Meıirimi mol edi jaqsy aǵanyń

Ǵasyr almasyp, dáýir ózgerý ústinde. “Al­dyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler” dep uly aqyn Abaı aıtpaqshy, ur­paq sabaqtastyǵy jalǵasyn tabýda. Urpaq sabaqtastyǵy degennen shyǵady, qazaq bas­pasóziniń aıtýly ókilderiniń biri, biri ǵana emes-aý biregeıi Uzaq aǵa Baǵaev ta seksen jasqa kelip qalypty. Asyl azamat myna jalǵan dúnıeden 43 jasynda atta­nyp edi. Sodan beri de 37 jyldyń júzi bolypty. Alataýdyń baýraıynda, tunyq sýly, orman nýly, kókoraı shalǵyndy jerde ómirge kelgen Uzaq aǵa qarǵadaıynan-aq jurt aýzyna ilinip, el nazarynda júrdi. Qııanǵa samǵar qarshyǵadaı jas kezinen-aq alysty kózdedi. Asqaq armany ilgeri talap bolyp, Otanymyzdaǵy ýnıversı­tettik bilim berýdiń qara shańyraǵy, qa­zirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa túsip, ony bitirgen soń burynǵy “Sosıalısttik Qazaqstan” osy kúngi el gazeti atanǵan “Egemen Qa­zaqstan” basylymyna ádebı qyzmetker bolyp ornalasady. Boıyndaǵy qajyr-qaı­rat tereń bilimmen ushtasa kelip, ush- qurlyq tanytqanda qalamy qarymdanyp, naǵyz týma talant ekenin tanytty. Sodan bolar, ózi qadirlegen, qara shańyraq dep ás­pettegen basylymynda qanaty qataı­yp, 1962 jyly Qyzylorda, odan keıin Taldyqorǵan oblystyq gazetterin basqa­ryp, 1969 jyly “Sosıalısttik Qazaq­stan­ǵa” redaktor bolyp keledi. Osy sát oıǵa aǵanyń kúndelikterindegi myna bir joldar orala beredi. “... ýnıversıtet uıa­synan ushyp kelip, qonǵan qara shańyraq – “SQ” 22 jyl boıy tárbıelep keledi. Kishkentaı eńbegimdi taýdaı etip baǵalap jatqany. Osy 22 jyldyń 7 jylyn aıt­paǵanda, osy shańyraqta talaı-talaı ataq-abyroıǵa ıe bolǵanymdy qalaı umytar­syń. Qazaqstan Kompartııasy OK múshesi, Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty, Qazaq SSR-nyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, Eńbek Qyzyl Tý, “Qurmet belgisi” ordenderi, medaldar... Osynyń bári eń aldymen “SQ-nyń” syıy, kol­lek­tıvtiń senimi. Munyń bári óz eńbegim­niń jemisi, óz qyzmetimniń balaýy dep oı­lamaımyn da” deıdi. Ulyq bolsań kishik bol degen ǵoı, ki­silikti saqtaýdyń ádemi úlgisi osyndaı-aq bolar. Men dep keýdelemeıdi, ózim dep ózeý­remeıdi, elim dep emirenedi. Jurtym, ujymym dep ózegin úzedi. Bul kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin aza­mattyń azamatynyń ǵana enshisine tıetin qasıet desek, asyryp aıtqandyq bolmaı­dy. Qalamy ushqyr, oıy ornyqty jýrna­lıst “Halyq bastamasy – qaınar bulaq”, “Dala juldyzy” “Jan sulýlyǵy” jáne t.b. kitaptaryn oqyrmandaryna usynǵan bolatyn. Osyndaı bıik mártebeli qyzmet istep, marapattar alǵan, artyna eleýli rýhanı mu­ra qaldyrǵan, qalaı maqtasań da, maq­tansań da jarasatyn, týmysy bólek, tu­ǵyry myqty azamat týraly sál sheginis ja­sasaq, oıǵa kóp nárse oralary anyq. Me­niń zerdemde ol kisiniń búgingi