Taǵdyry talaıly Aýǵanstan álemdik qoǵamdastyq járdemine zárý

Kez kelgen kishigirim el taǵdyrynyń artynda iri alpaýyt memleketterdiń turatyny tarıhtan belgili jáıt. Eger ótkenge kóz salatyn bolsaq, búgingi kıkiljińder men turaqsyzdyqtardyń astarynda talaı jylǵy bılik úshin tartystar men ádeıi uıymdastyrylǵan lańdardyń jatqanyn túısinemiz. Biz Aýǵanstandy sondaı elderdiń qataryna jatqyza alamyz. О́ıtkeni, mundaǵy oryn alǵan kúrdeli jaǵdaıdyń tamyry tereńde jatyr. Buryndary bodan elderdiń taǵdyryn jeke derjavalar sheship kelse, qazirgi tańda bul máselemen halyqaralyq beldi uıymdar aınalysa bastady. NATO koalısııalyq kúshteriniń osyndaǵy jaǵdaıǵa aralasýy sonyń bir mysaly. Ásirese, Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵa bolǵaly beri Aýǵanstanǵa degen nazar erekshe sıpat alýda. ESIRTKI ESIRGENDERDIŃ ǴANA ERMEGI EMES Aýǵanstan Volýsı Djırga (tómengi palata) tóraǵasynyń orynbasary Mırvaıs Iаsını Almatyda ótken “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” Ekinshi transazııalyq parlamenttik forýmynda sóılegen sózinde qoǵam ómirine belsene aralasý úshin áıelderge teń quqyq berip, esirtki trafıgin túbirimen joıý qajet degendi basa aıtty. Lańkestik pen esirtkiniń ózara baılanysyn ol bylaı sıpattap berdi: “Al lańkester esirtkiden túsken qarajatqa ómir súrýde, esirtki saýdalaýshylar lańkes­tikti qoldap otyr. Aýǵanstan geroın jasaý úshin hımııalyq reaktıvter óndirmeıdi, ony basqa elder qamtamasyz etedi. Sondyqtan onyń da qarý-jaraq sekildi jolyn kesý kerek”. Shynynda da aýǵandyq qyzdardyń 13 jastan turmysqa shyǵýy, esirtki saýdasynyń qoǵamdy meńdep alýy sııaqty keleńsizdikter aýǵandyq­tardyń alǵa qaraı jyljýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirýde. Esirtki esirgenderdiń ermegi ǵana emes, úlken saıasatqa yqpal ete alatyn kúshterdiń paıda kózine aınalyp otyr. Reseı Esirtki baqylaý qyzmetiniń málime­tine qaraǵanda, kontrterrorlyq operasııa bastalǵaly beri aýǵan jerinde esirtki óndirý kólemi 2,5 esege artqan. Qazirgi tańda Aýǵanstan álemdegi geroın óndirisine qajetti apıyn shıkizatynyń 93 paıyzdaıyn shyǵaryp otyr. BUU Esirtki baqylaý jónindegi basqarma dırektory Antonıo Marııa Kosta 2007 jylǵy sózinde 2006 jyly Aýǵanstanda shamamen 8 myń tonna apıyn óndirilgendigin málimdegen-di. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, aýǵan jerinde esirtki óndirý úderisteri sál de bolsa báseńdegeni baıqalady. Alaıda mıllıardtaǵan dollar tabys ákelip otyrǵan esirtkiniń túbirimen joıylýyna keıbir kúshter múddeli emestigi taǵy belgili. Esirtkini óndirý úshin joǵary tehnologııa­lyq óndiris oshaǵy, hımııalyq reaktıvter qajet bolsa, onda Mırvaıs Iаsınıdiń joǵary­da aıtqan sózderi oıǵa oralady. Taý-tas kezip, koalısııa kúshterinen yǵyp júrgen talıbter mundaı óndiris oshaqtaryn ustap tura ala ma? Álde buǵan jergilikti bıliktiń de qatysy bar ma? Qalaı