńbek resýrstarynyń erkin qozǵalysy qamtamasyz etiletin bolady.
Naryqtyq ekonomıka qatynastaryna jáne úılesimdi quqyqtyq normalardy qoldanýǵa negizdelgen Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý qoǵamdastyqqa múshe memleketterdiń kúsh-jigerin yntymaqtastyq pen ıntegrasııaǵa baǵdarlaıtyn túbegeıli maqsat bolyp tabylady. Bul keńistikte taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men jumys kúshteriniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etetin birtutas ınfraqurylym ómirge engen jáne úılesimdi salyqtyq, aqsha-kredıttik, valıýta-qarjylyq, saýda jáne keden saıasaty júrgizilýde. Onyń ústine Keden odaǵyn qurý – EýrAzEQ-tyń taıaý bolashaqtaǵy maqsattarynyń biri. Ony júzege asyrý Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa jol ashady.
Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq bazasyn qalyptastyrýdyń kúntizbelik jospary 2011 jyldyń 1 shildesine deıin 14 jobadan turatyn birinshi paketti, 2012 jyldyń 1 qańtaryna deıin 6 jobadan turatyn ekinshi paketti jasap qabyldaýdy jáne qoldanysqa engizýdi qarastyrady.
Qazirgi ýaqytta BEK qujattaryn joǵary deńgeıde úılestirý boıynsha ıntensıvti jumys júrgizilýde.
Integrasııanyń birinshi kezeńi – erkin saýda-sattyqtyń naqty rejimi – qazirdiń ózinde EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda erkin saýda aınalymy týraly ekijaqty kelisimder negizinde tıimdi jumys istep tur. Taýarlardyń ortaq rynogy bizdiń elderimizde óndirilgen taýarlardyń erkin aınalymymen ǵana emes, sondaı-aq Birtutas kedendik keńistik aýmaǵyna úshinshi elderden engizilgen taýarlar arqyly da qamtamasyz etiletin bolady.
Qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogyn qalyptastyrý BEK aımaǵynda jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn, BEK-ke qatysýshy bir memlekettiń aýmaǵynda turatyn azamattyń quqyqtyq mártebesin ekinshi bir memlekette retteýdi, sonymen qatar, bilim alýǵa erkin qoljetimdilikti, joǵary jáne orta bilim dıplomdaryn tanýdy, eńbek resýrstary men rejimderindegi eńbek rynogyna qoljetimdiliktiń ortaq erejeleri men talaptaryn birtekti qoldanýdy qarastyrady.
Qarjy, bank jáne saqtandyrý qyzmetteri rynogyna ózara qoljetimdilikti qamtamasyz etýmen qatar, kapıtaldyń ortaq rynogyn qalyptastyrý valıýtalyq retteý normalaryn úılestirýdi, birtutas tólem-eseptesý júıesin qurýdy jáne ortaq valıýta rynogyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.
BEK qalyptastyrýdyń joǵaryda atalǵan baǵyttaryn júzege asyrý EýrAzEQ-qa múshe elderdiń barlyǵy úshin qyzmet kórsetýdiń, taýarlardyń, eńbek resýrstarynyń jáne kapıtaldardyń ortaq rynogyn qurýǵa múmkindik beredi. Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń saldaryn eńserý úshin EýrAzEQ-tyń birlesken daǵdarysqa qarsy sharalary qabyldandy.
Birlesken jáne ulttyq daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý 2009 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda Qoǵamdastyq elderindegi resessııany aýyzdyqtaýǵa, ınflıasııa qarqynyn tómendetip, syrtqy saýda kólemin arttyrýǵa múmkindik berdi.
2008 jyldyń 21 jeltoqsanynda Qoǵamdastyqqa múshe memleketter basshylarynyń Býrabaıda ótken beıresmı sammıti barysynda EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda Daǵdarysqa qarsy qor men Joǵary tehnologııalar ortalyǵyn qurý týraly sheshim qabyldandy.
2009 jyldyń 4 aqpanynda EýrAzEQ-tyń Máskeýde ótken kezekten tys Memleketaralyq keńesinde prezıdentter Daǵdarysqa qarsy qordyń negizgi qaǵıdalary men maqsattaryn maquldap, onyń kólemin 10 mıllıard dollar ekvıvalentinde belgiledi jáne úkimetterge jedel túrde qajetti quqyqtyq jáne quryltaı qujattaryn daıyndaýǵa tapsyrma berdi. Qor qurýǵa sondaı-aq EýrAzEQ janyndaǵy baqylaýshy mártebesine ıe Armenııa Respýblıkasy qatysty.
EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qorynyń negizgi maqsattary aıqyndaldy: álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń teris saldaryn eńserý maqsatynda qatysýshy memleketterge derbes zaımdar berý; tabys deńgeıi tómen qatysýshy memleketterge turaqtandyrý kredıtterin berý; memleketaralyq ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý.
Qordyń jarǵylyq kapıtalyndaǵy Reseıdiń úlesi 7,5 mıllıard dollar, Qazaqstandyki – 1 mıllıard, Belarýstiki – 10 mıllıon dollar. Qyrǵyzstan men Tájikstan, sondaı-aq Qoǵamdastyqpen qaýymdastyqtaǵy Armenııa árqaısysy 1 mıllıon dollardan qarjy qosty.
