Syr elindegi molshylyq merekesi

Oraq-2010 Syr aımaǵyna berekeli qut qaratqan altyn kúz kelip jetti. Aǵymdaǵy jyldyń sary kúzi Syr eliniń dıqan­dary­na sarqylmas yryz­dyq-nesibesin ala keldi. Jer-Anamyz­dyń syrboılyqtarǵa bergen syıy jyldaǵydan áldeqaıda mol boldy. Jaz boıy atyz jaǵalap ter tók­ken eginjaı erleri eńbeginiń óteýi qaıtyp, aq kúrishten taý turǵyzyldy. Memlekettik qoldaýdyń arqa­synda jyl saıyn aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndirý kólemi artyp keledi. Syr aımaǵynyń aýyl sharýashylyǵyn memleket tarapynan qoldaýǵa bólingen qarjy kólemi ótken jylmen sa­lys­tyrǵanda 1,5 esege ulǵaıtyl­ǵan. Aýyl sharýashylyǵy óndi­risin sýbsıdııalaýǵa 2318,5 mln. teńge qarjy bólinse, onyń 167 mln. teń­gesi jergilikti bıýdjet qarjysy boldy. Sondaı-aq, aýyl sharýa­shy­lyǵy qurylymdary arqyly 1411,55 mln. teńge nesıe qarajaty tartylǵan. Aǵymdaǵy jyly birin­shi ret astyq qolhaty arqyly ne­sıelendirý mehanızmi endirilip, nátıjesinde, “Azyq-tú­lik kelisim-shart korporasııasy” AQ arqyly 396 mln. teńge nesıe qarajaty ıgerilgen. Syr aımaǵyndaǵy aýyl sharýa­­shylyǵy óndirisiniń basty salasy – eginshilik. Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵandaı, aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek ónimdiligin eki esege arttyrý baǵy­tynda josparly jumystar júrgizi­lýde. Osy maqsatta bıylǵy jyly Syr elinde egis kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 4,9 myń gektarǵa ulǵaıtylsa, basty daqyl – kúrish egisiniń kólemi 6 myń gek­tarǵa artqan. Kúrishti kútip-baptaý jumystary agrotehnıkalyq talap­tarǵa saı júrgizilip, ýaqyty­ly shash­paı-tókpeı jınap alyndy. So­nyń nátıjesinde kúrish daqyly­nan sonaý 1985 jyldan beri eń joǵary ónimdilikke qol jetkizilip, qambaǵa 376,2 myń tonna Syr marjany quıyldy. Kúrish ónimdi­ligi gektaryna 48,6 sentnerden aınalyp, ótken jylmen salystyr­ǵanda 72,5 myń tonna artyq Syr salysy jınady. Kúrish ónimdiligin arttyrýda Syrdarııa, Qarmaqshy, Jalaǵash aýdandary erekshe úles qosty. Bıylǵy jyly bul aýdan­dar­dyń sharýashylyqtary Syr sa­ly­synyń ár gektarynan 52 sentner­den ónim jınady. Syrdarııa aýda­ny 18135 gektar jerge egilgen kú­rish daqylynan 53 sentnerden ónim alyp, egin jınaý naýqanyn oblys­ta birinshi bolyp aıaqtady. Al, Qar­maqshy aýdany 11765 gektarǵa egilgen kúrishtiń ár gektarynan 54,4 sentnerden ónim alyp, 64 myń tonnadan astam Syr marjanyn jınasa , Jalaǵash aýdany egilgen 30115 gektar egistik jerdiń ár gektarynan 54,0 sentnerden ónim alyp, aq kúrishti qambaǵa quıyp aldy. Oblysta kósh basynda Qy­lyshbek Ábishev basqaratyn Qar­maq­shy aýdanyndaǵy “Jańajol” JShS keledi. Sodan soń Syrdarııa aýdanyna qarasty “Maǵjan jáne K” (dırektory Darhan Eralıev) Syrdarııa aýdanyna qarasty “M­á­­dı