seksen­niń seńgirindegi belgisiz beınesi emes, murty endi ǵana tebindegen, júzinen dáıim jylylyq lebi esip turatyn ýyljyǵan bozbala shaǵy, qyryqtyń qyrqasyna shyǵyp, el aǵasy atanǵan kelbeti turady. Biz – kindik qanymyz bir jerge tamǵan, bir aýyldyń túlekteri edik. Uzaq aǵa Almatynyń eń tańdaýly joǵary oqý ornynda bilim alyp júrgende, biz ol qanat qaqqan aýyl mektebiniń bastaýysh synybynda oqıtynbyz. Bul – talaıdyń shańyraǵyn oıran­dap, jardy jesir, balany jetim, talaıdy múgedek etken surapyl soǵys aıaqtal­ǵannan keıingi jyldar bolatyn. Iinimizde bútin kıimimiz de joq edi. Biraq keler kúnge degen úmit zor edi. Sabaq aıaqtala salyp, úlkendermen birge kolhoz jumy­syna aralasatynbyz. At, ógiz jekken soqamen jer jyrtamyz, jer betine qyltıyp shyqqan kókónistiń aram shóbin julamyz. Aýyr beınetpen kelgen qyzyl qyrmandaǵy astyqty tazalaýǵa qatysa­myz. Qysqasy kolhozdyń qysy-jazy bir bitpeıtin jumysy birine biri jalǵasyp jatady. Jaz ortasyndaǵy az kúndik dem­alys – biz úshin mereke! Tap osy kezde Uzaq aǵa jazǵy kanıkýlǵa keletin. Bol­masaq ta uqsap baǵýǵa tyrysatyn bizder úshin Uzaq aǵanyń shýaqty beınesi ke­remet áserge bóleıtin. Taldyrmash kelgen symbatty jas jigittiń tal boıyna tamsana qarap, asyqpaı aıtatyn ár sózin zer sala tyndaıtynbyz. Ol kisiniń salmaqty minezine, úlken-kishini birdeı baýrap alatyn bilim-parasatyna qyzyǵyp qaraıtynbyz. Úlkendermen oı bóliskende áńgime nobaıy el jaıly, halyqtyń turmys-tirshiligi, soǵystan turalap shyq­qan kolhozdyń tynysyn ashyp, tirligin ońaltý, aýyldaǵy mektep, klýb úılerin jańartyp salý tóńireginde órbıtin. Oıyn balasyna qamqorlyǵy bólek edi. Aǵamyz balalardyń kókeıindegisin dál biletin. Bizge astanadan qarmaq ákelip úlestiretin. О́ıtkeni, bizdiń aýyl Shelek ózeniniń boıyna ornalasqan, balyq barshylyq. Anamyz ıirip bergen jińishke jipti baý etip taǵyp, ózenge tartamyz. Barlyq talapqa saı jasalǵan qar­maqpen balyq aýlaýdyń qyzyǵy bólek. Qoldan ıip symnan jasalǵan bizdiń qar­maqty balyq qaba bermeıdi. Balyq us­taýǵa qulshynǵan aýyldyń qara sıraq­ta­ry ózendi jaǵalaı otyryp, qarmaqtaryna ilingen balyqty aǵyndy sýdan kóterip ja­ǵaǵa laqtyrǵanda, shıyrshyq atqan balyqtardyń baýyry kún sáýlesimen jarq-jurq etip, sonadaı jerde shorshyp jatatyn. Sondaı bir baqytty sátterimizge Uzaq aǵa talaı kýá bolyp edi. Kózine túsip, maqtaý sóz estisek degen bizderdiń oıymyzdy ol kisi túsine qoıyp, jyly jymıyp, áserli sózderimen bala qııa­lymyzdy Alataýdyń aqbas shyńyna ór­letip jiberetin. Sondaı sátterde qııa­lymyzǵa qanat bitip, jaǵyrafııa páninen tanys jer betindegi túrli qurlyqtardy aralap ketkendeı kúı keshetinbiz. Men 1955 jyly mektepti bitirip, Al­matyǵa keldim. Uzaq aǵanyń otbasy bu­rynǵy Maksım Gorkıı kóshesiniń 5-úı­inde turady eken. Ol kezde qaı qazaqtyń da bolsa, Almatyda