bolǵan kúnde de EQYU sııaqty bedeldi halyqaralyq uıym­nyń osy máselege keńinen aralasýy Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa ózindik úles qosýy tıis. Osy rette Qazaqstan Úkimeti men Aýǵanstan Úki­meti arasynda Esirtki, psıhotroptyq jáne so­ǵan teńestirilgen zattardyń, prekýrsorlardyń zańsyz aınalymyna jáne olardy tutynýǵa qarsy kúres týraly yntymaqtastyq kelisimine qol qoıylýy sońǵysynyń jaýapkershiligin arttyrýǵa óz septigin tıgizeri sózsiz. О́ıtkeni, elimiz áskerı kómekten góri, osy eldiń ekonomıkasyn aıaǵynan turǵyzý qajettigine erekshe ekpin berýde. ÁLEM NAZARYNDAǴY PROBLEMA Elimizdiń Uıym tóraǵasy retinde “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” Ekinshi transazııa­lyq parlamenttik forýmyn ótkizýi Aýǵanstan Islam Respýblıkasyna álemniń nazaryn erekshe aýdartty. Buryn álemdik qoǵamdastyq bul eldi “lańkestik oshaǵy” dep qarastyryp kelse, endi basqa da qyrynan kóre bastady. Oǵan túrtki bolǵan joǵaryda atalǵan shara desek artyq aıtqandyq emes. Aýǵanstan problemasyna taǵy bir den qoıdyrǵan shara – osy elde ótken halyqaralyq konferensııa. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn, AQSh Memlekettik hatshysy Hılları Klınton, EQYU Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýda­baev jáne ózge de salmaqty saıasatkerlerdiń mundaǵy qaýipterge qaramastan, atalǵan iri sharaǵa qatysýy mańyzdy qadam boldy. Ha­lyqaralyq shara London konferensııa­syndaǵy kóterilgen máseleler men keıbir elderdiń moıyndaryna alǵan mindettemelerin naqtylaı tústi. Sol jıynda Aýǵanstan Islam Res­pýblıkasynyń prezıdenti Hamıd Karzaı aýǵan ekonomıkasyn kóterýge álemdik qoǵam­dastyqtyń qarjylaı kómegi qajettigin basa aıtqan-tyn. Atalǵan konferensııa Ulybrı­tanııa jerinde ótken is-sharanyń zańdy jal­ǵasy bolǵany aıan. Qazaqstan osy baǵyttaǵy is-áreketterge qolushyn berýde jáne ózgelerdi de tartýda asa belsendilik tanytyp keledi. QOMAQTY KО́MEK QARYMY EQYU-nyń qazirgi tóraǵasy retinde elimiz ózgelerge úlgi bolarlyq ónege kórsetti. Aýǵandyq jastardy elimizdiń joǵary oqý oryndarynda oqytý úshin 50 mıllıon dollar bóletini kórshiles jatqan eldegi jaǵdaıdy ońaltýǵa ıgi yqpalyn tıgizýi tıis. Eger mundaǵy jaǵdaı osylaısha shıelenise berse, onda ol aımaqtaǵy qaýipsizdikke óz salqynyn tıgizbeı qoımaıtyny anyq. Osyny eskergen Qazaqstan tarapy aýǵan shekarashylary men polısııa qyzmetkerlerin elimizdegi jattyǵý ortalyqtarynda daıarlyqtan ótkizýdi de usyndy. Eń bastysy – elimiz EQYU-nyń is basyndaǵy tóraǵasy retinde Uıymnyń úsh sebeti boıynsha da Aýǵanstanǵa kómek berý sharalaryn uıymdastyryp keledi. Sondaı-aq 2,5 mıllıon dollar bólip, ishki joldardy jón­deýge, mektepter men aýrýhanalardy sa­lýǵa qol sozdy. Álemdik saıasat sahnasynda elimizdiń stra­tegııalyq áriptesi sanalatyn Reseı de mundaı ıgilikti isten syrt qala almaıtyndyǵyn baı­qatyp otyr. Sochı kýrortty