Tájikstan Respýblıkasyna qazirdiń ózinde Daǵdarysqa qarsy qordan 70 mıllıon dollar turaqtandyrý kredıti bólindi. Qoǵamdastyqqa múshe elderdiń basqa da tapsyrystary qarastyrylýda.
EýrAzEQ Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń qyzmeti birlesken ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men ınnovasııalyq jobalardy jasaýǵa jáne júzege asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Ortalyqtyń mindeti bir memlekettiń ınnovasııalyq jobalarynyń jemisin Qoǵamdastyqqa múshe basqa da elderdiń paıdalanýyna múmkindik berý bolyp tabylady. Muny joǵary tehnologııalar baǵytyna úılesimdi túrde birge ilgerileýge múmkindik dep baǵalaýǵa bolady.
Ony qurý týraly sheshimdi prezıdentter 2009 jyldyń 4 aqpanynda qabyldasa, 2009 jyldyń 9 maýsymynda-aq qoǵamdastyqqa múshe elderdiń úkimet basshylary EýrAzEQ Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń quryltaı qujatyna qol qoıdy.
Ortalyqtyń jumysyna Qazaqstannyń Ulttyq ınnovasııalyq qory men Reseıdiń venchýrlyq kompanııasy belsendi qatysýda.
JTO-nyń qaraýyna 150-den astam joba usynylsa, qazirdiń ózinde sarapshylar olardyń 68-in qarap qana qoımaı, 12-sine júzege asyrý týraly usynys berip úlgerdi.
Qoǵamdastyq elderiniń mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyǵy arta túsýde. 1997 jyldyń qyrkúıeginde Belarýste ótken Alǵashqy eýrazııalyq sport oıyndary men 2009 jyldyń mamyrynda Mınskide ótken EýrAzEQ halyqtary mádenıetiniń festıvali jarqyn oqıǵalar retinde este qaldy. 2010 jyldyń qyrkúıeginde Qazan qalasynda jasóspirim uldar men qyzdar arasynda uıymdastyrylǵan Ekinshi eýrazııalyq sport oıyndary tabysty ótti.
EýrAzEQ qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri halyqaralyq uıymdarmen ózara yqpaldasý bolyp tabylady. Bul óz kezeginde Qoǵamdastyqtyń álemdegi ustanymdaryn nyǵaıtýǵa jáne óńirdegi turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi júıesin qalyptastyryp, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty keńeıtýge oń yqpal etedi.
2003 jyly Qoǵamdastyq BUU-da Baqylaýshy mártebesin aldy. 2007 jyldyń jeltoqsanynda ótken BUU Bas Assambleıasynyń 62-shi sessııasynda BUU men EýrAzEQ arasynda yntymaqtastyq týraly qarar qabyldandy.
Qoǵamdastyq sondaı-aq BUU, MAGATE, IýNESKO, sonymen birge, Eýropalyq Odaq jáne Búkilálemdik keden odaǵynyń óńirlik jáne fýnksıonaldyq qurylymdarymen belsendi baılanystar ornatqan.
Qoǵamdastyq úshin basym baǵyt, árıne, TMD-men, UQShU-men jáne ShYU-men belsendi ózara is-qımyl jasaý bolyp tabylady.
О́tken on jyl EýrAzEQ-tyń ıntegrasııalyq birlestik retindegi joǵary tıimdiligin naqty kórsetip berdi. Qoǵamdastyqqa múshe elder basshylarynyń saıası erik-jigeriniń arqasynda salystyrmaly túrde alǵanda tarıhı qysqa merzim ishinde elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq ózara is-qımyl deńgeıin aıtarlyqtaı jaqsartýǵa qol jetkizilip, ómirge birinshi kezekte quramyna Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı kiretin Keden odaǵynyń aýqymdy jobalary engizildi. Sóıtip, Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý úderisi jedeldedi.
Kez kelgen jańa iri is-áreket sııaqty bul jumystar árkez qıyndyqsyz júrmeıtini tabıǵı nárse. Sondyqtan bizdiń ár nátıjeli qadamdarymyz jan-jaqty qýattalyp otyrsa, kerisinshe, keıbir sátsizdikterimiz syndarly jarııalanymdarǵa jalǵasyp jatady.
Bizdiń asa aıtarlyqtaı qıyndyqtarymyzdyń biri Keden odaǵy elderiniń ishki, búgingi múddeleri tepe-teńdigin jáne uzaq merzimdi, perspektıvaly ulttyq mindetterdi saqtaý qajettiginen týyndaıdy.
Birinshi kezeńde kedir-budyrlardan qashyp qutyla almaıtynyń aıqyn – óıtkeni, tetikterdi, óte-móte kúrdeli tetikterdi ornyqtyrý úderisteri júredi. Biraq olar der kezinde anyqtalyp, alastaýdyń tıisti sharalary júzege asyrylady. Búginde bıznes-qoǵamdastyq ta, halyqtarymyz da Keden odaǵynan naqty paıda kóre bastasa, bolashaqta bul úrdis tek qarqyn ala túspek.
EýrAzEQ qurylǵan sátten beri on jyl ótti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq óz negizinde Memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵy jobasyn júzege asyra otyryp, HHI ǵasyrda postkeńestik keńistiktiń ıntegrasııalyq damý vektoryn asa tolyq jáne shynaıy aıqyndaý ústinde.