aǵaıyndary az edi. Bizdiń aýyldyń qalaǵa kelgen adamdary, mektep bitirgen jastary – bári Uzaq aǵanyń úıine kelip túsetin. Men de sol “sara joldan” jańylmadym. Kelsem, aǵanyń úsh bólmeli úıi elden kelgenderge toly eken. Ol kezde Almatyda qonaqúı az bolsa kerek. Bolǵannyń ózinde oǵan baryp jaıǵasý aýyl qazaqtarynyń daǵdysyna enbegen. Aǵanyń úıinde aǵyl-tegil dúnıe joq. Kórpe-jastyq birimizge jetse, birimizge jete bermeıdi. Biraq aǵa­myz da, jeńgemiz de qabaq shytpaı, “Qa­ryndaryń ashqan joq pa, muzdap qalmaı­syńdar ma?” – dep báıek bolady. Syn­nan súrinbeı ótý joly daıyndyq ekenin de oıymyzǵa salyp júredi. Erteńgisin Nurbıbi tátemiz úlken-kishi dep alalamaı, qoıý shaıyn, qolda bar dámin usynady. “Shubyryp júrgen shirkin­der-aı!” – dep qabaq shytyp, aýyrsynǵanyn kór­meppiz. Adamǵa Alla baq pen dáýlet, abyroı, ataq be­rer­de, osyn­daı keń bolatyn kó­rinedi. Uzaq aǵa jumystan kesh­te­tip kelse de, aýyldastarymen, bizben biraz áńgime-dúken qur­­maı dem almaıtyn. Ár­qaı­­­­sy­myzdan úı-ishi, mal-jan aman­dyǵyn surap, qalaǵa kel­gen sharýalarǵa oraı kó­mek­­tesip, aqyl-keńesin beretin. Tátemiz aǵamyzdy “Uzan” dep atasa, aǵamyz da ol ki­siniń esimin án áýenindeı etip “Nurbıkesh” deıtin. Mundaı qaltqysyz syılastyqty Uzaq aǵa óz ómiriniń sońǵy kúnderi elge, jastarǵa, otbasyna, ja­ryna arnalǵan aqyrǵy sóz­de­rinde qoıyn dápterine jazyp ketipti. Oqyp kórelik. “...shúkirshilik te aıtýy­myz kerek, Nurbıkesh, jı­yr­ma jyldy ásh despeı, qabaq shytyspaı ótkizdik. Budan artyq semıaǵa baqyt bar ma? Saǵan osy merzim ishinde shyn máninde kóńilge tıe­tindeı aýyr sóz aıtpasam ke­rek. Esime túsire almaı-aq qoıdym. Bul, ıaǵnı saǵan qatty sóılemegenim meniń myqtylyǵym dep oılamaımyn, ol seniń adal jar bola bilgeniń. Alaqanyńa salyp erkeletkeniń, menen ashý shyqpaýyna jasap qoıǵan jaǵdaıyń. Áldeqalaı qınalyp kelsem, bile qoıatynsyń. Jar osyndaı bolǵanda, qandaı erkek tor úzetin edi?!” Uzaq aǵa jumysyna tańerteń jeti jarymda ketetin. Sodan keshki saǵat 8-9-da bir-aq keletin. Joǵaryda aıttym, úı toly kisilermen biraz ýaqyt shúıir­ke­lesip, odan soń, ruqsat surap, jumys ból­mesine betteıtin. Aldynda úıilip jatqan gazetterdi aýdarystyryp, qalyń-qalyń kitaptarǵa úńilip, daǵdyly jazý jumysyna kirisetin. Men osynyń bárin kóz qıyǵymen baqylap júrýshi edim. Bir kúni tańerteń Uzaq aǵa menen qandaı oqý ornyna túskim keletinin surady. – Zańger bolsam degen oıym bar, – dedim men. – Zańger deısiń be? – dep Uzaq aǵa áldeneni esine túsirgisi kelgendeı, bir sát únsiz qaldy. – Odan ózge qandaı mamandyq túrlerin bilesiń? – Muǵalim, dáriger, zootehnık... – О́zim aýyldan kórgen mamandyq túrlerin tizip shyqtym. – Bulardan ózge de mamandyq túrleri kóp, – dedi Uzaq aǵa men kidirip qalǵan soń. – Adam solardyń ishinen ózine laı­­yqtysyn dál tańdaǵanda