Qajy” JShS (dırektory Abbas Kamaladın), Qarmaqshy aýdanyna qarasty “Turmaǵanbet” JShS (dı­rektory Nurjan Pirmantaev), Ja­laǵash aýdanyna qarasty “Sárke ba­tyr” JShS (dırektory Sábıt Qal­taev) ozattar qatarynan oryn al­dy. Bul sharýashylyqtar bıylǵy eń­bek ónimdiligin arttyrýda joǵary kór­setkishterge qol jetkizgenderi úshin 2011 jyly aýyl sharýashy­ly­ǵy tehnıkalaryn alýǵa basy 5 mln. teńgeniń, sońy 2 mln. teńgeniń ser­tıfıkattaryn ıelengen. Syr aımaǵyndaǵy eginshi-me­ha­nızatorlar arasynda tolaǵaı ta­bysqa kenelgen jeke tulǵalar jetip artylady. Syrdarııa aýdanynyń kúrishshisi Pazylbek Ahmetov 152 gektar jerdiń ár gektarynan 96,3 sentnerden ónim alyp, barlyǵy 1464 tonna Syr salysyn qambaǵa quısa, Qarmaqshy aýdanynyń kombaınshysy Abaı Janııazov 2155 tonna astyq bastyrǵan. Sondaı-aq Shıeli aýdanynyń jatka mashınısi Baýyrjan Sandybaev kúrish orý naý­qanynda mejelegen 175 gektar­dyń ornyna 581 gektar kúrishti jal­­ǵa salyp, maýsymdyq tapsyr­ma­­syn 332 paıyzǵa asyra oryndaǵan. Qambalary dánge tolyp, aq kú­rishten jarysa taýlar turǵyzǵan Syr eli molshylyq merekesiniń shýaǵyna bólenip, qýanysh qusha­ǵy­na keneldi. Respýblıka Premer-Mı­nıstri Kárim Másimovtiń qy­zyl­ordalyqtarǵa joldaǵan kut­tyq­taý haty Syr dıqandaryna degen erekshe qurmet pen ystyq yqylas­ty ańǵartady. “Bıylǵy jyly Syr dıqandary óńirde kóp jyldardan beri bolmaǵan kórsetkishterge qol jetkizip, 374 myń tonnadan astam Syr salysyn jınady. Bul bıyl­ǵy­­daı qýańshylyq jyly elimizde az­­yq-túliktiń jetkilikti qoryn qam­­ta­masyz etýge aıtarlyqtaı qo­syl­­ǵan úles dep esepteımin. Týǵan otanymyzdyń abyroıyn asqaqtatý­da, baılyǵyn arttyrýda, berekeli birlik pen jarastyqtyń, yntymaq­tas­tyqtyń eren úlgilerin kórset­tińizder”, delingen quttyqtaýda. – Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń agroónerkásip keshe­nin qoldaý jónindegi erekshe ta­lap­taryna sáıkes bıyl syrboılyq eginjaı erleri sońǵy on jyl kó­leminde bolmaǵan tabysqa keneldi. Oblystaǵy úsh sharýashylyqtyń árqaısysy bir mıllıon puttan astam Syr salysyn jınaýy osy eń­bektiń jemisi. Syr marjanynyń elimizdiń ishki rynogynda kúrish baǵasynyń turaqtanýyna áser etip, ózge aımaq kásipkerlerimen, iskerlik baılanys ornatý jolyndaǵy altyn kópirge aınalyp otyrǵany biz úshin úlken maqtanysh, – dedi oblys ákimi Bo­latbek Qýandyqov júrekjardy le­bizin jetkizip. Erlik dastany bolǵan dala aka­demıgi Ybyraı Jaqaev atamyzdyń sara jolyn jalǵap, Syr ananyń barlyq urpaqtaryna taǵy da bereke daryǵan molshylyq aıynda “Al­tyn dán” merekesi dúrkireı ótti. Me­rekege jınalǵan qaýym aqkú­­rish­tiń atasy atanǵan dańǵaıyr dıqan Ybyraı Jaqaev eskertki­shi­ne gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti. Oblys ákimi Bolatbek Qýan­dy­qov egin sharýashylyǵy