Osy arada tanymal “eýrazııalyq” L.N.Gýmılevti eske túsirmeı tura almaısyń. Ol óziniń etnogenez teorııasynda adamnyń qorshaǵan álemdi ózgertýge umtylysy men qabileti retindegi “passıonarlyq” túsinigin negizdep ketti. Avtor engizgen túsinik boıynsha, passıonarlardyń ózderi passıonarlyq energııany ıelenýshiler bolyp tabylady. Olar asa zor psıhıkalyq energııany ózderiniń jaqyndaryna berý arqyly olardy uly erlikke jáne ortaq isterge jumyldyrýǵa qabiletti ındıvıdter. Gýmılevsha aıtqanda, tek passıonarlyq tulǵalar ǵana bir qaraǵanda tipti múmkin emes ıdeıalardy ilgeriletip, olardy tabysty júzege asyra alady. Buǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń shyndyqqa aınalǵan Eýrazııalyq ıdeıasy jarqyn mysal bolyp tabylady.
Elbasy Nusultan Nazarbaev oıǵa alyp, tııanaǵyn keltirgen Qazaqstannyń jańa elordasy – Astananyń ǵalamat qurylysyn asa bedeldi halyqaralyq sarapshylardyń ózi HHI ǵasyrdaǵy ozyq jobalardyń biri dep esepteıdi.
Astana birinshi kezekte Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ǵajaıyp passıonarlyq erik-jigeriniń arqasynda aqıqatqa aınaldy.
Ústimizdegi jylǵy jeltoqsannyń basynda elordada ótetin EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammıtin kelesi bir tabysymyz dep baǵalaǵan jón. Ol Qazaqstannyń osy asa bedeldi halyqaralyq uıymǵa tabysty tóraǵalyǵynyń sharyqtaý shegi bolatyny taǵy anyq. Shyn máninde Astanaǵa sońǵy 11 jyldan beri alǵash ret EQYU-ǵa múshe elderdiń kóshbasshylary jınalyp, jahandyq qaýipsizdiktiń jańa kontýrlaryn qarastyratyn bolady.
Búginde biz EýrAzEQ-qa múshe memleketter ekonomıkalyq ıntegrasııasynyń naqty nátıjelerin kórip otyrmyz. Bul nátıjeler bolashaqqa senimdilikti, Qoǵamdastyq elderi halyqtarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq progresin odan ári qamtamasyz etýge umtylysty aıqyn aıǵaqtaıdy.
Sýretterde: 1994 jyldyń naýryzy. M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ; 2010 jyldyń 5 shildesi. Astana, EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń májilisi; 2000 jyldyń 10 qazany. Astana, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty qurý.
Taıyr MANSUROV, EýrAzEQ-tyń bas hatshysy.
Bıyl 2000 jyly Astanada qurylǵan postkeńestik keńistiktegi eń tabysty jáne yqpaldy ıntegrasııalyq birlestik – EýrAzEQ-qa 10 jyl tolyp otyr.
Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵynyń naqty kúshine enýi, sondaı-aq EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qory men Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń qurylýy sııaqty qoǵamdyq máni zor dúrmekti oqıǵalar atalmysh mereıtoıǵa erekshe sıpat bere túsedi.
EýrAzEQ-tyń qurylýy postkeńestik elder arasyndaǵy memleketaralyq qarym-qatynastar tarıhynda eleýli oqıǵa bolyp, ol elder arasyndaǵy baılanystardyń sapalyq turǵyda jańa ıntegrasııalyq damýǵa kóshkendigin beıneledi.
Kópshiliktiń moıyndaýy boıynsha, Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda M.V.Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtet qabyrǵasynda sóılegen tarıhı sózinde tuńǵysh ret usynǵan eýrazııalyq birigý týraly batyl ıdeıasy EýrAzEQ-tyń búgingi tabystarynan naqty kórinis tabýda. Sol joly Elbasy usynǵan Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly jobada ol “postkeńestik keńistikte turaqtylyq pen qaýipsizdikti, áleýmettik-ekonomıkalyq modernızasııalaýdy nyǵaıtý maqsatyndaǵy egemen memleketterdiń ıntegrasııalaný formasy” retinde aıqyndalǵan bolatyn.
Nursultan Ábishuly Nazarbaev aıtqan Memleketterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý týraly ıdeıa kórshiles elderdiń ekonomıkalyq baılanystaryn tıimdi paıdalaný jáne nyǵaıtý qajettiligi jónindegi uzaq oılarynyń nátıjesi bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti Vernadskııdiń, Gýmılevtiń, basqa da eýrazııalyq ǵalymdardyń aıtqan ıdeıalaryn jańa ómir shyndyqtaryn eskere otyryp damytty ári jańa ıntegrasııalyq ıdeologııanyń tinine ekonomıkany qoıa otyryp, osynaý rýhanı qańqany naqtyly mazmunmen kúsheıtti.
Sol kezdesýge qatysa otyryp, men osynaý batyl jobaǵa jáne barlyq jerlerde de bólinýshilikke umtylys ústemdik quryp turǵan ýaqytta osyndaı batyl ıntegrasııalyq jobanyń usynylǵanyna tańqalǵan belgili reseılik ǵalymdardyń júzderin kórdim. Ydyraýshylyqtyń naǵyz der shaǵynda beı-bereket óris alǵan teris aǵymdarǵa tıimdi balama retinde Qazaqstan basshysy tarapynan aıtylǵan dál osynaý syndarly usynys TMD-daǵy biriktirýshi qozǵalys damýyndaǵy aıqyndaýshy faktorlardyń birine aınaldy.