ǵana boıyndaǵy qabilet kóziniń erkin ashylýyna múmkin­dik alady. Keıin ókinip qalmaý úshin jol aıryǵynda tap osy sáttegi aqyldyń she­shimi asa mańyzdy. Endeshe, basqa da ma­mandyq beretin joǵary oqý oryndarymen de tanysyp kórgeniń durys shyǵar. Uzaq aǵanyń sózin zerdege salyp kór­sem, oı-tarazysynda teńshesem qısyny bar sııaqty. Zańgerlik týraly oıym tym ústirt ekenin keıin ańǵardym. Sol kúni Almatydaǵy oqý oryndaryn armansyz ara­lap, mamandyq túrlerimen tanystym. Me­dısına, aýyl sharýashylyǵy, zooteh­nı­­kalyq-maldárigerlik, polıtehnıkalyq ınstıtýttardyń esigin ashyp, tabaldy­ry­ǵyn attadym. Fakýltetterinde oqytatyn mamandyq túrleri jaıynda surastyryp kórdim. Jaǵalap júrip QazMÝ-ge de jettim. Onda fılosofııa fakýlteti bar eken. Arıstotelden bastap, Kant, Gegel tárizdi nebir aqyl-oıdyń alyptaryna aparatyn altyn qaqpany kórgendeı bolyp, “Meniń izdegenim osy mamandyq!” – degen tujyrymǵa keldim. Baılamymdy Uzaq aǵaǵa aıttym. – Tańdaýyń tamasha! Abaı atamyz aıtqandaı, qalanatyn ketigińdi endi tapqan sııaqtysyń. Ǵylymnyń qaınar kózi – fılosofııa ǵoı dep, birden qoldaý kórsetti. Aǵa maqul kórdi, men beldi bekem býdym. Biraq, biz qabyldaý emtıhandaryn oıdaǵydaı tapsyryp, stýdent atanǵan kezde, kenet ol fakýltet jabylyp qaldy da fılosof bolamyz degen asyl arman kózden bulbul ushyp, ekonomıka fakýltetine aýysyp shyǵa keldik. – Oqasy joq, – dedi aǵa, – tala­byńmen talantty ushtaı alsań, kózdegen maqsatyńa jetpeı qoımaısyń. Tek jalqaýlyqqa, erinshektikke boı aldyrma. Aǵa aqyly – inige altyn qazyna. Aıt­qanyn eki etpedim. Namysty janyp, qaı­ratty shyńdap, bilim belesine umtyldym. Birinshi kýrsty Uzaq aǵanyń úıinde tu­ryp oqydym. Meniń dáıim baıqaıtynym, aǵa adamgershilik qasıet turǵysynan elge ylǵı jaqsylyq tilep otyratyn. Aldyna muqtajyn aıtyp bir adam kelse, sol kisige qalaı bolǵanda da járdem berýge, jabyrqaǵan janyna jylý bolyp quıy­lýǵa tyrysatyn. Birde Jambyl oblysy Qordaı aýdanynan orta jastaǵy kisi úıine izdep kelip, jabyrqaı otyryp jaǵdaıyn aıtty. – Shyraǵym Uzaq, jazǵandaryńdy oqyp, súısinip otyratyn aǵalaryńnyń birimin. Maqalalaryńdaǵy adamǵa degen jyly sezim ózińe jetelep keldi. Jan ja­ry keshegi soǵysta opat bolǵan kórshim bar edi. Otaǵasynyń shańyraǵyn qulat­paımyn, otyn sóndirmeımin dep, jalǵyz ulynyń tileýin tilep júrgen. Sol uly talap etip, ınstıtýtta oqyp júr edi, endi oqýdan shyǵyp qalý qaýpi tónip tur. Juqsyz bireý bolsa ara túspeımin ǵoı, bolashaqta táýir azamat bola ma degen sol talapty jas jańsaq sheshimniń qurbany bop ketpekshi. Osynyń aq-qarasyn aıyryp, naqaq bolsa, ara tússeń degen ótinishpen kelip turmyn, – dedi. Kóz aldymda bolǵan osy másele qa­laı sheshiler eken dep, aq-qarany anyq­taýǵa Uzaq aǵa qandaı áreket eter degen alań kóńilde júrdim. Nátıjesinde gazetke maqala jazylmady, biraq