salasy maı­talmandaryn tamasha tabysta­rymen shyn júrekten quttyqtap, óndiris ozattaryn marapattady. Ortalyq alańda “Jibek joly” taýar óndirýshiler forýmyna qaty­sýshylardyń kórmesi qoıylyp, “Kú­rish jármeńkesi” kópshilik na­za­ryna usynyldy. Kúrishten ja­sal­ǵan taǵamdardyń “Syr kúrishi” dep atalatyn konkýrsy uıymdas­ty­rylyp, jer-jahandaǵy birneshe ulttyq ashananyń basty mázirin aıshyqtady. Al, aýdandar jarysa sha­ńyraq kótergen etnoaýylda eń­bek pen qazaq óner merekesi de qarlyǵashtaı qanattaryn qaqty. Barlyq úılerden án shalqyp, bı men kúı qalyqtap jatty. Aqyndar qoldaryna dombyra alyp, án-jyrdan dıqandarǵa shashý shashsa, qyz-jigitter “Qara jorǵa” áýe­ni­men yrǵala bı bılep, mereke kó­ri­gin qyzdyra tústi. Syr eliniń molshylyq mereke­sine qatysýshylar Reseı, Belarýs elderi men otandyq taýar óndirýshi­lerdiń aýyl sharýashylyǵy tehnı­ka­­lary men mehanızmderiniń kór­me­­sin de tamashalady. Aıta ketý ke­rek, aýylsharýashylyq tehnıkala­ryn Syr aımaǵynda shyǵarý isi de qolǵa alynbaq. Máselen, fınlıan­dııalyq “Sampo” kombaıny aldaǵy jyly oblysta jınalmaq. Torqaly toı kúni aýylsharýa­shylyq ónimderin jaqsartý, oblys halqynyń yrys-nesibesin arttyrý maqsatynda birneshe iri kompanııa­larmen kelisimderge qol qoıyldy. “Kazagro” holdıngi arqyly 2 mlrd. teńgege kúrish satyp alý joldary da qarastyrylýda. Bul, birinshiden, ónim ótkizý kepildigin, ekinshiden, baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge úlesin qosary sózsiz. “Kaz­ag­roqarjy” AQ arqyly ınjenerlik júıege keltirilgen jerler kepil­dikke alynyp, aýylsharýashylyq qurylymdaryn tuńǵysh ret 0,6 koeffısıentpen nesıelendirý má­selesi de óz sheshimin tapqan. Yntymaǵy jarasqan el ǵana eńbekten bereke taba alady. Qam­balary – dánge, qoralary malǵa tolǵan syrboılyqtardyń qut-baılyǵy molaıa túsýde. Sodan da Syr óńirindegi molshylyq merekesi kó­terińki kúımen ótti. Barlyq aý­dandar “Altyn dán-2010” merekege oraı aýylsharýashylyq jármeń­ke­sin ótkizip, ákelgen azyq-túlik ón­im­­derin tutynýshylarǵa naryqtyq baǵadan 10-15 paıyz tómen baǵada usyndy. Ǵ.Muratbaev atyndaǵy stadı­on­da qazaq kúresinen “Altyn belbeý” ataýymen oblys birinshiliginiń aqtyq kezeńi máresine jetti. Aıdan astam ýaqytqa sozylǵan aıtýly báseke máresi “Altyn dán” mere­kesimen tuspa-tus keldi. Ulttyq sportty ul­yq etken saıystyń ashy­lýy san túr­li mádenı shara­larmen órnekteldi. Jastar ulttyq “Qara jorǵa” bıin myń burala bılep, dástúrli ónerdi taǵy da bir márte jańǵyrta tústi. Asa tartysty báseke túıe pa­lý­andy anyqtaý saıysynda boldy. Sal­maq dárejesine qaramaıtyn saı­ysqa 16 palýan qatysyp, olar­dyń arasynda jalaǵashtyq Rýslan Ábdirazaqovtyń mereıi ústem bol­dy. Ol “Altyn belbeý” men shet­eldik avtokólikke ıe boldy. Erkin ÁBIL, Qyzylorda.