“Tarıh bizge HHI ǵasyrǵa órkenıetti jolmen enýge múmkindik berip otyr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, postkeńestik keńistik damýynyń obektıvti qısynyn jáne burynǵy KSRO halyqtarynyń erik-jigerin beıneleıtin Eýrazııalyq odaq qurý bastamasynyń ıntegrasııalyq áleýetin júzege asyrý sonyń ádis-tásilderiniń biri bolyp tabylady”, dedi Prezıdent N.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzynda.
О́ziniń ishki qýaty jaǵynan tańqaldyrarlyqtaı bolǵan osynaý úndeýdiń ol kezde birkelki qabyldanbaǵanyn da atap ótý kerek. Prezıdentke suraqtardyń qarsha jaýǵany esimde. Solardyń biri “Siz ıdeıańyz qoldaý tappaıdy-aý dep qaýiptenbeısiz be?” degen saýal boldy. Oǵan “Qaýiptenbeımin! Búgin bolmasa, erteń qoldaıdy. Biz odan eshqaıda kete almaımyz”, dep jaýap berdi N.Á.Nazarbaev.
Eýrazııalyq odaq ıdeıasy alǵashqy aılardan bastap-aq qyzý qoldaý men is júzinde asyǵys aıtylǵan qarsylyqtarǵa deıingi baǵalaýlardyń búkil spektrin óz tóńiregine jınap aldy. Osyndaı jaǵdaıda Eýrazııalyq odaq postkeńestik keńistikti qolaılastyrýdaǵy quldyraǵan ydyraýshylyqtyń kúıretýshi zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan eń ozyq jáne negizdelgen joba boldy.
Búginde EýrAzEQ-tyń tabysty damyp kele jatqanyn barsha jurt kórip otyr. “Damýdyń jańa sapalyq deńgeıine shyǵýdaǵy ıntegrasııanyń strategııalyq mańyzyn túsine otyryp, Qoǵamdastyqqa múshe memleketter “Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty” qurý arqyly HHI ǵasyrǵa aıaq basty. Biz senim men ózara tıimdi qyzmettestiktiń jańa prınsıpterine qurylǵan uıymdy qurdyq”, dep atap kórsetildi 2010 jyldyń 5 shildesinde Qoǵamdastyqtyń 10 jyldyǵyna baılanysty Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesiniń otyrysynda qabyldanǵan prezıdentterdiń birlesken málimdemesinde.
Reseı Federasııasynyń Prezıdenti D.A.Medvedev: “On jyl – az merzim emes, ekinshi jaǵynan alǵanda tarıhı turǵyda onshalyq kóp te emes. Keıde bizderge biz bir orynda turǵandaı bolyp kórinedi. Is júzinde biz jyldam qozǵaldyq. Bizdegi EýrAzEQ sheńberinde, jańa qurylǵan Keden odaǵy sheńberinde oryn alǵan isterdi Eýropadaǵy ıntegrasııanyń qalaı júrgendigimen salystyryp kórińizder. Biz jyldamyraq qozǵalyp baramyz. Úlken jumystar atqaryldy — alda turǵan jumystar odan da kóp. Sonymen birge, bizdiń qurylymnyń alǵa basqan ıntegrasııa fazasyna engendigin taǵy da aıta ketkim keledi”, dep atap ótken bolatyn.
Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev 2010 jyly 5 shildede Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesiniń otyrysynda bylaı dep atap kórsetti:
“Qurylǵanyna 10 jyl ótkennen keıin biz EýrAzEQ postkeńestik keńistiktegi neǵurlym tabysty ıntegrasııalyq birlestik bolyp tabylady dep senimmen aıta alamyz. Búginde ol bizdiń memleketterimizdiń ekonomıka, ǵylym, áleýmettik saladaǵy yqpaldastyqty tereńdete túsýi úshin naqty alańǵa aınaldy... Osy daǵdylardy saqtap qana qoımaı, sonymen birge, álemdik tájirıbeni eskere otyryp, bizdiń Qoǵamdastyqtyń odan ári damýy men órkendeýin qamtamasyz etý qajet”.
“Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń qurylýy týraly aıtar bolsaq, osylardyń báriniń bastaýynda Qazaqstan Prezıdenti turdy. Nursultan Ábishuly EýrAzEQ-taǵy barlyq qarym-qatynastardyń qozǵaltqyshy boldy. Biz is júzinde EýrAzEQ-taǵy qarym-qatynastardy toqtatyp tastaǵan kezde onyń bizdiń odan ári alǵa basýymyzdyń tujyrymdamasyn qalyptastyrý úshin top qurý jóninde usynys bildirgeni esimde. Ol osydan bes nemese alty jyl buryn boldy. Shynymen de, bir jyldan soń ol EýrAzEQ úshin bizder jasaýǵa tıis birqatar qadamdardy kórsetip berdi jáne sońynda biz solaı jasadyq ta”, dep atap ótti óz kezeginde Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti A.G.Lýkashenko.
EýrAzEQ-tyń naqty tabystary, eń aldymen, Keden odaǵynyń yrǵaqty iske qosylýy, halyqaralyq turǵyda shynaıy moıyndalýda. Tipti, bizdiń elderimizdiń BSU-ǵa ótýi máselesiniń alǵa basýy sııaqty qubylystyń óziniń, birinshi kezekte EýrAzEQ jumysynyń tıimdiligimen túsindiriletindigi de esh qupııa emes.
Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵynyń qurylýy uzaq ýaqyttardan beri nátıje bermeı kelgen quramyna Argentına, Brazılııa, Paragvaı, Ýrýgvaı jáne Venesýela kiretin MERKÝR elderi (“Ońtústikamerıkalyq ortaq rynok”) Keden kodeksiniń ústimizdegi jyldyń 3 tamyzynda qabyldanýyna túrtki boldy. Bul birlestiktiń 1986-1991 jyldary qurylyp, erkin saýda aımaǵynan keden odaǵyna kóshý týraly olardyń 1995 jyldyń 1 qańtarynda málimdegenin eske sala ketpekpin.
2000 jyldyń 10 qazanynda dál Astanada Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı Federasııasy jáne Tájikstan Respýblıkasy prezıdentteriniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq qurý týraly kelisimge qol qoıýlarynyń nyshandyq máni tereń.
Qoǵamdastyqtyń aıqyn reglamenttelgen jańa organdaryn qurý, 2000 jyldyń qazanynda bes memlekettiń prezıdentteri qabyldaǵan negizdeýshi qujattarda qarastyrylǵan EýrAzEQ-ty damytýdyń ashyq ta naqtyly mindetteri men maqsattarynyń belgilenýi ıntegrasııanyń odan arǵy neǵurlym kúrdeli mindetterin josparly da tıimdi sheshýge jaǵdaı jasady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq 181 mıllıondaı halyq turatyn 20,374 mıllıon sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. EýrAzEQ qýatty mıneraldy-shıkizattyq bazaǵa ıe álemdegi eń iri óńirdi quraıdy. Onyń jer qoınaýynda is júzinde jylý-energetıkalyq, metallýrgııalyq, ken-hımııa jáne basqa da mıneraldy shıkizattardan turatyn paıdaly qazbalardyń bútindeı bir kesheni bar.
EýrAzEQ elderiniń álemdik munaı qorlaryndaǵy úlesi 10 paıyzdy, gazda 29 paıyzdy (álemde 1-oryn), kómirde 20,7 paıyzdy (álemde 1-oryn) quraıdy. О́nerkásiptik ýran qory boıynsha EýrAzEQ Avstralııa, AQSh jáne Kanada elderin qosa alǵandaǵy kórsetkishten alda tur, al almas, platınoıd, altyn, kúmis, sırkonıı, sırek metaldar men sırek kezdesetin elementter jáne ózge de paıdaly qazbalar boıynsha EýrAzEQ elderi álemde 1-3 oryndarǵa ıe.
EýrAzEQ-ta jumys istep turǵan erkin saýdanyń shynaıy rejimi 2000 jylǵy 29 mıllıard dollardan 2008 jyly 123 mıllıard dollarǵa deıin, ıaǵnı 4,1 esege jetkize otyryp, Qoǵamdastyq elderi arasyndaǵy taýar aınalymynyń tıimdi ósýin qamtamasyz etti.
Osyndaı tabystar 2007 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbede EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesine EýrAzEQ sheńberindegi keden odaǵynyń quqyqtyq bazasyn qurý týraly sheshim qabyldaýǵa jaǵdaı jasady, al Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteriniń basshylary keden odaǵyn qurýdyń 2007-2010 jyldarǵa arnalǵan is-qımyldar josparyn bekitip, Birtutas keden aýmaǵyn qurý jáne Keden odaǵyn qalyptastyrý týraly kelisimge, sol sııaqty Keden odaǵy komıssııasy týraly kelisimge qol qoıdy.
Prezıdentterdiń saıası erik-jigerleri jáne taraptar úkimetteri men Qoǵamdastyq qurylymdarynyń oza qımyldaý qarqynyna baǵdarlanǵan belsendi jumysy 2010 jyldyń 1 qańtarynda-aq ımporttalatyn taýarlarǵa (olar 11 myńnan astam taýar túrleri) Biregeı keden tarıfin engize otyryp, EýrAzEQ-tyń Keden odaǵy jumysynyń bastalyp ketýin qamtamasyz etti.
2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap Keden odaǵy komıssııasy — ultústilik organ Keden odaǵyndaǵy syrtqy saýdany tarıftik jáne tarıftik emes retteýde ózine berilgen ókilettikterdi júzege asyrýda, Keden odaǵynyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń Biregeı taýarlyq nomenklatýrasy (KO SEQ TN) men Keden odaǵynyń Biregeı kedendik tarıfi (KO BKT) qoldanylýda.
2010 jyldyń 5 shildesinde EýrAzEQ-tyń Memleketaralyq keńesi (Keden odaǵynyń joǵary organy) Keden odaǵy Keden kodeksiniń kúshine engendigi týraly sheshim qabyldady, sol sııaqty EýrAzEQ Sotynyń Keden odaǵyna múshe memleketterdiń sharýashylyq júrgizýshi sýbektileriniń sotqa shaǵymdanýyn qarastyratyn jańa redaksııadaǵy statýty qabyldandy. Integrasııalanǵan úsh memlekettiń basshylary Birlesken málimdemede qysqa merzim ishinde atqarylǵan sapaly jumystardyń memleketterdiń ekonomıkalyq saladaǵy baılanystarynyń qazirgi zaman rýhy men ýaqyt talaptaryna jaýap beretin jańa satysynyń bastalǵandyǵyna kýá bolatyndyǵyn atap kórsetti.
