Kartograf

Aıtary joq, qazaq úshin bul óte sırek mamandyq. Ilýde bireý. Biz ózi qashannan ýysymyzǵa ońaıshylyqpen túse qoımaıtyn kásiptiń aýadaı qajettiligin aıtyp, ishteı tamsanyp, ary ketse bir-eki aı oılana júrip, aqyry umytyp ketetin, ne qoldy bir silteı salatyn jurttyń ókilimiz ǵoı. Eldiń shekarasy, memlekettiń shekarasy jáne olardyń ózgeniń paıdasyna sheshilmeı bizdiń pe­shenemizge jazylýy da, dál, naq­ty bóliske túsýi de osy maman­dyq ıeleriniń sheberlikteri men jaýap­kershilikterine baı­lanysty. Baı­lanysty deıtinimiz, osy kisi­lerdiń saýsaqtarynyń izimen aq qaǵazǵa túsken jalǵyz-jarym noqattyń ózi asa mańyzdy ról atqarady, ke­rek deseńiz onyń júgin atan túıe kótere almaıdy. Sondaı salmaq­ty. Qalaı bolǵanda da kartogra­fııadan bizdiń anyq utysqa shyqqan tustarymyz shamaly edi ǵoı, tek táýelsizdik alǵaly beri ǵana shekara boıyndaǵy biraz qısyq túsken “syzyqtarymyzdy” túzetip alǵan sekildimiz. Ikemge kelmeı jatqandary qanshama. Al biz búgin sóz etkeli otyrǵan keıipkerimiz–Túgelbaı Bek­ber­genov osy salanyń mamany. Res­pýblıka terrıtorııasyndaǵy áli adam izi túspegen taý-tasty, buı­rat-buırat shaǵyl qumdardy, sýy tartylǵan batpaqty kólderdi, ózen­­derdi jyldyń tórt mezgilinde tabanynan taýsyla túgel aralaǵan azamat. Bir jaǵynan romantıka, bir jaǵynan tuńǵıyqtyń syryn ashý. Týrızm. Bul salanyń tunyp turǵan baılyq ekendigine endi-endi ǵana kózimiz jetip, endi-endi ǵana tilimiz ıkemge kele bastaǵandaı. Týrızmniń arqasynda baılyqqa bel­shesinen batyp, meımanasy tasyp, órkenıetti damýdyń dańǵyl jolyna túsken elder týraly taý­syla aıtqanda da aýzymyzdyń sýy qurıdy, tamsanǵanda da túkirigi­mizdi ázer jutamyz. Sondaı, son­daılyq jaýhar jerler, tabıǵat­tyń tamyljyǵan kórinisteri bizde de jeterlik. Igere almaı jatqan­dyǵymyz tipti shashetek. Ishki týrızmdi damytý–memlekettik ma­ńyzdy másele deńgeıine kóterilip otyr búginde. Bul taqyryp aıtý­dan, jazýdan kemshin soǵyp jat­qan joq. Biraq... sol baıaǵy úıren­shikti “jarapazan”, anaý jetpeıdi, mynaý jetpeıdi, shetten kelgen týrısterdi uıalmaı-qyzarmaı saıa­hatqa alyp shyǵaıyn deseńiz, aldy­ńyzdan qaptaǵan tosqaýyldar jamyrap shyǵa keledi. Birinen qu­tyl­sańyz, etegińizge ekinshisi jar­ma­sady, sulý jorǵadaı kósilip ketýge múmkindik bermeıdi. Túıin­dep aıtqanda, bizdiń týrıstik baza­myz áli kúnge deıin qarapaıym ınfraqurylymdar aýylynan da alys jatyr. Jetisý jeri, Alakól, Balqash, Shyǵys Qazaqstandaǵy Al­taı óńiri, Kendirli, Aqsý-Jaba­ǵyly, Syr boıyndaǵy tarıhı jádi­gerler, Baıqońyr kos­modro­my, Qorqyt kesenesi... aıtyp taýy­sa alarmysyń. Jarnamasyz, áldekimderdiń qoldaý-qolpash­taýynsyz ózinen-ózi suranyp turǵan tarıhı tabıǵat kórinisteri­men ádiptelgen ádemi óńirler. Onyń ústine qazir Uly Jibek joly­nyń baıaǵy ata-babamyz ba­syp ótken súrleýleri qaıtadan jańǵyryp jatyr, qaıtadan qal­pyna kelip jatyr. Batys Eýro­pa men Batys Qytaıdy jalǵastyra­tyn uly jol da týra bizdiń irge­mizdi basyp ótedi. Iá, bylaısha aıtqanda karta degenińiz bolmashy ǵana dúnıe. Týrızm ın­dýst­rııasyna júkteler ke­zek kúttirmes min­detterdiń biri ǵa­na. Biraq Túkeń sekildi osy shar­ýa­­nyń ystyq-sýy­ǵyna birdeı kón­di­gip, atqarǵan shar­ýa­­syna ál­de­kim­derden al­ǵys, ma­ra­pat dá­met­­pesten, óz min­­de­tin minsiz oryn­da­ǵan­dyǵyna táý etip, tym-ty­rys júre beretin kisi­ler ǵana biledi karta jasaýdyń qııamet-qaıym qıyn­­dyǵyn. Áń­gimemizdiń basyn­da aıtyp ótkeni­miz­deı, kartaǵa ja­ńylys túsken bir noqat, bolma­shy ǵana bir sy­zyq artyq beıne­lenbeýge tıis. “Almaty oblysy­nyń týrıstik kartasy”, “Jetisý” kartasy”, “Qazaqstan týrıstik kar­ta-shemasy”, “Qazaq­stan ter­rı­torııasy: “Uly Jibek joly­nyń” týrıstik karta-shemasy” syndy karta-shemalar Túgelbaı Bekber­genovtiń tikeleı aralasýy­nyń arqasynda dúnıege kelgen-di. Tý­rıs­ter úshin bul kartalar naǵyz búginginiń baǵdarshamy. Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy eldi-meken­der­diń tarıhı ataýlaryn shatys­tyrmaı, ózen-kólder aǵatyn óńir­lerdi, óndiristi qalalardy sonsha dáldikpen kartaǵa túsirý–karto­grafııanyń qyr-syryn ómir boıy úırenip, tek osy salamen ómir bo­ıy mashyqtanǵan adam ǵana tolyq­qandy júzege asyra alady. Artyq-kemi joq, Túkeń osy sanat­taǵy bilikti maman, kartografııa men týrızm–ómirlik stıhııasy. Árıne, bul salaǵa qulaı berilý úshin Túkeńniń de talaı-talaı ómir belesterinen súrinbeı ótken­digi belgili. Aldymen alpysynshy jyldardyń aıaǵynda Semeı tıpo­grafııa tehnıkýmynyń áskerı kafedra bólimin oıdaǵydaı tá­mam­dady. Bul oqý ornynyń taǵy bir ereksheligi – bar tirligi temir­deı áskerı tártipke negizdel­gen­digi. Bekbergenovtiń ýádege, sóz­­­­ge be­­­rik­tigi sondaı, ol áli kúnge deıin tehnıkým dırektory B.Agro­skın men syzýdan dáris ber­gen muǵalimi S.Pavlovany jadynan shyǵar­maıdy. Almatydaǵy KSRO Mı­nıstrler kabınetine qaraıtyn geodezııa-kartografııa bas basqar­masynan alǵashqy eńbek jolyn bastady. Jetpisinshi jyldardyń basynda Qazaqstan ensıklo­pedııa­syna ǵylymı redaktor-kartograf bolyp qyzmetke aýysty. Bul úl­ken ómirlik mektep edi. Sonyń ara­synda qyzmetten qol úzbeı, Ult­tyq ýnıversıtettiń bıologııa-geografııa fakýltetin bitirip al­dy. Árbir úıdiń qymbat jıha­zyn­daı tórinde turatyn, ensıklo­pedııanyń ondaǵan tomdaryn el aýzynda júrgen ónegeli ujymmen birge shyǵarysty. Qazaq ádebıeti men mádenıetiniń mańdaıyna bitken arystary M. Qarataev, M. Qozybaev, R. Nurǵalıevtermen birge qyzmet isteý jáne sol kisi­lerdiń aǵalyq aqyl-keńesterin tyńdaý–Túgelbaı úshin baǵa jet­pes qazyna edi. Kartogra­fııalyq mamandyqtaǵy sheberligin shyńdaý úshin talaı márte Máskeýge, Lenın­gradqa, Kıevke issaparmen barǵany da este. Sondaı-aq, ol Qazaqstan kásip­odaqtary uıymynda, Almaty oblystyq týrızm komıtetinde, respýblıka mádenıet qyzmetker­leri kásipodaǵynda, “Jibek jo­ly”–Qazaqstan” ulttyq kompa­nııa­synda, Týrızm jáne sport jónindegi agenttikte abyroıly da jaýapty qyzmetterdiń tizginin ustady. Qazir Týrızm jáne sport mınıstrliginiń jaýapty qyzmet­keri. Tyń, jigerli. Úlken otbasy­nyń tálim-tárbıesin kórgen Túkeń bul kúnderi ózi de úlken sha­ńy­raqtyń uıytqysy, jary Gaýhar ekeýi ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qon­dyrǵan otaǵasy. Nemereleri– Dámeli, Danel, Jáńgir, Aıanat – olardyń kóz qýanyshtary, aldanyshtary. Kartografııa mamandyǵynyń qany jerge tambaıtyndyǵyn, onyń qolǵa op-ońaı túspeıtindigin shamamyz jetkenshe aıtýǵa tyrys­tyq. Múmkindik bolsa áli de aı­tar­myz. Tek soǵan jetkizetin aby­roıly ómir, densaýlyq bersin dep tileıik. Bekbergenovtiń búgingi alǵa qoıǵan maqsat-muraty–osy sala boıynsha kórgen-bilgenin, kóńilge túıgenin keıingilerge úı­retý, júrgen jolynan iz qaldyrý. Bir kúnin bosqa ótkizbeı, únemi izdenis ústinde júretin Túkeń ózge ini-qaryndastarynan da, áriptes­terinen de jınaqylyq pen epti­likti, izgi nıetti adamgershilikti, yntymaqty kútedi. Laıym osy jol uzaqqa sozyl­ǵaı, ıgilikti bastamalarǵa jal­ǵasqaı! Aqqum TEŃIZBAI. _________________ Sýrette: T.Bekbergenov shákir­ti­men birge.