aımaǵynda Tájik­stan, Aýǵanstan jáne Pákstan basshylary­nyń qatysýymen ótken sammıtte Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev ekonomıkalyq damýǵa serpin berý úshin Aýǵanstandaǵy keńes­tik dáýirdegi jobalarǵa oralýǵa bolaryn tilge tıek etýi quptarlyq. Artynan belgili bol­ǵanyndaı, Máskeý lańkestikpen kúresý úshin Kabýlǵa 27 reseılik Mı-17 tikushaǵyn satý tý­raly máseleni pysyqtaýǵa kirisken. Qazir bul másele NATO tarapymen kelisilýde. Jalpy, álemde Aýǵanstan problemasyna nazar qoıyp, ózindik kómek qolyn sozýǵa umtylǵan elder qatary ósip keledi. SUŃǴYLA TARIH NE DEIDI? Aýǵan jerindegi qazirgi qalyptasqan ahýaldy aıtqanda, tarıh sahnasy bizderdi sonaý HIH ǵasyrdyń qoınaýyna jeteleı jóneledi. Ortalyq Azııadaǵy handyqtardy birtindep baǵyndyra bastaǵan Reseı sol dáýirde dáýrenderi júrip turǵan aǵylshyn­dardyń shekarasyna deıingi aralyqty ıemdendi. Ol kezderi Úndistanǵa myqtap ornyǵyp alǵan Ulybrıtanııa óz sheka­ralaryn Gındýkýshqa deıin sozdy. Eldiń syrtqy saıasatyn Ulybrıtanııa aıqyndasa, ishki máselelerdi sheshý ámir Abdýl Rahman Hanǵa júkteldi. Birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Aýǵanstan padıshasy Amanolla Han bastaǵan aǵylshyn-aýǵan soǵysy úshinshi ret tutanyp, 1919 jyly aǵylshyndardyń bul elden birjolata ketýimen aıaqtaldy. Aǵylshyndar Úndistannan da birjolata ketip tyndy, alaıda, Pákstannyń qurylýy aımaqty kúrdeli shıelenisterge alyp keldi. Iаǵnı, jańadan qurylǵan eldiń quramyna Aýǵanstannyń pýshtýn oblysynyń aýmaǵy ótip ketti. Osy jer aýmaǵyna baılanysty 50-shi jyldary Pákstan men Aýǵanstan arasynda aıtarlyqtaı dúrdarazdyq oryn aldy. AQSh bul máseleden syrt qalyp, Aýǵanstanǵa eko­nomıkalyq kómek berýin toqtatsa, kerisinshe, KSRO qoldan kelgen kómegin aıamady. Sonyń nátıjesinde Kýshka – Gerat – Kandagar, Ter­mez – Mazarı-Sharıf – Kabýl – Ja­lalabad sııaqty jol jelileri ómirge keldi. Al AQSh-tyń qoldaýymen Kabýl – Kandagar tas joly salyndy. Keńestik qarjy kómegimen bu­dan basqa da kóptegen jobalar júzege asty. 1960-shy jyldary bul elde Nur Muhammed Tarakıdiń basshylyǵymen kommýnıstik par­tııa qurylsa, araǵa jeti jyl salyp ol Halyq jáne Parcham degen ataýmen ekige jaryldy. Keńestik yqpaldaǵy Parcham fraksııasyna aýǵan qarýly kúshteri generalynyń uly Babrak Karmal basshylyq jasady. Alaıda, 1973 jyldyń 17 shildesinde koroldiń aǵaıy­ny Muhammed Daýd Han tóńkeris jasap, mo­narhııany joıdy. Araǵa bes jyl salyp, ıaǵnı 1978 jyly “Aýǵanstan Ulttyq-Demo­kra­tııalyq partııasy” degen uıymǵa birikken kom­mýnıstik partııa fraksııasynyń bastamasy­men áskerı tóńkeris bolyp, Daýyt Han jáne onyń otyzǵa tarta otbasy múshesi óltirildi. “Sáýir revolıýsııasy” degen ataýmen tarıhqa engen tóńkeris nátıjesinde kommýnıst Ta­rakı prezıdent, al Babrak Karmal vıse-pre­zıdent bolyp bekidi. Biraq KSRO tarapynan qarjylaı jáne ekonomıkalyq kómektiń bolýyna qaramastan, Halyq jáne Parcham frak­sııalary halyqtyń qoldaýyna tolyq ıe bola alǵan joq. Kommýnıstik rejimge qarsy jer-jerde kóterilister oryn alyp, ortalyq bılik qaraýynda tek qalalar ǵana qaldy. 