Osylaısha, Reseı Ǵylym akademııasynyń Halyq sharýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń esepterine sáıkes, salaaralyq tepe-teńdiktiń ıntegrasııalanǵan modeli boıynsha Keden odaǵynyń úsh memleketi yqpaldastyqtyń nátıjesinde on jyldyq merzimde shamamen 15 paıyz IJО́ ósimi men ınvestısııalyq belsendiliktiń aıtarlyqtaı artýyna ıe bolady. Bul tıimdilikke taýarlardyń, qyzmetterdiń, eńbek resýrstary men kapıtaldyń ortaq rynogyn qurý arqyly qol jetkizilmek. Sonymen qatar, shekaralardan ótken kezde saýda jáne kedendik prosedýralarǵa jumsalatyn ýaqytqa, quraldar men kúsh-jigerge qatysty shyǵyndar da tómendeıtin bolady.
Integrasııany tereńdete túsý jónindegi qajyrly jumystar odan ári jalǵasýda. Olardyń qatarynda úshinshi elderge qatysty saýda rejimderin birizdendirý, qorǵanystyq sharalardyń ortaq júıesin qurý, eksporttyq baj salyqtaryn alý tártibin belgileý, eksporttyq baqylaýdy júzege asyrý salasynda KO-nyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn ázirleý, sol sııaqty Keden odaǵynyń tolyqqandy jumys isteý tetikterin aıaqtaý jónindegi jumystardyń basqa da túrli baǵyttary bar. KO-ǵa múshe memleketterdiń zańnamalary onyń kelisim-sharttyq-quqyqtyq bazasyna sáıkestendirilýde. Memlekettik baqylaýdyń barlyq túrlerin KO-nyń syrtqy shekaralaryna shyǵarý, sondaı-aq úshinshi elden shyqqan jáne KO-ǵa múshe elder aýmaǵynda erkin aınalymǵa shyǵarylǵan taýarlarǵa qatysty kedendik resimdeýlerdi joıý jumystary júzege asyrylýda.
Keden odaǵyn qalyptastyrýdy aıaqtaýmen qatar, 2009 jyldyń 19 jeltoqsanynda Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı prezıdentteriniń Almatyda ótken beıresmı sammıtinde ıntegrasııany qalyptastyrýdyń kelesi kezeńi – 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń (BEK) Is-qımyl jospary bekitildi. Bul jospar 2012 jyldyń 1 qańtaryna qaraı Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurýdy qamtamasyz etetin 20 halyqaralyq qujatty túzip, olarǵa qol qoıýdy qarastyrady. Osylaısha taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men eńbek resýrstarynyń erkin qozǵalysy qamtamasyz etiletin bolady.
Naryqtyq ekonomıka qatynastaryna jáne úılesimdi quqyqtyq normalardy qoldanýǵa negizdelgen Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý qoǵamdastyqqa múshe memleketterdiń kúsh-jigerin yntymaqtastyq pen ıntegrasııaǵa baǵdarlaıtyn túbegeıli maqsat bolyp tabylady. Bul keńistikte taýarlardyń, qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men jumys kúshteriniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etetin birtutas ınfraqurylym ómirge engen jáne úılesimdi salyqtyq, aqsha-kredıttik, valıýta-qarjylyq, saýda jáne keden saıasaty júrgizilýde. Onyń ústine Keden odaǵyn qurý – EýrAzEQ-tyń taıaý bolashaqtaǵy maqsattarynyń biri. Ony júzege asyrý Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa jol ashady.
Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq bazasyn qalyptastyrýdyń kúntizbelik jospary 2011 jyldyń 1 shildesine deıin 14 jobadan turatyn birinshi paketti, 2012 jyldyń 1 qańtaryna deıin 6 jobadan turatyn ekinshi paketti jasap qabyldaýdy jáne qoldanysqa engizýdi qarastyrady.
Qazirgi ýaqytta BEK qujattaryn joǵary deńgeıde úılestirý boıynsha ıntensıvti jumys júrgizilýde.
Integrasııanyń birinshi kezeńi – erkin saýda-sattyqtyń naqty rejimi – qazirdiń ózinde EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda erkin saýda aınalymy týraly ekijaqty kelisimder negizinde tıimdi jumys istep tur. Taýarlardyń ortaq rynogy bizdiń elderimizde óndirilgen taýarlardyń erkin aınalymymen ǵana emes, sondaı-aq Birtutas kedendik keńistik aýmaǵyna úshinshi elderden engizilgen taýarlar arqyly da qamtamasyz etiletin bolady.
Qyzmet kórsetýdiń ortaq rynogyn qalyptastyrý BEK aımaǵynda jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn, BEK-ke qatysýshy bir memlekettiń aýmaǵynda turatyn azamattyń quqyqtyq mártebesin ekinshi bir memlekette retteýdi, sonymen qatar, bilim alýǵa erkin qoljetimdilikti, joǵary jáne orta bilim dıplomdaryn tanýdy, eńbek resýrstary men rejimderindegi eńbek rynogyna qoljetimdiliktiń ortaq erejeleri men talaptaryn birtekti qoldanýdy qarastyrady.
Qarjy, bank jáne saqtandyrý qyzmetteri rynogyna ózara qoljetimdilikti qamtamasyz etýmen qatar, kapıtaldyń ortaq rynogyn qalyptastyrý valıýtalyq retteý normalaryn úılestirýdi, birtutas tólem-eseptesý júıesin qurýdy jáne ortaq valıýta rynogyn qalyptastyrýdy kózdeıdi.