ınstıtýt basshylyǵy aldynda stýdenttiń kinásiz­digin dáleldep shyqty. Keıin álgi stýdent jyldar óte kele halqymyzdyń belgili azamattarynyń biri boldy. Jaqsynyń sharapaty degen osyndaı bolar. Uzaq aǵa menen anda-sanda “Qalaı oqyp júrsiń?” dep surap qoıady. Birinshi se­mestrdi bitirgen kezde synaq kitap­sham­daǵy kileń bestikterdi kórip, rıza boldy. – Birinshi kýrstyń ózinde bárin beske tapsyrǵan bolsań, bilimiń óte joǵary eken, shyraǵym, – dedi súısinip. – Mekteptegi ustazdarym jaqsy oq­yt­ty ǵoı, aǵa! Mundaǵylar da kileń óz sa­lasynyń bilgirleri eken, – deımin men. – Bárekeldi! “Jaqsy oqımyn” dep ózińdi ór sanamaı ustazdaryńnyń eńbegin baǵalaǵanyń súısinerlik eken. Adamdy kóp jerde ókindiretin ózimshildik, ózim ǵana bilemdik degen qasiretti qasıet qoı. Alla árqashan jaqsy ustazdarǵa jolyq­tyrsyn! – dedi. “Alla árqashan úzdik ustazdarǵa jo­lyq­tyrsyn” dep qyzyl ımperııanyń tu­synda yqpaı-buqpaı, batyl sóz aıtýy, keıin oılasam erlikke para-par eken ǵoı. 1962 jyly Uzaq aǵa Baǵaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń she­shi­mimen Qyzylorda oblystyq “Lenın jo­ly” gazetine redaktor bolǵanyn alda aıttym. Sol tusta men Máskeýge aspı­ran­týraǵa attandym. Oqtyn-oqtyn aǵa­nyń elden jibergen sálem-saýqatyn alyp turamyn. Arasynda qalaaralyq telefon baılanysyna shaqyryp, jaǵdaıymdy, qandaı kómek kerek ekenin suraıdy. – Qarajattan qysylyp júrgen joq­syń ba? Birdeńe kerek bolsa, qysylma, aıt. Qudaıǵa shúkir, seniń muqtajyńdy óteý­ge múmkindigimiz jetedi,– deıdi. Osy sózdiń ózi qanat bitiredi. Arqa súıer aǵa bar degizedi. Aǵalyq qamqorlyǵyn molynan kórse­tip júrgen qadirli janǵa degen rızashy­ly­ǵymnyń bir belgisi retinde men de bir táýir syılyq jasasam degen oıǵa kel­ge­nim bar. Sóıtip, Máskeýden elge kelgen ke­zekti saparymda Daldiń birneshe tom­dyq “Tolkovyı slovar rýsskogo ıazyka” degen kitabyn ákelip, tartý ettim. Son­daǵy asyl aǵanyń rıza bolǵanyn kórseńiz! – Aınalaıyn, myna sórelerde tap osy kitaptardyń orny olqy soǵyp tur edi. Qazaq aqyldy tozbaıtyn ton men taý­sylmaıtyn kenge balaıtyn bolsa, myna syılyǵyń da sondaı teńdessiz dúnıe bol­dy! Orys tilin ázirge Daldan artyq túsindirip bergen eshkim bola qoıǵan joq. Sen maǵan ólsheýsiz baılyq syıladyń – dep, boıaý men jelim ıisi kete qoımaǵan jańa basylymnyń betterin paraqtap otyryp, rızashylyǵyn nurly janary­men bildirgen edi. “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetinde bas­shylyq qyzmet atqaryp júrgen ke­zinde jıi aralastyq. Telqońyrdaı aǵa­ly-inili bolyp júrdik. Uzaq-uzaq syr­la­satynbyz. Jazdyń kúnderi kóbinese saıa­jaı­da bolatynbyz. Keshke qaraı taza aýa­da júrip, serýendegende aıtylar áńgime ushan-teńiz edi. Sol kúnder búgin kóz ushynda, kóńil kókjıeginen myqtap oryn alǵan sekildi. Birde Uzaq aǵanyń qasıetti tabal­dyryǵyn: – Assalaýmaǵaleıkúm, jaqsylar men jaısańdar, qonaq kútken be edińizder?! – dep jaırańdaı kúlip, oınaqy únmen daý­ystaı sóılep, symbatty jas jigit attady. Nurbıbi tátem: – O, myrza jigit keldi! – dedi júzi nurlanyp. Ornynan ushyp turǵanymen, ózine qaraı qushaǵyn jaıa umtylyp kele jatqan bozbalaǵa: – Aldymen aǵalaryńa sálem ber! – dedi. Úninen meıirim tógilip turdy. Izet saqtap bizge qaraı baǵyttap jiberdi. – Á, kelip qaldyń ba? – dep Uzaq aǵa onyń usynǵan qos qolyn erekshe yqylaspen aldy. Osydan soń aqquba, symbatty jigit: – Nurǵalı aǵa, sálámatsyz ba? – dep maǵan buryldy. Á degende, meni esi­mim­men atap turǵan ony shyramytqanymmen, qaıdan kórgenimdi oıyma túsire almaı qaldym. – Erulan inińdi biletin shyǵarsyń? – dedi Uzaq aǵa kúlimsireı til qatyp. – Á, Erulan degen azamat eken ǵoı?! Men kórgende, mektepke de barmaǵan edi. Til kózden aýlaq, kóz súrindirer jigit bo­lypsyń! – dep qushaǵyma tarttym. Erulan osydan keıin ǵana Nurbıbi táteme bettedi... Osy bir qas-qaǵym sáttik ystyq júz­desýde qanshama ónege, úlgi jatyr de­se­ńizshi! Uzaq aǵa men Nurbıbi tátemniń tuń­­ǵyshy Erulandy qazaqtyń ejelgi dástúri boıynsha ájesi baýyryna basyp, bular aǵasy men jeńgesi bolyp esepte­letin. Sondyqtan bolar, óz anasy onyń atyn atamaıtyn. Al Uzaq aǵa bolsa, inim deıtin. Eger bul dástúrge tıtteı nuqsan ke­ler bolsa, anaý aýyldaǵy ana, aǵa men jeń­ge “qaharyna ushyraıtyny” anyq. Ál­gi sáttegi móldiregen janarlar kózben kó­rýge kelmeıtin ádep atty jibek beldeý­den attap ótpeı turyp qalýy sodan shyǵar. – Amandyq bolsa, Erulan inińniń men aspaǵan asýlardy baǵyndyratyn túri bar, – dep edi Uzaq aǵa jaıǵasyp otyrǵan soń, – “Juldyz” “Jalyn” jýrnal­da­rynda, gazetterde óleńderi jıi basylyp júr. Tuńǵysh jınaǵyn da shyǵaryp úl­gerdi. Synshylardyń baǵalaýyna qa­ra­ǵanda, qadamy sátti bastalǵan sııaqty. Ulynyń aqyndyq darynyn baıqaǵan Uzaq aǵa baqytty edi. Biraq, Allanyń ólshep bergen ómiri onyń shapaǵatyna uzaǵyraq bólenýine múmkindik bermedi. Mejelegen odan ózge de arman-maqsaty oryndalmaı qaldy. Qalamgerdiń artynda qalǵan rýhanı mu­rasy janǵa jylý berip, medet bola­tyny álimsaqtan belgili. Sondaı kitap­tyń biri Uzaq aǵanyń “Jan sulýlyǵy” dep ata­latyn kósemsózder jınaǵy der edim. Keı­de osy kitapty paraqtap otyrsam, ul­yq oı, marjandaı tizilgen sózderge tánti bolamyn. Ásirese, dala akademıgi atanǵan Ybyraı Jaqaevtyń tulǵasyn somdaǵan kórkem ocherki erekshe nazar aýdartady. Árıne, men jýrnalıst, jazýshy emes­pin. Sonyń ózinde qalamger Uzaq aǵa Ba­ǵaev­tyń sóz saptaýyn, eshkimge uqsamaı­tyn qoltańbasyn birden tanımyn. My­saly, “Tulǵasy tutas. Kelbeti kórkem. Mi­nezi syrbaz. Sabyry darhan. Bilekte qý­at. Kóńili shýaq. Sózge sarań, iske jomart”. Bul qara sóz be, jyr deste me! Ekeýi de qatar órilip tur. Sheberlik shyńy dep