1979 jyly premer-mınıstr bolyp Hafızýlla Amınniń bılikke kelýimen kóterilister qatal basylyp janshyldy. Keńestik áskerdiń aýǵan jerine kirýi nemen aıaqtalǵandyǵy tarıhtan belgili. Iranda oryn alǵan revolıýsııa barysynda eldiń basyna kelgen Homeını AQSh-pen aradaǵy baılanystardy úzdi. Bul óz kezeginde Vashıngtonnyń aýǵan jerindegi óz yqpalyn barynsha kúsheıtýge túrtki bolǵany belgili. Mine, osy jerden AQSh pen KSRO múddeleriniń toǵysqan tusy bastalady. Qazir de ol ózgeshe sıpat alýda. IGILIKKE IGERILMEI JATQAN BAILYQ Buqaralyq aqparat quraldarynan Aý­ǵa­n­s­tan aýmaǵynda bir kezderi keńestik ǵa­lym­dar anyqtaǵan quny mıllıardtaǵan dollarǵa baǵalanatyn qazba baılyq­ta­ry­nyń mol qory bar ekendigi týraly aqparat tarady. Máse­len, baǵzy zamandardan beri kóptegen elder bıleýshileri Pandjsher jazyǵyn stra­te­gııalyq ma­ńyzdy nysan retinde jáne jer asty qazba baı­lyq­tary mol jer retinde qa­ras­ty­ryp kelgeni málim. Solardyń biri me­rýert asyl tasy ken oryndary bolyp tabylady. Ásirese, pandjsherlik merýert óziniń ta­zalyǵymen jáne túsiniń erek­sheligimen kóp­shilikti tánti ete­di eken. 1978-1979 jyldary keńestik geo­log­tar barlaý ju­mystaryn júr­gizýdiń nátıje­sinde Hench jáne Mıkenı degen jerlerden me­rýert­tiń mol qoryn tapqan. Mysaly, Hench jerindegi joǵary surypty me­rýerttiń moldyǵy kópshilikti tańǵaldyrǵan. Alaıda, mun­daǵy soǵys qımyl­dary qazba baı­lyqtaryn beıbit maq­sattarǵa paıdalaný úshin ıge­rýge mursha bermeýde. Ese­sine, keıbir tabys tapqysy kel­gender merýert bar jerlerdi jarý arqyly ózderine qa­jettisin alyp júr eken. Árıne, mundaı jer asty qazba baı­lyqtary kóleńkeli jolmen syrtqa shyǵarylatyndyqtan, odan qarapaıym aýǵandyqtar paıda kórmeýde. NATO koa­lısııalyq kúshteriniń júrgizgen operasııalary men talıbterdiń dúrkin-dúrkin jasaıtyn sha­býyldary turaqtylyq aýyly­nyń áli de alys ekendiginen habar beredi. TYǴYRYQQA TIREGEN TERROR Taıaýda Tájikstan sheka­rasyn kesip ótpek bolǵan qy­ryqqa tarta aýǵandyq sodyr­larmen keskilesken urys oryn alyp, olardyń jolyna tos­qaýyl qoıyldy. Sodyrlar koalısııa kúshterinen yqqan bolýy yqtımal degen dolbar da aıtylyp qaldy. Biraq, qalaı degenmen de, sońǵy jyldary aýǵandyq sodyr­lar­dyń is-áreketteri uıymdasqan reńkte baı­qalyp qalyp júr. 2007 jyldyń basynan beri aýǵan jerinde 30-ǵa tarta lańkestik oryn alǵan eken. Muny aýǵan bıliginiń álsizdigi, álde ha­lyqaralyq terrorlyq uıymdar belsen­diliginiń artýy dep baǵalaǵan jón be? Osy rette Aýǵanstan prezıdenti Hamıd Karzaıdyń parlamenttik saılaýdyń qarsańynda eldiń qaýipsizdigine tikeleı jaýapty ishki ister mınıstrliginiń basshylyq qyzmetine birden jańadan 21 generaldy taǵaıyndaýy joǵaryda