BEK qalyptastyrýdyń joǵaryda atalǵan baǵyttaryn júzege asyrý EýrAzEQ-qa múshe elderdiń barlyǵy úshin qyzmet kórsetýdiń, taýarlardyń, eńbek resýrstarynyń jáne kapıtaldardyń ortaq rynogyn qurýǵa múmkindik beredi. Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń saldaryn eńserý úshin EýrAzEQ-tyń birlesken daǵdarysqa qarsy sharalary qabyldandy.
Birlesken jáne ulttyq daǵdarysqa qarsy sharalardy júzege asyrý 2009 jyldyń ekinshi jarty jyldyǵynda Qoǵamdastyq elderindegi resessııany aýyzdyqtaýǵa, ınflıasııa qarqynyn tómendetip, syrtqy saýda kólemin arttyrýǵa múmkindik berdi.
2008 jyldyń 21 jeltoqsanynda Qoǵamdastyqqa múshe memleketter basshylarynyń Býrabaıda ótken beıresmı sammıti barysynda EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasynda Daǵdarysqa qarsy qor men Joǵary tehnologııalar ortalyǵyn qurý týraly sheshim qabyldandy.
2009 jyldyń 4 aqpanynda EýrAzEQ-tyń Máskeýde ótken kezekten tys Memleketaralyq keńesinde prezıdentter Daǵdarysqa qarsy qordyń negizgi qaǵıdalary men maqsattaryn maquldap, onyń kólemin 10 mıllıard dollar ekvıvalentinde belgiledi jáne úkimetterge jedel túrde qajetti quqyqtyq jáne quryltaı qujattaryn daıyndaýǵa tapsyrma berdi. Qor qurýǵa sondaı-aq EýrAzEQ janyndaǵy baqylaýshy mártebesine ıe Armenııa Respýblıkasy qatysty.
EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qorynyń negizgi maqsattary aıqyndaldy: álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarystyń teris saldaryn eńserý maqsatynda qatysýshy memleketterge derbes zaımdar berý; tabys deńgeıi tómen qatysýshy memleketterge turaqtandyrý kredıtterin berý; memleketaralyq ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý.
Qordyń jarǵylyq kapıtalyndaǵy Reseıdiń úlesi 7,5 mıllıard dollar, Qazaqstandyki – 1 mıllıard, Belarýstiki – 10 mıllıon dollar. Qyrǵyzstan men Tájikstan, sondaı-aq Qoǵamdastyqpen qaýymdastyqtaǵy Armenııa árqaısysy 1 mıllıon dollardan qarjy qosty.
Tájikstan Respýblıkasyna qazirdiń ózinde Daǵdarysqa qarsy qordan 70 mıllıon dollar turaqtandyrý kredıti bólindi. Qoǵamdastyqqa múshe elderdiń basqa da tapsyrystary qarastyrylýda.
EýrAzEQ Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń qyzmeti birlesken ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men ınnovasııalyq jobalardy jasaýǵa jáne júzege asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Ortalyqtyń mindeti bir memlekettiń ınnovasııalyq jobalarynyń jemisin Qoǵamdastyqqa múshe basqa da elderdiń paıdalanýyna múmkindik berý bolyp tabylady. Muny joǵary tehnologııalar baǵytyna úılesimdi túrde birge ilgerileýge múmkindik dep baǵalaýǵa bolady.
Ony qurý týraly sheshimdi prezıdentter 2009 jyldyń 4 aqpanynda qabyldasa, 2009 jyldyń 9 maýsymynda-aq qoǵamdastyqqa múshe elderdiń úkimet basshylary EýrAzEQ Joǵary tehnologııalar ortalyǵynyń quryltaı qujatyna qol qoıdy.
Ortalyqtyń jumysyna Qazaqstannyń Ulttyq ınnovasııalyq qory men Reseıdiń venchýrlyq kompanııasy belsendi qatysýda.
JTO-nyń qaraýyna 150-den astam joba usynylsa, qazirdiń ózinde sarapshylar olardyń 68-in qarap qana qoımaı, 12-sine júzege asyrý týraly usynys berip úlgerdi.
Qoǵamdastyq elderiniń mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyǵy arta túsýde. 1997 jyldyń qyrkúıeginde Belarýste ótken Alǵashqy eýrazııalyq sport oıyndary men 2009 jyldyń mamyrynda Mınskide ótken EýrAzEQ halyqtary mádenıetiniń festıvali jarqyn oqıǵalar retinde este qaldy. 2010 jyldyń qyrkúıeginde Qazan qalasynda jasóspirim uldar men qyzdar arasynda uıymdastyrylǵan Ekinshi eýrazııalyq sport oıyndary tabysty ótti.
EýrAzEQ qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri halyqaralyq uıymdarmen ózara yqpaldasý bolyp tabylady. Bul óz kezeginde Qoǵamdastyqtyń álemdegi ustanymdaryn nyǵaıtýǵa jáne óńirdegi turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi júıesin qalyptastyryp, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty keńeıtýge oń yqpal etedi.
2003 jyly Qoǵamdastyq BUU-da Baqylaýshy mártebesin aldy. 2007 jyldyń jeltoqsanynda ótken BUU Bas Assambleıasynyń 62-shi sessııasynda BUU men EýrAzEQ arasynda yntymaqtastyq týraly qarar qabyldandy.