osyny aıtsaq jarasar. Keıipkerin “sózge sarań” degen avtordyń ózi de sóz kestesin ońdy-soldy shashyp, jomarttyq tanytyp turǵan joq. Biraq, sýsaǵan jannyń tań­daıyna tars-turs tamǵan tamshy sııaqty osy sanaýly sózdiń dámi men máni qandaı keremet! Tereń oıǵa boılatady, kóz al­dyńyzǵa tolyqqandy tutas obrazdy áke­lip tartady. Odan ári bul keıipker ne ister eken, qandaı parasat-paıymymen kóriner eken, berer tálimi qandaı dep qadala oqysańyz: “Qımylyna qaýym qaıran qalǵandaı. Jigerine jer de tánti bolǵandaı! Júregine meıirimnen nur quı­yp, darynyna danalyq qosyp alǵandaı” – dep, sý tógilmes taıpalǵan jorǵadaı ala jóneledi. Sóıtip otyryp, sýsap ke­lip, zámzámǵa bas qoıǵandaı, shyǵarmany tutasymen “simirip” qoıǵanyńyzdy sez­beı qalasyń! Mine, til kórkemdigimen órilgen oı keńdigi, qalamger qudireti! Uzaq aǵanyń “Orys halqynyń maqal-mátelderi” atty aýdarma kitabyn erekshe aıta ketýdi paryz sanaımyz. Iá, “Maqal – sózdiń máıegi” deımiz. Máıektiń myqtylyǵy myǵymdyqqa jol ashady. Sóz máıegi ol kiside mol, ári taza edi. Ma­ǵynaly sózdiń ǵasyrlar súzgisinen ótip, meılinshe suryptalyp jetkenderin kóp biletin. Joǵarydaǵydaı baltalasań bu­zyl­maıtyn uıqastardy jıi qoldanatyn. Osy til baılyǵyn aýdarma isinde de ol molynan qoldandy. Túpnusqadaǵy jumyr da shymyr oılardy buzbaı qazaqy qalypqa túsirdi. Mysaly, orystyń: “Vol­ka bıýt ne za to chto on ser, za to chto, on vor” degen maqalyn “Qasqyrdy sur bolǵany úshin emes, ury bolǵany úshin urady” dese, maǵynasy saqtalǵan­men, jumyrlyǵy, uıqasy men quıqasy­nyń óńi qashyp keter edi. Ony aýdar­mashy: “Qasqyrdy surlyǵy úshin emes, urlyǵy úshin soǵady” dep alǵan. Maqal-mátel aýdarýdyń osy sekildi qatań tala­byn buljytpaı oryndap shyqqan. Taǵy bir mysal: “Aqyldymen sóılesseń, aqy­lyńa aqyl qosylar. Aqymaqpen sóı­lesseń, óz aqylyń tosylar” nemese: “Kóz­­degende atyp qal, kezi kelgende aı­typ sal”, bolmasa: “Kásibi bardyń násibi bar”, “Jas kezinde – shıki, qartaıǵanda – kúıki” – osylaı jalǵasyp kete beredi. Halqymyz qyryq jasty patsha jasy dep ataıdy. Bul qyryq jasqa kelgende, adamnyń aqyl-oıy tolysyp, kemeline keledi degendi bildirse kerek. Biz búgin úlken qurmetpen, mol saǵynyshpen eske alyp otyrǵan Uzaq aǵa Baǵaevtan jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, osy qylysh qaırat qyryq jastyń qyrqasyna shyǵa bergende kóz jazyp qaldyq. Amal ne, jazmyshtan ozmysh joq! “Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi” degen sózdi qasterlegen halqymyz óziniń aıaýly perzentin árqashan este saqtaıtynyn kóńilge medet etemiz. Buǵan da mysal kel­tire keteıik, asyl azamattyń týǵan aýy­lyndaǵy orta mektep Uzaq aǵa Baǵaev aty­men atalady. Almaty, Qyzylorda, Tal­­dyqorǵan qalalarynda, Raıymbek aý­da­­nynyń ortalyǵynda onyń esimin alǵan kósheler bar. Árıne, aldaǵy ýaqytta