aıtylǵan máseleler­men baılanysty bolsa kerek. AQSh halyqaralyq terrorlyq uıymdar tiziminiń qataryna “Talıbannyń” pákstandyq uıymyn qosyp, qozǵalys basshysy Ha­kımmýla Mehsýd týraly kez kelgen aqparatqa 5 mıllıon dollar syıaqy taǵaıyndady. “Tehrık-e-talıban” (“Pákstan talıbteri qozǵalysy”) qozǵalysyn qara tizimge engizý týraly buıryqqa AQSh Memlekettik hatshysy Hılları Klınton qol qoıypty. Sońǵy úsh jylda osy qozǵalys 3500 adamdy opat etkeni aıtylady. Jalpy, halyqaralyq terrorlyq uıymdardyń amerıkalyq qara tiziminde 47 halyqaralyq terrorlyq uıym tirkeýde bolsa, olardyń qatarynda 2008 jyly Mýmbaıda (Bombeıde) lańkestikti uıymdastyrǵan “Lashkar-ı-taıba” (“Taza ásker”) pákstandyq toby, palestınalyq HAMAS qozǵalysy, lıvandyq “Hezbollah” jáne t.s.s bolyp kete beredi. Sondyqtan aýǵan jerinde beıbitshilikti qamtamasyz etý úshin halyqaralyq uıymdar­dyń kómegi asa qajet. Olaı bolsa, Qazaqstan ShYU-nyń belsendi qatysýshysy, AО́SShK bastamashysy jáne EQYU Is basyndaǵy tóraǵasy retinde barlyǵynyń basyn biriktire otyryp, osy uıymdardy Aýǵanstandaǵy saıası jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa kúsh sala alady. Árıne, mundaı terrorızmge qarsy kúres jónindegi bastama aımaqtyq qaýipsizdik júıesin qamtamasyz etýge ózindik úles qosýy tıis. KELISSО́ZDER KELISIMGE BASTAIDY Aýǵanstan prezıdenti London konferen­sııasynda koalısııa áskeri 2014 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen elden shyǵarylatynyn, aýǵandyqtar qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi óz qoldaryna alatynyn málimdegen bolatyn. О́kinishtisi sol, jergilikti halyqtyń qoldaýy­na ıek artqan halyqaralyq terrorlyq uıym­dar da belsendi áreketterge kóshe bastady. Qazirgi tańda aýǵan jerinde “Talıban” jáne “Aýǵanstan Islam partııasy” (“Hızb-ı-Islam”) sııaqty iri sodyrlyq toptardyń is-qımyldary shıraq. Aýǵanstan prezıdenti Hamıd Karzaı jaqynda Beıbitshiliktiń joǵarǵy keńesin qurý týraly jarııa etip, atalǵan uıymnyń “Talıban” qozǵalysymen kelissózder júrgizetinin málim etkeni sol-aq eken, atalǵan qozǵalystyń rýhanı kósemi Mohammad Omar ondaı kelisim bolýy múmkin emestigin alǵa tartqan. Deı turǵanmen, mundaı qadam nátıjeli bolýy da ǵajap emes. Talıbter bılik tarapynan bolǵan usynys turǵyndar úshin qolaıly bolatynyn kórip otyr. Qoryta kelgende elimiz Aýǵanstanda antı­terrorlyq áreketterden góri ekonomıkalyq qoldaý nátıjeli ekendigin jıi kóterip júr. Bul másele aldaǵy EQYU-ǵa múshe elder Mem­leket basshylarynyń sammıtinde de kóte­rilýi múmkin ekendigin joqqa shyǵarýǵa bolmas. О́ıtkeni, aımaq qaýipsizdigi aýǵan jerindegi turaqtylyqqa tikeleı baılanysty. Sondyqtan elimiz ózi tarapynan kómek qolyn sozyp qana qoımaı, buǵan halyqaralyq qo­ǵam­dastyqty da tartýda. Kórshilerimizdegi tynyshtyq bizdiń erkin damýymyzdyń basty kepili ekendigin qaperden shyǵarmaǵanymyz jón. Asqar TURAPBAIULY.