Qoǵamdastyq sondaı-aq BUU, MAGATE, IýNESKO, sonymen birge, Eýropalyq Odaq jáne Búkilálemdik keden odaǵynyń óńirlik jáne fýnksıonaldyq qurylymdarymen belsendi baılanystar ornatqan.
Qoǵamdastyq úshin basym baǵyt, árıne, TMD-men, UQShU-men jáne ShYU-men belsendi ózara is-qımyl jasaý bolyp tabylady.
О́tken on jyl EýrAzEQ-tyń ıntegrasııalyq birlestik retindegi joǵary tıimdiligin naqty kórsetip berdi. Qoǵamdastyqqa múshe elder basshylarynyń saıası erik-jigeriniń arqasynda salystyrmaly túrde alǵanda tarıhı qysqa merzim ishinde elderimizdiń saýda-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq ózara is-qımyl deńgeıin aıtarlyqtaı jaqsartýǵa qol jetkizilip, ómirge birinshi kezekte quramyna Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı kiretin Keden odaǵynyń aýqymdy jobalary engizildi. Sóıtip, Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý úderisi jedeldedi.
Kez kelgen jańa iri is-áreket sııaqty bul jumystar árkez qıyndyqsyz júrmeıtini tabıǵı nárse. Sondyqtan bizdiń ár nátıjeli qadamdarymyz jan-jaqty qýattalyp otyrsa, kerisinshe, keıbir sátsizdikterimiz syndarly jarııalanymdarǵa jalǵasyp jatady.
Bizdiń asa aıtarlyqtaı qıyndyqtarymyzdyń biri Keden odaǵy elderiniń ishki, búgingi múddeleri tepe-teńdigin jáne uzaq merzimdi, perspektıvaly ulttyq mindetterdi saqtaý qajettiginen týyndaıdy.
Birinshi kezeńde kedir-budyrlardan qashyp qutyla almaıtynyń aıqyn – óıtkeni, tetikterdi, óte-móte kúrdeli tetikterdi ornyqtyrý úderisteri júredi. Biraq olar der kezinde anyqtalyp, alastaýdyń tıisti sharalary júzege asyrylady. Búginde bıznes-qoǵamdastyq ta, halyqtarymyz da Keden odaǵynan naqty paıda kóre bastasa, bolashaqta bul úrdis tek qarqyn ala túspek.
EýrAzEQ qurylǵan sátten beri on jyl ótti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq óz negizinde Memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵy jobasyn júzege asyra otyryp, HHI ǵasyrda postkeńestik keńistiktiń ıntegrasııalyq damý vektoryn asa tolyq jáne shynaıy aıqyndaý ústinde.
Osy arada tanymal “eýrazııalyq” L.N.Gýmılevti eske túsirmeı tura almaısyń. Ol óziniń etnogenez teorııasynda adamnyń qorshaǵan álemdi ózgertýge umtylysy men qabileti retindegi “passıonarlyq” túsinigin negizdep ketti. Avtor engizgen túsinik boıynsha, passıonarlardyń ózderi passıonarlyq energııany ıelenýshiler bolyp tabylady. Olar asa zor psıhıkalyq energııany ózderiniń jaqyndaryna berý arqyly olardy uly erlikke jáne ortaq isterge jumyldyrýǵa qabiletti ındıvıdter. Gýmılevsha aıtqanda, tek passıonarlyq tulǵalar ǵana bir qaraǵanda tipti múmkin emes ıdeıalardy ilgeriletip, olardy tabysty júzege asyra alady. Buǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń shyndyqqa aınalǵan Eýrazııalyq ıdeıasy jarqyn mysal bolyp tabylady.
Elbasy Nusultan Nazarbaev oıǵa alyp, tııanaǵyn keltirgen Qazaqstannyń jańa elordasy – Astananyń ǵalamat qurylysyn asa bedeldi halyqaralyq sarapshylardyń ózi HHI ǵasyrdaǵy ozyq jobalardyń biri dep esepteıdi.
Astana birinshi kezekte Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ǵajaıyp passıonarlyq erik-jigeriniń arqasynda aqıqatqa aınaldy.
Ústimizdegi jylǵy jeltoqsannyń basynda elordada ótetin EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammıtin kelesi bir tabysymyz dep baǵalaǵan jón. Ol Qazaqstannyń osy asa bedeldi halyqaralyq uıymǵa tabysty tóraǵalyǵynyń sharyqtaý shegi bolatyny taǵy anyq. Shyn máninde Astanaǵa sońǵy 11 jyldan beri alǵash ret EQYU-ǵa múshe elderdiń kóshbasshylary jınalyp, jahandyq qaýipsizdiktiń jańa kontýrlaryn qarastyratyn bolady.
Búginde biz EýrAzEQ-qa múshe memleketter ekonomıkalyq ıntegrasııasynyń naqty nátıjelerin kórip otyrmyz. Bul nátıjeler bolashaqqa senimdilikti, Qoǵamdastyq elderi halyqtarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq progresin odan ári qamtamasyz etýge umtylysty aıqyn aıǵaqtaıdy.
Sýretterde: 1994 jyldyń naýryzy. M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ; 2010 jyldyń 5 shildesi. Astana, EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń májilisi; 2000 jyldyń 10 qazany. Astana, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty qurý.