mun­daı ıgilikti is jalǵasyn taýyp, me­reıtoılary atalyp ótip, kitaptary qaıta basylyp jatsa, nur ústine nur bolar edi. Jáne bul jańarǵan qoǵamnyń jastaryna úlgi, aldyńǵy tolqyn aǵalardy tanyp-bilýge, urpaq sabaqtastyǵynyń jalǵasa berýine septigin tıgizer edi. Sóz sonynda, Uzaq aǵanyń áli esh jerde jarııalanbaǵan “Adam jáne ýaqyt” degen oı tolǵamdarynan bir dáıek keltire ketsek deımiz: “Qazir ýaqyt ushqyr. Buryn aılap jú­retin jerdi endi saǵattap, aptalap ótemiz. Sana ósti, bilim baıydy. Áser alatyn nár­se kóp. Oqýǵa, kórýge, tushynýǵa yn­tyq adam ekiniń biri... Ýaqytqa esep kúshti. Kúndi kur bosqa ót­kizý degen búginde talaı qazynany bosq­a shashqanmen birdeı. Árbir azamat sa­ǵatqa sanaý qoıatyn boldy. Ýaqyt ysy­rabyna qarsy kúres búginde árbir sanaly azamattyń ún-túnsiz júrgizetin ortaq isine aınaldy. Qalt etken bos ýaqyt bola qalsa, bir nárse oqyp alsam, bir jańalyq estisem, kórsem, bilsem dep turatyn boldy halyq. Sál erterekte bulaı emes edi. Zaman ósken saıyn adam da ózgerip, órlep, jańaryp, jasaryp keledi. “Mádenıet” degen qudiretti sóz bel aldy... Ýaqyt bir ótse qaıyrylyp sálem bermeı ketetin qaıyrymsyz bále eken! Ony tek quryqtap, jelkelep otyrsań ǵana ol saǵan qyzmet etedi. Al arqaý­yńdy bosatsań, ýaqyt seni tez ıgerip alady. Kúlkińdi kóbeıtedi, uıqyńdy ul­ǵaıtady, kóńilińdi toqqa, peıilińdi keńge sal­ǵyzady. “E, ómir bolsa, densaýlyq bolsa, bári de biter, tynar” degizedi. Búgin tynar isti erteńge yǵystyryp beredi. Osynyń bári ýaqyttyń saǵan tartqan syıy emes, sybaǵasy da emes, salǵyrt­tyǵy; sal­ǵyrt­tyq birte-birte aıańkóstikke ákeledi; al aıańkóstik erinshektiktiń ajy­ramas dosy. Al erinshek boldym degenshe, eńbekten qaldym deı ber. Eńbekten qol úzgeniń – boıyńdaǵy bar qasıetten jurdaı bolǵanyń. Sonymen, zamandas, ýaqytty qadirle, ýaqyttyń baǵasyna jet. Úıretetin de, kúıretetin de ýaqyt ekenin bir sát te esten shyǵarmaıyq... Ýaqyt – adamnyń dosy – dushpany, jaqyny – alysy! Ýaqyttan dáýir ósedi. Ýaqyttan ómir quralady. Uly adamdar ýaqytty qudiret tutqan, uly adamdardyń atyn ýaqyt shyǵarǵan. Ýaqyt – ádil tarazy, asyl qazy! Ýaqyt jaqsy isińdi umytpaıdy, ysyrap etseń keshirmeıdi. Endeshe, ýaqytpen dostas, Adam!” Zerdeli jastarǵa osy joldarda qanshama ósıet, aqyl jatyr. Meıirimi mol jaqsy aǵanyń osy sóz­derinen asyryp, zaman, ýaqyt týraly ne aıta alarsyń?! О́mirdiń qamshynyń sa­byndaı qysqa ekenin adamdarǵa ańǵartý úshin joǵarydaǵy oıdy ortaǵa salǵan bolar. Álde óziniń ǵumyrynyń qysqa bo­latynyn osylaısha nusqaly oımen aı­typ, artyna úlgi retinde qaldyryp ketkisi keldi me eken? Qalaı desek te sanaly ómiriniń ólsheýli kúnderin maǵynaly ótkizip, artyna ólmes ónege, óshpes rýha­nı qundylyqtar qaldyrǵan Uzaq aǵa Ba­ǵaevtan alar sabaq, úırener úlgi az emes ekeni aıdaı anyq. Nurǵalı MAMYROV, akademık.